Jaqsylyqtyń jaqsylyǵyn aıt

О́z ómirin óleńmen jazyp ketken aqyn Toqtarbek Ábdirahmanulynyń tutas bir urpaqtyń ǵumyr baıanyna aınalǵan: «Biz qyrqynshy jyldardanbyz, Tar kezde týǵandarmyz. Keshtetip búr jarǵanbyz, Kóp toıdan qur qalǵanbyz, Shyńyraýda shyńdalǵanbyz, Jyǵylyp turǵandarmyz, Muńdy án-jyrlardanbyz, Erteńgi dýman­darmyz,  Biz qyrqynshy jyldar­danbyz» degen óleń joldarynyń bizdiń negizgi keıipkerimiz – Jaqsylyq Kákenulyna da tikeleı qatysy bar. Ákesi Káken Sholanov surapyl soǵys bastalǵan 1941 jyldyń mamyr aıynda áskerge alynyp, sodan habar-osharsyz ketken eken. Sol jyldyń qazan aıynyń 24 juldyzynda Jaqsylyq aǵamyz Qostanaı oblysy, Torǵaı aýdanynyń Aqshal aýylynda dúnıege keledi. Aǵamyzdyń aqyn jer­lesi Serikbaı Ospanov:

«Kúnder ótti, Júrekte arman ǵana,

Talaı, talaı tań atty aldan jańa!

Árbir kúnnen kútetin jan ákesin,

Qursaǵynda ananyń qalǵan bala.

Bir kórý bop ákesin bar tilegi,

Aq tańdarǵa úmitin artyp edi.

Soǵys órti sóner dep bul balanyń,

Jaqsylyq dep qoıypty atyn eli» dep tebirene jazǵan eken.

Aýmaly-tók­peli ýaqytta balanyń qujaty ýaq­tyly toltyrylmaǵandyqtan bolar, onda 1943 jyldyń 15 qyrkúıegi dep jańsaq jazylyp ketipti. Ony keıin aǵamyz kóp jyl izdenip júrip qalpyna keltiripti. О́leń­men bastaǵan soń, óleń joldarymen jal­ǵasam, ataqty aqyn Syr­baı Máýlenov aǵamyz «Soǵystan qaıtqan soldattar» óleńin ulynan aıyrylǵan ana men jesir qalǵan jar, ondaǵy órimdeı jas sábı de, áke kórmeı ósken, Jákeń sııaqty peshe­nesine jazylǵan taǵdyr taýqymetin qa­ıyspaı kótergen jandarǵa arnaǵany belgili. «...Keterde soldat jarynyń, Ishinde qalǵan ana jyl. Kókemdi aıtpaı tanyrmyn, Dep bir sábı bala júr. Qaırylmaı qalaı ketesiń, Habarsyz qalaı ol toqtar, Kórdiń be onyń kókesin, Soǵystan qaıtqan soldattar?..».

Eń bolmasa estelikke sýreti de qalmaǵan, áke meıi­rimine qanbaǵan Jákeń anasy Rýzııa­nyń tyldaǵy «Bári de Otan úshin, bári de Jeńis úshin!» dep qaınaǵan eńbektiń ortasynda júrip, analyq paryzyn adal atqaryp, úsh qyzy men ózin tistelep júrip ósirgenin jyr ǵyp aıtqanda, taǵy da Muqaǵalı aqynnyń: «Qaıran bizdiń analar, Ardy oılaǵan, Shilik shaýyp, shı oryp, baý baılaǵan. Jigitterden aırylyp, qalmaı qarań, Qyrman ba­syp, egin sap, arba aıdaǵan» degen óleń joldary naqty sýretke aınalyp, kóz aldyńa keledi. Qaı zamanda da qazaq jesiri men jetimin jylatpaǵan qasıetti halyq qoı, sondaı sátte týysqandary Jumaǵalıev Muqan tátesi men Sholanov Qadyrǵalı kókesiniń jasaǵan jaqsy­lyqtaryn áste umyta almas. Ásirese, olar Kákenniń otbasy aıdalada qaraýsyz qalmasyn dep, sol jyldary ózderi turatyn Shıli aýylyna kóshirip alýy da erlikke para-par eldiktiń úlgisi bolatyn.

Osy oraıda Já­keńniń synyptasy, Qa­zaqstan Jýr­nalıster odaǵynyń mú­shesi Kúl­saıran Batyrǵalıqyzynyń 2012 jyly 16 qazanda «Bizdiń Torǵaı» ga­ze­tinde aǵa­myzdyń 70 jyldyq mereıtoıyna arnap jazylǵan «О́mirdiń máni – alǵa umtylý» atty esteliginen úzindi keltire ketken de artyq bolmas. Ol kisi: «Iá, bizder sol soǵys jyldarynyń bala­lary edik. «Jetim kórseń jebeı júr» demekshi, ár sábıdiń ortasy, ózindik taǵ­dyry boldy. Árkim dám buıyrǵan jerden bilim nárimen sýsyndady. Kóne Torǵaı qalasyndaǵy Ybyraı Altyn­sarın saldyrǵan mektep bilim berý úrdisinde shoqtyǵy bıik birden-bir aǵartý orny boldy. Sol mektepti 1959 jyly 90-nan asa túlektiń birden bitirip shyǵýynyń ózi nege turady deseńizshi?! Áli esimde, 9-synypta oqımyz. Fızıka pániniń has sheberi Qaıyrbek Alma­tovtyń (marqum ol kezde mektep dırektory bolatyn) sabaq ústinde: – Balalar, aralaryńda kúni keshe ǵana jeńispen aıaqtalǵan Uly Otan soǵysynda, Otan úshin, el úshin, senderdiń bolashaqtaryń úshin qasyq qany qalǵansha jaýmen soǵysyp, maıdannan oralmaǵan ákeler­diń balasy qansha eken, dep tosyn suraq qoıǵanda oryndarynan dúrlige turyp, olar bizdermiz degende, otyryp qalǵan­dardyń sany 5-6 ǵana bolatyn. Osyny kórgen aǵaıdyń jabyrqaǵan júzi lezde meıirimge tolyp: – Jaraıdy. Oqasy joq. Sender de áli-aq erjetesińder. Áke ornyn basasyńdar. Jaqsy azamat bolý úshin jaqsy bilim kerek. Jaqsy oqyń­dar, – degen edi. Sol jylǵy mektep bitir­gender qatarynan jaman bolǵandar joqtyń qasy» dep apamyz tereń tol­ǵanǵan eken.

Mektepti oıdaǵydaı aıaq­taǵan Jaqsylyq aǵamyz da armanshyl jastardyń aq ordasyna aınalǵan Al­maty qalasyna oqýǵa barǵysy keldi. Biraq anasy men baýyrlaryn oılap, jalpy eldegi jaǵdaıdy baǵamdaı kele ózine ózi jiger berip: – Qoı, Jaqan «alys­tan ar­balaǵansha, jaqynnan dorbala» dep, oblys ortalyǵy Qostanaıdaǵy mem­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýtqa jol tartty. «Talapty erge nur jaýar» degendeı, ondaǵy Tarıh jáne orys tili men ádebıeti fakýltetine oqýǵa túsip, ony 1964 jyly oıdaǵydaı támamdap shyqty. Elge erekshe shabytpen oralǵan jas jigit aldymen Aqsýat, keıin Shıli aýyl­da­ryn­daǵy mektepte orys tili men ádebıeti páninen sabaq berip, alǵashqy eńbek jolyn bastady. Ustazdyqtyń ulaǵatyn endi uǵyna bastaǵanda 1965 jyly Keńes áskeri qataryna sha­qyrylyp, Otan al­dyndaǵy boryshyn О́zbekstan men Túr­ikmenstan jerinde ótep qaıtty. Ol eki ortada aıaýly anasy Rýzııa 1966 jyly kórgen kóp beınettiń áserinen bolar, aýryp ómirden ozdy. О́mirge degen qulshynysy, jalyndaǵan jastyq jigeri boıynda alaýlap turǵan Jaqsylyq Kákenuly Shıli orta mek­tebinde muǵalim, dırektordyń oqý-tárbıe jumysy jó­nindegi orynbasary qyz­metin atqa­rady. Aýdandyq baı­qaý­larǵa qatysyp, má­denı is-shara­lardyń uıymdas­tyrý­shysy ǵana emes, kóptegen ánderdiń oryndaýshysy da bolady. Sol kezde aldynan qushaǵyn jaıyp taǵy da ustazy Qaıyrbek Almatov shyǵady. Ol kisi sol kezde Jangeldın aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp jumys atqaryp júr eken. – Oý, Jaqan, sen saýatty, isker azamat bolypsyń. Soǵystyń aýyrtpalyǵyn kó­tergen, qıyndyqta shyńdalǵan jigit­siń, endi jastarmen jumys isteýiń kerek, – dep 1970 jyly Jangeldın aýdan­dyq komsomol komı­tetiniń ekinshi hatshy­lyǵyna saılanýyna sebep bolady.

Sol jyly Torǵaı ob­lysynyń ashylýyna baılanysty jeltoqsan aıynda qyzmet babymen kıeli Torǵaı ólkesiniń orta­lyǵy boksıt kenin óndirýshi Arqa­lyq qalasyna qonys aýdaryp, oblystyq komsomol komı­tetiniń úgit-nasıhat jáne má­denı-kóp­shilik jumys bóliminiń meń­gerýshisi bolyp saılandy. Oblys ortalyǵy – Arqalyq qalasynyń áleý­met­tik ómirine belsendi aralasyp, Bú­kilodaqtyq komsomol qurylysyna kelgen jastardy aýyl sharýashylyǵyna, ásirese egin egý, qoı ósirý jumysyna ju­myldyryp, jas­tar brıgadalarynyń qolaıly eńbek etýine jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar jas jigitter men qyz­dardyń oqýy, ju­mysqa ornalasýy, turmys jaǵdaıy sııaqty máselelerdi sheshýmen aınalys­ty. Eńbegi eleýsiz qalǵan joq, 1971 jyly Qazaqstan Lenın komsomolynyń 50 jyldyǵyna baı­lanys­ty Ortalyq Komıtettiń «Qurmet gramotasymen» marapattalady. Ja­qsylyq Kákenuly 1973-1978 jyldary Ar­qalyq qalasyndaǵy partııa ko­mı­tetinde nusqaýshy, bólim meń­gerýshisi bolyp eńbek etip júrgen kezderi qan­shama merekelik is-shara­lardy, konferensııalar men plenýmdardy uıym­dastyryp, baıandama, leksııa daıyndaýǵa da bilek túre aralasady. Torǵaı ob­lystyq partııa komıtetiniń partııalyq baqylaý komıssııasynda nusqaýshy bolyp eńbek etti. Jaqsylyq aǵamyz sol kezderi oblysty basqarǵan Saqan Qu­saıy­nov, Erkin Áýelbekov jáne Oraz­bek Qýanyshev sııaqty tulǵalarmen aralasyp, úlgi-ónege alǵan. Partııalyq baqylaýshy qyzmetinde júr­gen kezde memlekettik tártipti saqtaýdy qadaǵalap, aryz-shaǵymdardy tekserip, komıssııa jumysyna kómek kórsetti, bas­taýysh partııa bıýrosynyń múshesi, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Sonaý 1988 jyly KSRO-nyń «Eńbek ardageri» medalimen marapattalyp, Qos­tanaı oblysyndaǵy Denısov aýdan­dyq «Qazaq tili» qoǵamynyń bas­qarma tór­aǵasy bolyp jumys istegenin de kópshilik qaýym jaqsy biledi. Qoǵam otyrystarynda árdaıym ózekti má­selelerdi kóterip, qazaq tiliniń qazirgi jaı-kúıi týraly maǵynaly maqalalary aýdan­dyq, oblystyq gazet betterinde úzbeı jarııalanyp turdy. Elimiz Táýelsizdik alǵan jyldary «Til týraly» Zań men qujattardyń oryndalý barysyna saraptama jasap, buqaralyq aqparat qural­darynyń jumysyna belsendi aralasty.

Jákeń 1998-2004 jyldary Qostanaı oblystyq aqparat jáne qoǵamdyq kelisim «basqarmasynda» abyroıly eńbek etip, Qazaqstan-2030 strategııalyq baǵ­darlamasyna ún qosty. El Prez­ıdentiniń halyqqa Joldaýlaryna ózin­dik zertteý jasap, pikir jazýmen shu­ǵyldandy. Osyndaı belsendiligi men mańyzdy jumystary úshin 2001 jyly Jaq­sylyq Kákenulyn Máde­nıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mı­nıstrligi «Qurmet gramotasymen» marapattady. О́mirge degen ińkárlik pen ónerge degen qushtarlyq Jaqsylyq aǵa­myzdy «Aq darıǵa» ardagerler horynyń ánshisi retinde tanytty, ol túrli deń­geıdegi konsertterge qatysyp halyq ánderin nasıhattaýǵa belsene kiristi. Jákeń 2005 jyly otbasylyq jaǵ­daıymen kenshiler qalasyna qonys aýdar­dy.

2006-2021 jyldary memle­kettik rámizder, til mártebesi, latyn álipbıine kóshý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, onomastıka máselesi, Naý­ryz meıramy, Jastar, Eriktiler jylyna, Ult­tyq dombyra kúnine, koronavırýs ınfeksııasyna, taǵy da basqa taqy­ryptarǵa arnalǵan maqalalary qazaq jáne orys tilderinde respýb­lı­kalyq, oblystyq, qalalyq basylymdarda úzdik­siz jarııalanyp keledi. Búginde Rýdnyı qalasynyń ardaqty aqsaqaly retinde keńinen tanylyp, ónerge de jaqyn aralasyp, «Jadyra» vokaldyq tobynyń beldi múshesi retinde onyń «Halyqtyq vokaldyq ansambli» ataǵyn alýyna muryndyq boldy. Sahna tórinde jas kezinen ózi súıip oryndaıtyn Abaı­dyń «Aıttym sálem, Qalamqas», «Tatıa­nanyń áni», Ahmet Baıtur­synulynyń «Qar­ǵash», Ramazan Elebaevtyń «Jas qazaq», Aleksandr Zasepınniń «Nado mnoı nebo sınee» sııaqty ánderin shyrqap, dom­byraǵa áýestigi bar azamat, qalalyq án baıqaýlaryna qatysyp, birneshe ret jeńimpaz atandy. Elimizdiń erteńi sanalatyn oqýshy jastarǵa tálim-tárbıe berýden de qalys qalmaı, túrli deń­geıdegi oqý oryndarynda, kitap­­hanalar men murajaılarda, mekemeler men má­denı ortalyqtarda uıym­dastyrylyp turatyn jıyndar men konferensııalarǵa, ártúrli is-sharalarǵa jıi aralasady.

El Tá­ýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı 2021 jyly Jaqsylyq Kákenulynyń ómir­baıany men portreti Rýdnyıdaǵy «Dos­tyq» saıabaǵyndaǵy ardagerler alleıasynan qurmetti oryn aldy. Maýsym aıynda «Ardagerler uıymy» respýb­lıkalyq qoǵamdyq bir­les­tiginiń «Qurmet belgisi» tósbel­gisimen marapattaldy. Nur Otan par­tııasynyń, oblystyq ardagerler ke­ńesiniń múshesi.

Qazaq tili men mádenıeti jáne óneriniń shyn janashyry Jaq­sylyq aǵamyzdyń san qyryn ashyp sýretteı berýge bir maqalanyń kólemi kótermeıtin bolǵandyqtan da, «Segiz qyrly, bir syrly» azamat dep bir­aýyz sózben qysqa qaıyryp, jergi­likti aqyn Ábdiǵazı Almatov aǵamyzdyń: «Áli kúnge basylǵan joq qyzýlyǵy qanyń­nyń, Bıigine qonaqtadyń biliktilik tanymnyń. Arda minez qalybynda, alqaly topty tyńdatqan, Synalǵanda kórmedik biz, synǵan jerin saǵyńnyń... ... Jaqsylyqqa jaılattyrdyń jaılaý etip janyńdy, Qajyryńmen qaınat­tyrdyń ózi de ystyq qanyńdy. Adam­dyqty bıik ustap, keldiń myna ja­syńa, Uran etip uıatyńdy, baıraq etip aryń­dy» degen jyr joldarymen qory­tyndylap, 56 jyl birge tútin tútetip kele jatqan Raıhan jeńgemizdiń asyl jaryn, bes qyzdyń ákesin, jeti jıen men eki jıen­shardyń asyl atasyn seńgir kókteı seksen jasymen shyn júrekten quttyqtap, sergeldeńsiz ómir súrip, el ıgiligine júz jasqa jetkenshe talmaı qyzmet jasaı berińiz dep tilek tileımiz!

Arman Sábıtbekuly,

jýrnalıst, «Aqparat salasynyń úzdigi», Rýdnyı qalasynyń Qurmetti azamaty