Bas qalaǵa kirer jol toraptarynda ornalasqan Selınograd aýdany qarqyndy damytylýda
Aqmola oblysynyń Selınograd, Arshaly, Shortandy aýdandaryna qarasty eldi mekenderdiń birazy elordamyz – Astana qalasyn aınala ornalasqandyǵy belgili. Osy sebepke baılanysty atalmysh aýdandar sharýashylyqtarynyń elimizdiń bas qalasyn sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etýdegi alar orny erekshe. Onyń ústine Astana irgesindegi aýdanǵa qoıylar budan basqa talaptar da az emes. Sonyń bastysy – bas qalany aınala ornalasqan aýyl-selolar kórkiniń elordanyń erekshe kelbetine saı kelýi.
Árıne, bul másele jaıynda túrli deńgeıdegi jıyndarda talaı áńgime de qozǵaldy, sheshimder qabyldanyp, mejeler de belgilendi. О́kinishke qaraı, solardyń basym kópshiliginiń sóz kúıinde qalyp kele jatqandyǵy da jasyryn emes. Endi, mine, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna oraı Úkimet qaýlysymen arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, atqarylýǵa tıis isterdiń aýqymy belgilendi. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin qyrýar qarjy bólinýde. Osyǵan oraı, oblysymyzdyń Selınograd aýdanyndaǵy ahýal qandaı, ne tyndyryldy, endi ne istelmek degen suraqtarǵa jaýap izdep, osy aýdan jaǵdaıyn biraz zerttep kórdik. Eń aldymen Selınograd aýdanynyń ákimi Baqbergen Máýlenovke jolyǵyp, ákimdi áńgimege tartyp ta baıqadyq.
Áńgime barysynda bilgenimizdeı, Baqbergen Bóldeshulynyń Selınograd aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyna onsha kóp ýaqyt óte qoımaǵan eken. Degenmen, jumys isteı biletin basshy adamǵa ár kúnniń ózi altyn emes pe. Sol sekildi ákim de kelgenim keshe ǵana demeı, tyndyrylǵan biraz sharýa jaıynan habardar etip ótti. Aýdan erekshelikterine sáıkes júkteletin mańyzdy mindetter jaıyn da jaqsy túsinip qabyldap, jaýapkershilikti moıynyna alyp otyrǵandyǵyn sezindik.
– Oblys ákimi Qosman Aıtmuhametovtiń Elbasy tapsyrmalaryn oryndaý baǵytynda qolǵa alyp jatqan ıgilikti isteriniń úlken bir salasy bizdiń aýdannan kórinýde. Kóp másele ońtaıly sheshilip jatyr. Sonyń ózinde de aýdanda sheshimin kútken másele óte kóp. Árıne, qaı aýdanda bolsyn, problemalar jetip artylatyn shyǵar. Al, ózińiz bilesiz, bizdiń aýdannyń qıyndyǵy da, qyzyǵy da ózgelerden sál basqasha. Astanaǵa úsh baǵytta keletin kúre joldar bizdiń aýdanǵa qarasty aýyldardy basyp ótedi. Endi osyǵan elordany saǵalap kelgen azamattardyń Astanaǵa jaqyn jerlerde jappaı úı sala bastaǵandyǵyn qossaq, ol qurylystardyń zaman talaptaryna saı bolý qajettiligi de biraz qıyndyqtar týǵyzyp tur. Alaıda, jaýapkershiliktiń erekshe ekendiginiń ózi tyń jiger beredi. Sondyqtan barlyq múmkindigimizdiń sheginde jumys isteýge bel baılap kiristik, – degen ákim biraz jaıdan habardar etip tastady.
Sonymen, ótken 2012 jylǵy qarasha aıynyń 30-ynda Úkimet qaýlysymen Astana mańyndaǵy eldi mekenderdi abattandyrý, olardy elorda kelbetine saı deńgeıge kóterý týraly arnaıy baǵdarlama qabyldanǵandyǵy belgili. Baǵdarlamany júzege asyrýǵa barlyǵy 37,7 mıllıard teńge qarjy bólinipti. Endigi másele – baǵdarlamada mejelengen jumystardy ret-retimen júzege asyrý. Bul oraıda, ásirese, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes áleýmettik máselelerge basa nazar aýdarý qajet ekendigi túsinikti.
– Baǵdarlamaǵa sáıkes ótken jyly da biraz is tyndyrylǵan sııaqty. Naqtyraq aıtsam, Talapker, Qoıandy, Qaraótkel jáne Qosshy aýyldarynda búgingi zaman talaptaryna saı mektep salyndy. Sondaı-aq, sol Qoıandy, Talapker, Qosshy aýyldary men №96 razezde balalar baqshasy paıdalanýǵa berilgendigin aıta ketýim kerek. Endi osyǵan «Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda Qabanbaı, Maksımovka aýyldarynda sapaly aýyzsý máselesi sheshilgendigin qossaq, ózińiz aıtqandaı, biraz istiń basy qaıyryla bastady deýge bolatyn shyǵar. Aıtpaqshy, biraz áńgimege arqaý bolǵan Qoıandy, Talapker aýyldarynda elektr jelisin tolyq júrgizýge tıisinshe 5 mıllıard 200 mıllıon teńge qarjy bólinetin boldy, – degen ákim baǵdarlamanyń oryndalý barysynan egjeı-tegjeıli habar bere ketti.
Jer túgendeý qalaı júzege asýda?
Bizdiń Selınograd aýdany týraly qalam terbeýdegi bir maqsatymyz jer túgendeý máselesine qatysty bolatyn. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda aýyldaǵy halyq qalalarǵa qaraı qoparyla kóshken tusta Astana, Almaty sekildi iri qalalardyń mańaıyndaǵy bos jatqan jerler jergilikti sheneýnikterdiń aralasýymen pyshaq ústinen bóliske túsip, endi bir jaǵdaıda aýyldan qalaǵa kelgender ruqsatsyz úı salyp, osy máseleniń barynsha ýshyqqandyǵy belgili. Qazir osyndaı retsiz salynǵan úıler qalalar kórkin ketirýge sebepshi basty faktorlardyń birine aınalýda. Soǵan sáıkes, Elbasy tapsyrmasymen bul máseleniń de kóbesi sógilip, jaǵdaı azdap ta bolsa rettelgen sekildi. Degenmen, Astana sekildi aıshyqty qala mańynda osy másele qalaı sheshilýde? Árıne, bizdi bul rette tolǵandyratyny Qoıandy sekildi aýyldardan eshqandaı ruqsat qujatynsyz úı turǵyzyp alyp, endi is barysyn zań jolymen retteý qozǵalǵan kezde qaıda bararlaryn bilmeı, basy qatyp otyrǵan adamdar jaıy. Ákimnen osy jumystyń da retin suraı kettik.
– Rasynda da, bul másele bizdiń de qabyrǵamyzǵa batatyny anyq. Biraq solaı eken dep Astana sekildi ásem qalanyń aınalasyn bylǵap otyra berýge taǵy da bolmaıtyndyǵy anyq. Sondyqtan men aýdanǵa ákim bolyp kelgen soń, óz qyzmetimdi osy máseleden bastadym desem de bolady. Qoıandy aýylyndaǵy halyqpen kezdesýimiz «siz-biz» degen sypaıy sózben emes, ashynǵan jurttyń aıqaıymen bastalyp ketti. Qordalanyp qalǵan kóp máseleler aıtyldy. Kezdesýge jınalǵan turǵyndar sapaly aýyz-sýdyń tapshylyǵyn, kóshelerdiń «tolarsaqtan saz keshetindeı» balshyqqa batyp jatqandyǵyn, mektep pen balabaqshanyń joqtyǵyn aıtty. Búginde bul problemalardyń basym kópshiligi sheshimin tapty. Astana – Pavlodar tas jolynan Qoıandy aýylyna deıingi 3,6 shaqyrym jol jónge keltirilse, 41 mıllıon teńgege 11 shaqyrym aýyldyń ishki joldary jóndeldi. Mektep pen balabaqsha iske qosyldy. Endi siz qozǵap otyrǵan máselege kelsek, bir Qoıandy aýylynda ǵana 167 jer telimin azamattar zańsyz ıemdenip, úı salyp alǵan eken. Alǵashynda shetelden kelgen baýyrlarymyzdyń birqatary osy aýyldyń mańynan úı sala bastaǵan. Keıinnen olardy kórip, «bul ne degen batpan quıryq, aıdalada jatqan quıryq» degendeı, árkim óz bilgenimen úı turǵyza bastaǵan. О́z múddesine kelgende árkimniń bir ýáj aıta alatyndyǵy belgili ǵoı. «Qazaqtyń keń saharasynan ultaraqtaı jer buıyrmaı ma?» degen pikirler aıtylady. Másele bul jerde ultaraqtaı jerde emes qoı. Másele sol úıdiń eshkimniń kelisiminsiz, ruqsatsyz salynǵandyǵynda. Onyń ústine salynǵan úıdiń ózi eshbir syn kótermeıtin jaǵdaıda ári Astananyń árin ketirip tursa, buǵan ne deısiz? Sonymen, máseleni retteý úshin jumysqa kirisip kettik. Aq-qarany anyqtaıtyn arnaıy komıssııa da quryldy. Sóıtip, joǵaryda aıtylǵan 167 jer teliminiń 78-i memleket qoryna beriletin bolady. Zańsyz salynyp qoıylǵan 15 úı buzylatyn bolady. Basqa da zańǵa qaıshy úı salyp alǵandardyń isteri sotqa jiberildi. Sot sheshimine sáıkes shara qoldanylatyn bolady, – dedi ákim.
Bul jerde eskeriletin bir másele, aýdan basshylyǵy «obal men saýapty» da umytyp otyrmaǵan sekildi. Ruqsatsyz alǵan jerleri qaıtarylǵan keıbir azamattarǵa basqa mańnan jer telimderin berý máselesi qarastyrylý ústinde. Keıbir jaǵdaıda buǵan oblys ákimdigi de aralasýǵa tıisti sekildi. О́ıtkeni, azamattardyń qaısy birine aýdan aýmaǵynan tysqary jerlerden de jer telimderi usynylýy múmkin. Qalaı alyp qaraǵanda da, turǵyn úıge qatysty jer túgendeý máselesi tek zań aıasynda ǵana sheshilmek. Basqadaı jol da joq.
Sonymen qatar, aýdanda aýyl sharýashylyǵy jerlerin túgendeý isi de júrgizildi. Sonyń nátıjesinde paıdalanylmaı jatqan jáne zańsyz paıdalanylyp otyrǵan 58,6 myń gektar alqap memleket menshigine qaıtaryldy. Jalpy aýdan boıynsha jeke turǵyn úı qurylysy úshin paıdalanylmaı jatqan barlyǵy 2915 jer telimi anyqtalǵan. Bul degenińiz úlken bir eldi mekenniń aýmaǵyna laıyqty jer ǵoı. Endi osy jerlerdiń barlyǵy zań arqyly retke keltirilip, memleket menshigine qaıtarylatyn bolady. Bul máseleni Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy retinde qabyldaǵan oblys, aýdan basshylyǵy osy ispen túbegeıli aınalysýda.
Iá, jerdiń jyry qıyn-aq. Biraq, osy qıyndyqty adamdardyń ózderi týyndatyp otyrǵandyǵy jasyryn emes. Máselen, Qoıandydaǵy oralman baýyrlarymyzdyń birazy Qazaqstanǵa kóship kelgende kvota alǵan eken. Teksere kelgende olardyń birqatary Almaty, Soltústik Qazaqstan jáne basqa oblystarǵa da ornalasýy kerek ekendigi anyqtalǵan. Soǵan sáıkes olarǵa sol oblystardan úı salýǵa qarjylaı kómek te bólinipti. Árıne, atajurtqa keldik dep jaqsy ómirge umtylǵan olardy da sóge jamandaý qıyn. Sóıtip, ruqsatsyz úı salý isi bastalyp ketken.
Osy rette Astana mańynan turǵyn úı salý úshin jer bólýge moratorıı jarııalanǵany da belgili. Biraq, ákim bul istiń bıznespen aınalysyp, aýdan aýmaǵynan óndiris oryndaryn ashamyn deýshiler úshin qatysy joqtyǵyn qadap turyp aıtty. Iá, aýdandy kórkeıtýge úles qosamyn deýshilerge qashanda bolsyn jol ashyq.
Investısııa – ıgilik bastaýy
Qazirgi kúni aýdanda onyń aýmaǵynan kásiporyndar ashyp, tirlik kóshin túzetý úshin ınvestısııa tartý isi qarqyndy túrde júrgizilýde. Jalpy, álemdik tájirıbege kóz salatyn bolsaq, irili-usaqty kásiporyndardyń barlyǵy qalanyń ishine emes, syrtyna ornalastyrylatyny belgili. Selınograd aýdanyn osy turǵydan alǵanda úlken múmkindikterdiń mekeni retinde qarastyrýǵa bolady.
Aýdanda júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesinde bul óńir halqynyń 80 paıyzy ózderi turatyn mekende emes, Astana qalasynda jumys isteıtindigi anyqtalǵan. Demek, olar salyqty da Astanaǵa tóleıdi. Al eger aýdan aýmaǵynyń ózinen kásiporyndar ashylyp, áleýmettik-ekonomıkalyq ınfraqurylymdar damytylatyn bolsa, halyqtyń Astanaǵa sabylyp nesi bar?
Aýdan basshylyǵy osy jaǵdaıdy eskere otyryp, ınvestısııa tartý arqyly jańa kásiporyndar ashý isine mán berýde. Nátıje de joq emes. Máselen, aýdan aýmaǵyndaǵy Maksımovka aýylynan aıaq kıim fabrıkasynyń fılıaly ashylýda. Munda 200 adamǵa laıyqty jumys orny bar. Sonymen qatar, Aqmola aýylynan gaz-beton buıymdaryn shyǵaratyn zaýyt ashylmaqshy. Munda kem degende 60 adam jumys isteıtin bolady. Qosshy aýylynda Belarýs Respýblıkasymen birlesken kásiporyn – et kombınatyn salý jobasy da qolǵa alyndy.
Aqmol aýylynda qus fabrıkalary jumys isteýde. Bularda jylyna 55 mıllıon dana jumyrtqa óndirilip, negizinen Astana halqyn osy ónimmen qamtamasyz etý isi jolǵa qoıylyp otyr. Mundaǵy fabrıkalar broıler óndirý isin de qolǵa aldy. Qazirgi kúni osy maqsatta Gollandııadan zamanaýı qondyrǵylar men qural-jabdyqtar jetkizilýde. Kóp ótpeı broıler taýyǵynyń dámdi eti Astanadaǵy dúken sórelerinen oryn alatyn bolady.
Jalpylaı aıtatyn bolsaq, ótken jyly aýdan ekonomıkasyna 16,7 mıllıard teńgeniń ınvestısııalyq qarjylary tartylǵan. Osynyń nátıjesinde jańa óndiris oryndarynyń iske qosylýymen qatar, 65,5 myń sharshy metrlik jeke turǵyn úıler paıdalanýǵa berilip otyr.
Aýdanda ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdar salynyp, sý, káriz júıeleri, elektr jelileri tartylýda.
Kásipkerlikke –keń óris
Astana irgesindegi aýdan tirshiligi jyl ótken saıyn damyp keledi dep aıtýǵa ábden bolady. Qanatyn keńge jaıa túsken Astana óz damý ekpinine aýdandy da qosa ilestirip áketkendeı. Máselen, ótken jyly ǵana munda 7 mıllıard 274 mıllıon teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirilgen eken. Mundaǵy jyldyq damý deńgeıi 5,7 paıyzdy qurady. О́nerkásiptiń jandanýyna jańa kásiporyndardyń ashylýy da yqpal etip otyrǵandyǵyn aıta ketken jón. Máselen, aýdan aýmaǵynda jańa kirpish zaýyty iske qosyldy. Ol jylyna 17 mıllıon dana kirpish shyǵaratyn bolady. Sonymen qatar, munda 50 jumys orny ashylyp otyr.
Rodına aýylynan salynǵan jel-energetıkalyq qondyrǵy da ózindik qyzyqty jobalardyń biri. Bul joba ótken jyldyń 21 jeltoqsanynda iske qosylǵandyqtan, nátıjesin bıyldan bastap bere bastaıtyn bolady.
Sonymen qosa, Aqmol aýylynan transformatorlar shyǵaratyn zaýyt qurylysy bastalǵandyǵyn aıta ketsek artyq bolmas.
Aýdan ekonomıkasyndaǵy aýyl sharýashylyǵynyń úlesi aıtarlyqtaı. Aýdanda óndiriletin ónimderdiń 54,8 paıyzy osy salanyń úlesinde. Byltyrǵy jyly bul sala boıynsha 15,2 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilip, salanyń damý deńgeıi 2012 jylmen salystyrǵanda 41,4 paıyzǵa asyp tústi.
Iri qara mal sany jyl ishinde 3,1 paıyzǵa ósse, sonyń ishinde analyq maldyń ósimi 14,8 paıyzǵa deıin jetti. Nátıjesinde sút óndirý kólemi 13,2 paıyzǵa, et óndirý 4,1 paıyzǵa, jumyrtqa óndirý 4,3 paıyzǵa artty.
Aýdandaǵy Krasnoıarka aýylynan 800 basqa arnalǵan taýarly-sút fermasy iske qosyldy.
Elimizdegi et eksportyn damytý maqsatyndaǵy jumystar bul aýdanda da júzege asý ústinde. Qoıandy aýylynan quny 600 mıllıon teńge turatyn mal bordaqylaý kesheni salynady. Bul keshen mal qabyldap, olardy semirtý jumystaryn bastamaq. 2016 jyldan bastap naqty jumysqa kirisetin ınvestısııalyq jobadan úlken úmit kútilýde.
Aýdanda ótken jyly 230 myń gektar alqapqa astyq tuqymdary sińirilip, odan 315 myń tonna ónim jınalǵan eken. Bul ónim aýdan turǵyndaryn sapaly nan ónimderimen qamtýǵa artyǵymen jetedi. Artylǵany eksportqa qaraı baǵyttalady.
Aýdanda kásipkerlikke keń óris ashyldy. Munda 1,8 myń shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi jumys isteıdi. Olar 4,5 myń adamdy jumyspen qamtyp otyr. Bul – aýdanda turatyn eńbekke jaramdy halyqtyń 12 paıyzy degen sóz. Eger aýdan halqynyń 80 paıyzy Astana qalasynda jumys isteıtindigin eskeretin bolsaq, bul jaman kórsetkish emes.
Osy rette «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń aıasynda ótken jyly ǵana quny 4 mıllıard 631,2 mıllıon teńge turatyn 4 jobanyń maquldanǵanyn aıtýǵa bolady. Olar qus fabrıkalaryn salý men qaıta jańǵyrtý, arnaýly tehnıkalar satyp alý, aýdandaǵy demalys aýmaǵynda jylý jelilerin salý jumystaryna baǵyttalǵan jobalar.
Ekonomıka órge bassa, turmys jaqsarady
Bizdiń elimizde júzege asý ústindegi ekonomıkalyq jobalardyń barlyǵy halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa, adam ómiriniń sapasyn kóterýge baǵyttalyp otyrǵandyǵy belgili. Ishki osy maqsattyń júzege asýyn Selınograd aýdanynan da baıqaımyz. Aýdan Astana qalasynyń irgesinde ornalasqandyqtan, munda kóship kelýshiler qarasy da mol. Onyń ústine Astana, Almaty sekildi iri qalalardy aglomerasııalaý, ıaǵnı osy qalalardyń aınalasyn kórkeıtip, ondaǵy halyqtyń turmysyn túzeý máselesiniń tótenshe qolǵa alynyp otyrǵandyǵy belgili. Osynyń ádemi bir kórinisin Selınograd aýdanynan da baıqaýǵa bolady.
Máselen, 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan Astana qalasynyń mańaıyndaǵy eldi mekenderdi damytýdyń keshendi jospary jasalyp, ony júzege asyrý isiniń qolǵa alynýyna sáıkes, osy aýdan aýmaǵyndaǵy Qaraótkel jáne Qosshy aýyldarynan 1200 oryndyq eki mektep, Talapker, Qosshy, Qoıandy, 96 razezd aýyldarynan 980 oryndyq 4 mektep salynyp paıdalanýǵa berilse, Taıtóbe, Qyzyljar, 96 razezd aýyldarynda 300 oryndyq 3 mekteptiń qurylysy qolǵa alyndy.
Qosshy aýylyn Astana qalasynyń seriktesi retinde damytý aıasynda osy aýyldyń ózinde ǵana 2,9 mıllıard teńgeniń ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym salý jumystary júrgizildi.
Halyqty sapaly aýyzsýmen qamtý isinde de atqarylǵan sharalar bar. Máselen, 2013 jyly sýmen qamtý baǵytyndaǵy 4 nysandy qaıta jańǵyrtý men 5 nysannyń qurylys-smetalyq qujattaryn ázirleýge 1,7 mıllıard teńge qarjy bólindi. Maksımovka, Qabanbaı batyr aýyldaryna baratyn sýmen qamtý jelileri qaıta jańǵyrtyldy. Basqa da aýyldarda osyǵan sáıkes jumystar júrgizildi.
Aýdan aýyldaryn talapqa saı damytý úshin qazirgi kúnderi eldi mekenderdiń bas josparlaryn ázirleý jumystary qyzý júrgizilýde. Jýyqta ǵana Qaraótkel, Qoıandy, Qarajar, Aqmol sekildi 8 aýyldyń bas josparlary ázirlenip bekitilse, endi Vozdvıjenka, Semenovka, Novoıshımka, Prırechnoe, Tóńkeris, Farforovoe, Jańa Jaınaq, R.Qoshqarbaev aýyldarynyń bas josparlaryn ázirleý isi qolǵa alynyp, buǵan 32 mıllıon teńgeniń qarjysy bólindi.
Mine, osyndaı isterdiń barlyǵy aýdandaǵy halyqtyń turmys-jaǵdaıyn odan ári jaqsarta túsýmen qatar, kórkine álem halyqtary súısine qaraı bastaǵan Astana qalasynyń mańaıyn abattandyrý isine de erekshe úles retinde qosylatyny túsinikti. Mundaı jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beretindigi anyq.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy,
Selınograd aýdany.
Sýretterdi túsirgen:
Vladımır BAHMÝTSKII.
Áńgime barysynda bilgenimizdeı, Baqbergen Bóldeshulynyń Selınograd aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyna onsha kóp ýaqyt óte qoımaǵan eken. Degenmen, jumys isteı biletin basshy adamǵa ár kúnniń ózi altyn emes pe. Sol sekildi ákim de kelgenim keshe ǵana demeı, tyndyrylǵan biraz sharýa jaıynan habardar etip ótti. Aýdan erekshelikterine sáıkes júkteletin mańyzdy mindetter jaıyn da jaqsy túsinip qabyldap, jaýapkershilikti moıynyna alyp otyrǵandyǵyn sezindik.
– Oblys ákimi Qosman Aıtmuhametovtiń Elbasy tapsyrmalaryn oryndaý baǵytynda qolǵa alyp jatqan ıgilikti isteriniń úlken bir salasy bizdiń aýdannan kórinýde. Kóp másele ońtaıly sheshilip jatyr. Sonyń ózinde de aýdanda sheshimin kútken másele óte kóp. Árıne, qaı aýdanda bolsyn, problemalar jetip artylatyn shyǵar. Al, ózińiz bilesiz, bizdiń aýdannyń qıyndyǵy da, qyzyǵy da ózgelerden sál basqasha. Astanaǵa úsh baǵytta keletin kúre joldar bizdiń aýdanǵa qarasty aýyldardy basyp ótedi. Endi osyǵan elordany saǵalap kelgen azamattardyń Astanaǵa jaqyn jerlerde jappaı úı sala bastaǵandyǵyn qossaq, ol qurylystardyń zaman talaptaryna saı bolý qajettiligi de biraz qıyndyqtar týǵyzyp tur. Alaıda, jaýapkershiliktiń erekshe ekendiginiń ózi tyń jiger beredi. Sondyqtan barlyq múmkindigimizdiń sheginde jumys isteýge bel baılap kiristik, – degen ákim biraz jaıdan habardar etip tastady.
Sonymen, ótken 2012 jylǵy qarasha aıynyń 30-ynda Úkimet qaýlysymen Astana mańyndaǵy eldi mekenderdi abattandyrý, olardy elorda kelbetine saı deńgeıge kóterý týraly arnaıy baǵdarlama qabyldanǵandyǵy belgili. Baǵdarlamany júzege asyrýǵa barlyǵy 37,7 mıllıard teńge qarjy bólinipti. Endigi másele – baǵdarlamada mejelengen jumystardy ret-retimen júzege asyrý. Bul oraıda, ásirese, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes áleýmettik máselelerge basa nazar aýdarý qajet ekendigi túsinikti.
– Baǵdarlamaǵa sáıkes ótken jyly da biraz is tyndyrylǵan sııaqty. Naqtyraq aıtsam, Talapker, Qoıandy, Qaraótkel jáne Qosshy aýyldarynda búgingi zaman talaptaryna saı mektep salyndy. Sondaı-aq, sol Qoıandy, Talapker, Qosshy aýyldary men №96 razezde balalar baqshasy paıdalanýǵa berilgendigin aıta ketýim kerek. Endi osyǵan «Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda Qabanbaı, Maksımovka aýyldarynda sapaly aýyzsý máselesi sheshilgendigin qossaq, ózińiz aıtqandaı, biraz istiń basy qaıyryla bastady deýge bolatyn shyǵar. Aıtpaqshy, biraz áńgimege arqaý bolǵan Qoıandy, Talapker aýyldarynda elektr jelisin tolyq júrgizýge tıisinshe 5 mıllıard 200 mıllıon teńge qarjy bólinetin boldy, – degen ákim baǵdarlamanyń oryndalý barysynan egjeı-tegjeıli habar bere ketti.
Jer túgendeý qalaı júzege asýda?
Bizdiń Selınograd aýdany týraly qalam terbeýdegi bir maqsatymyz jer túgendeý máselesine qatysty bolatyn. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda aýyldaǵy halyq qalalarǵa qaraı qoparyla kóshken tusta Astana, Almaty sekildi iri qalalardyń mańaıyndaǵy bos jatqan jerler jergilikti sheneýnikterdiń aralasýymen pyshaq ústinen bóliske túsip, endi bir jaǵdaıda aýyldan qalaǵa kelgender ruqsatsyz úı salyp, osy máseleniń barynsha ýshyqqandyǵy belgili. Qazir osyndaı retsiz salynǵan úıler qalalar kórkin ketirýge sebepshi basty faktorlardyń birine aınalýda. Soǵan sáıkes, Elbasy tapsyrmasymen bul máseleniń de kóbesi sógilip, jaǵdaı azdap ta bolsa rettelgen sekildi. Degenmen, Astana sekildi aıshyqty qala mańynda osy másele qalaı sheshilýde? Árıne, bizdi bul rette tolǵandyratyny Qoıandy sekildi aýyldardan eshqandaı ruqsat qujatynsyz úı turǵyzyp alyp, endi is barysyn zań jolymen retteý qozǵalǵan kezde qaıda bararlaryn bilmeı, basy qatyp otyrǵan adamdar jaıy. Ákimnen osy jumystyń da retin suraı kettik.
– Rasynda da, bul másele bizdiń de qabyrǵamyzǵa batatyny anyq. Biraq solaı eken dep Astana sekildi ásem qalanyń aınalasyn bylǵap otyra berýge taǵy da bolmaıtyndyǵy anyq. Sondyqtan men aýdanǵa ákim bolyp kelgen soń, óz qyzmetimdi osy máseleden bastadym desem de bolady. Qoıandy aýylyndaǵy halyqpen kezdesýimiz «siz-biz» degen sypaıy sózben emes, ashynǵan jurttyń aıqaıymen bastalyp ketti. Qordalanyp qalǵan kóp máseleler aıtyldy. Kezdesýge jınalǵan turǵyndar sapaly aýyz-sýdyń tapshylyǵyn, kóshelerdiń «tolarsaqtan saz keshetindeı» balshyqqa batyp jatqandyǵyn, mektep pen balabaqshanyń joqtyǵyn aıtty. Búginde bul problemalardyń basym kópshiligi sheshimin tapty. Astana – Pavlodar tas jolynan Qoıandy aýylyna deıingi 3,6 shaqyrym jol jónge keltirilse, 41 mıllıon teńgege 11 shaqyrym aýyldyń ishki joldary jóndeldi. Mektep pen balabaqsha iske qosyldy. Endi siz qozǵap otyrǵan máselege kelsek, bir Qoıandy aýylynda ǵana 167 jer telimin azamattar zańsyz ıemdenip, úı salyp alǵan eken. Alǵashynda shetelden kelgen baýyrlarymyzdyń birqatary osy aýyldyń mańynan úı sala bastaǵan. Keıinnen olardy kórip, «bul ne degen batpan quıryq, aıdalada jatqan quıryq» degendeı, árkim óz bilgenimen úı turǵyza bastaǵan. О́z múddesine kelgende árkimniń bir ýáj aıta alatyndyǵy belgili ǵoı. «Qazaqtyń keń saharasynan ultaraqtaı jer buıyrmaı ma?» degen pikirler aıtylady. Másele bul jerde ultaraqtaı jerde emes qoı. Másele sol úıdiń eshkimniń kelisiminsiz, ruqsatsyz salynǵandyǵynda. Onyń ústine salynǵan úıdiń ózi eshbir syn kótermeıtin jaǵdaıda ári Astananyń árin ketirip tursa, buǵan ne deısiz? Sonymen, máseleni retteý úshin jumysqa kirisip kettik. Aq-qarany anyqtaıtyn arnaıy komıssııa da quryldy. Sóıtip, joǵaryda aıtylǵan 167 jer teliminiń 78-i memleket qoryna beriletin bolady. Zańsyz salynyp qoıylǵan 15 úı buzylatyn bolady. Basqa da zańǵa qaıshy úı salyp alǵandardyń isteri sotqa jiberildi. Sot sheshimine sáıkes shara qoldanylatyn bolady, – dedi ákim.
Bul jerde eskeriletin bir másele, aýdan basshylyǵy «obal men saýapty» da umytyp otyrmaǵan sekildi. Ruqsatsyz alǵan jerleri qaıtarylǵan keıbir azamattarǵa basqa mańnan jer telimderin berý máselesi qarastyrylý ústinde. Keıbir jaǵdaıda buǵan oblys ákimdigi de aralasýǵa tıisti sekildi. О́ıtkeni, azamattardyń qaısy birine aýdan aýmaǵynan tysqary jerlerden de jer telimderi usynylýy múmkin. Qalaı alyp qaraǵanda da, turǵyn úıge qatysty jer túgendeý máselesi tek zań aıasynda ǵana sheshilmek. Basqadaı jol da joq.
Sonymen qatar, aýdanda aýyl sharýashylyǵy jerlerin túgendeý isi de júrgizildi. Sonyń nátıjesinde paıdalanylmaı jatqan jáne zańsyz paıdalanylyp otyrǵan 58,6 myń gektar alqap memleket menshigine qaıtaryldy. Jalpy aýdan boıynsha jeke turǵyn úı qurylysy úshin paıdalanylmaı jatqan barlyǵy 2915 jer telimi anyqtalǵan. Bul degenińiz úlken bir eldi mekenniń aýmaǵyna laıyqty jer ǵoı. Endi osy jerlerdiń barlyǵy zań arqyly retke keltirilip, memleket menshigine qaıtarylatyn bolady. Bul máseleni Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy retinde qabyldaǵan oblys, aýdan basshylyǵy osy ispen túbegeıli aınalysýda.
Iá, jerdiń jyry qıyn-aq. Biraq, osy qıyndyqty adamdardyń ózderi týyndatyp otyrǵandyǵy jasyryn emes. Máselen, Qoıandydaǵy oralman baýyrlarymyzdyń birazy Qazaqstanǵa kóship kelgende kvota alǵan eken. Teksere kelgende olardyń birqatary Almaty, Soltústik Qazaqstan jáne basqa oblystarǵa da ornalasýy kerek ekendigi anyqtalǵan. Soǵan sáıkes olarǵa sol oblystardan úı salýǵa qarjylaı kómek te bólinipti. Árıne, atajurtqa keldik dep jaqsy ómirge umtylǵan olardy da sóge jamandaý qıyn. Sóıtip, ruqsatsyz úı salý isi bastalyp ketken.
Osy rette Astana mańynan turǵyn úı salý úshin jer bólýge moratorıı jarııalanǵany da belgili. Biraq, ákim bul istiń bıznespen aınalysyp, aýdan aýmaǵynan óndiris oryndaryn ashamyn deýshiler úshin qatysy joqtyǵyn qadap turyp aıtty. Iá, aýdandy kórkeıtýge úles qosamyn deýshilerge qashanda bolsyn jol ashyq.
Investısııa – ıgilik bastaýy
Qazirgi kúni aýdanda onyń aýmaǵynan kásiporyndar ashyp, tirlik kóshin túzetý úshin ınvestısııa tartý isi qarqyndy túrde júrgizilýde. Jalpy, álemdik tájirıbege kóz salatyn bolsaq, irili-usaqty kásiporyndardyń barlyǵy qalanyń ishine emes, syrtyna ornalastyrylatyny belgili. Selınograd aýdanyn osy turǵydan alǵanda úlken múmkindikterdiń mekeni retinde qarastyrýǵa bolady.
Aýdanda júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesinde bul óńir halqynyń 80 paıyzy ózderi turatyn mekende emes, Astana qalasynda jumys isteıtindigi anyqtalǵan. Demek, olar salyqty da Astanaǵa tóleıdi. Al eger aýdan aýmaǵynyń ózinen kásiporyndar ashylyp, áleýmettik-ekonomıkalyq ınfraqurylymdar damytylatyn bolsa, halyqtyń Astanaǵa sabylyp nesi bar?
Aýdan basshylyǵy osy jaǵdaıdy eskere otyryp, ınvestısııa tartý arqyly jańa kásiporyndar ashý isine mán berýde. Nátıje de joq emes. Máselen, aýdan aýmaǵyndaǵy Maksımovka aýylynan aıaq kıim fabrıkasynyń fılıaly ashylýda. Munda 200 adamǵa laıyqty jumys orny bar. Sonymen qatar, Aqmola aýylynan gaz-beton buıymdaryn shyǵaratyn zaýyt ashylmaqshy. Munda kem degende 60 adam jumys isteıtin bolady. Qosshy aýylynda Belarýs Respýblıkasymen birlesken kásiporyn – et kombınatyn salý jobasy da qolǵa alyndy.
Aqmol aýylynda qus fabrıkalary jumys isteýde. Bularda jylyna 55 mıllıon dana jumyrtqa óndirilip, negizinen Astana halqyn osy ónimmen qamtamasyz etý isi jolǵa qoıylyp otyr. Mundaǵy fabrıkalar broıler óndirý isin de qolǵa aldy. Qazirgi kúni osy maqsatta Gollandııadan zamanaýı qondyrǵylar men qural-jabdyqtar jetkizilýde. Kóp ótpeı broıler taýyǵynyń dámdi eti Astanadaǵy dúken sórelerinen oryn alatyn bolady.
Jalpylaı aıtatyn bolsaq, ótken jyly aýdan ekonomıkasyna 16,7 mıllıard teńgeniń ınvestısııalyq qarjylary tartylǵan. Osynyń nátıjesinde jańa óndiris oryndarynyń iske qosylýymen qatar, 65,5 myń sharshy metrlik jeke turǵyn úıler paıdalanýǵa berilip otyr.
Aýdanda ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdar salynyp, sý, káriz júıeleri, elektr jelileri tartylýda.
Kásipkerlikke –keń óris
Astana irgesindegi aýdan tirshiligi jyl ótken saıyn damyp keledi dep aıtýǵa ábden bolady. Qanatyn keńge jaıa túsken Astana óz damý ekpinine aýdandy da qosa ilestirip áketkendeı. Máselen, ótken jyly ǵana munda 7 mıllıard 274 mıllıon teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirilgen eken. Mundaǵy jyldyq damý deńgeıi 5,7 paıyzdy qurady. О́nerkásiptiń jandanýyna jańa kásiporyndardyń ashylýy da yqpal etip otyrǵandyǵyn aıta ketken jón. Máselen, aýdan aýmaǵynda jańa kirpish zaýyty iske qosyldy. Ol jylyna 17 mıllıon dana kirpish shyǵaratyn bolady. Sonymen qatar, munda 50 jumys orny ashylyp otyr.
Rodına aýylynan salynǵan jel-energetıkalyq qondyrǵy da ózindik qyzyqty jobalardyń biri. Bul joba ótken jyldyń 21 jeltoqsanynda iske qosylǵandyqtan, nátıjesin bıyldan bastap bere bastaıtyn bolady.
Sonymen qosa, Aqmol aýylynan transformatorlar shyǵaratyn zaýyt qurylysy bastalǵandyǵyn aıta ketsek artyq bolmas.
Aýdan ekonomıkasyndaǵy aýyl sharýashylyǵynyń úlesi aıtarlyqtaı. Aýdanda óndiriletin ónimderdiń 54,8 paıyzy osy salanyń úlesinde. Byltyrǵy jyly bul sala boıynsha 15,2 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilip, salanyń damý deńgeıi 2012 jylmen salystyrǵanda 41,4 paıyzǵa asyp tústi.
Iri qara mal sany jyl ishinde 3,1 paıyzǵa ósse, sonyń ishinde analyq maldyń ósimi 14,8 paıyzǵa deıin jetti. Nátıjesinde sút óndirý kólemi 13,2 paıyzǵa, et óndirý 4,1 paıyzǵa, jumyrtqa óndirý 4,3 paıyzǵa artty.
Aýdandaǵy Krasnoıarka aýylynan 800 basqa arnalǵan taýarly-sút fermasy iske qosyldy.
Elimizdegi et eksportyn damytý maqsatyndaǵy jumystar bul aýdanda da júzege asý ústinde. Qoıandy aýylynan quny 600 mıllıon teńge turatyn mal bordaqylaý kesheni salynady. Bul keshen mal qabyldap, olardy semirtý jumystaryn bastamaq. 2016 jyldan bastap naqty jumysqa kirisetin ınvestısııalyq jobadan úlken úmit kútilýde.
Aýdanda ótken jyly 230 myń gektar alqapqa astyq tuqymdary sińirilip, odan 315 myń tonna ónim jınalǵan eken. Bul ónim aýdan turǵyndaryn sapaly nan ónimderimen qamtýǵa artyǵymen jetedi. Artylǵany eksportqa qaraı baǵyttalady.
Aýdanda kásipkerlikke keń óris ashyldy. Munda 1,8 myń shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi jumys isteıdi. Olar 4,5 myń adamdy jumyspen qamtyp otyr. Bul – aýdanda turatyn eńbekke jaramdy halyqtyń 12 paıyzy degen sóz. Eger aýdan halqynyń 80 paıyzy Astana qalasynda jumys isteıtindigin eskeretin bolsaq, bul jaman kórsetkish emes.
Osy rette «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń aıasynda ótken jyly ǵana quny 4 mıllıard 631,2 mıllıon teńge turatyn 4 jobanyń maquldanǵanyn aıtýǵa bolady. Olar qus fabrıkalaryn salý men qaıta jańǵyrtý, arnaýly tehnıkalar satyp alý, aýdandaǵy demalys aýmaǵynda jylý jelilerin salý jumystaryna baǵyttalǵan jobalar.
Ekonomıka órge bassa, turmys jaqsarady
Bizdiń elimizde júzege asý ústindegi ekonomıkalyq jobalardyń barlyǵy halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa, adam ómiriniń sapasyn kóterýge baǵyttalyp otyrǵandyǵy belgili. Ishki osy maqsattyń júzege asýyn Selınograd aýdanynan da baıqaımyz. Aýdan Astana qalasynyń irgesinde ornalasqandyqtan, munda kóship kelýshiler qarasy da mol. Onyń ústine Astana, Almaty sekildi iri qalalardy aglomerasııalaý, ıaǵnı osy qalalardyń aınalasyn kórkeıtip, ondaǵy halyqtyń turmysyn túzeý máselesiniń tótenshe qolǵa alynyp otyrǵandyǵy belgili. Osynyń ádemi bir kórinisin Selınograd aýdanynan da baıqaýǵa bolady.
Máselen, 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan Astana qalasynyń mańaıyndaǵy eldi mekenderdi damytýdyń keshendi jospary jasalyp, ony júzege asyrý isiniń qolǵa alynýyna sáıkes, osy aýdan aýmaǵyndaǵy Qaraótkel jáne Qosshy aýyldarynan 1200 oryndyq eki mektep, Talapker, Qosshy, Qoıandy, 96 razezd aýyldarynan 980 oryndyq 4 mektep salynyp paıdalanýǵa berilse, Taıtóbe, Qyzyljar, 96 razezd aýyldarynda 300 oryndyq 3 mekteptiń qurylysy qolǵa alyndy.
Qosshy aýylyn Astana qalasynyń seriktesi retinde damytý aıasynda osy aýyldyń ózinde ǵana 2,9 mıllıard teńgeniń ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym salý jumystary júrgizildi.
Halyqty sapaly aýyzsýmen qamtý isinde de atqarylǵan sharalar bar. Máselen, 2013 jyly sýmen qamtý baǵytyndaǵy 4 nysandy qaıta jańǵyrtý men 5 nysannyń qurylys-smetalyq qujattaryn ázirleýge 1,7 mıllıard teńge qarjy bólindi. Maksımovka, Qabanbaı batyr aýyldaryna baratyn sýmen qamtý jelileri qaıta jańǵyrtyldy. Basqa da aýyldarda osyǵan sáıkes jumystar júrgizildi.
Aýdan aýyldaryn talapqa saı damytý úshin qazirgi kúnderi eldi mekenderdiń bas josparlaryn ázirleý jumystary qyzý júrgizilýde. Jýyqta ǵana Qaraótkel, Qoıandy, Qarajar, Aqmol sekildi 8 aýyldyń bas josparlary ázirlenip bekitilse, endi Vozdvıjenka, Semenovka, Novoıshımka, Prırechnoe, Tóńkeris, Farforovoe, Jańa Jaınaq, R.Qoshqarbaev aýyldarynyń bas josparlaryn ázirleý isi qolǵa alynyp, buǵan 32 mıllıon teńgeniń qarjysy bólindi.
Mine, osyndaı isterdiń barlyǵy aýdandaǵy halyqtyń turmys-jaǵdaıyn odan ári jaqsarta túsýmen qatar, kórkine álem halyqtary súısine qaraı bastaǵan Astana qalasynyń mańaıyn abattandyrý isine de erekshe úles retinde qosylatyny túsinikti. Mundaı jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beretindigi anyq.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy,
Selınograd aýdany.
Sýretterdi túsirgen:
Vladımır BAHMÝTSKII.
