Barlaýshy

О́tken kúnde belgi joq desek te, ómir ótken kúndermen qatar, este qalǵan kezeńderden quralady. Adamnyń este qalǵan kezeńderi – aınalasyna tıgizgen shapaǵaty, ózgege jasaǵan jaqsylyǵy, el úshin, Otan úshin sińirgen eńbegi arqasynda umytylmaıtyn ardaqty isteri. Sol jarqyn isteri onyń aınalasynda, qasynda bolǵandardyń, keıingi urpaqtyń esinde saqtalsa, ol adamnyń ómir súrgeni de tarıhta qalady. Al elimizde Otan úshin ot keship, halqyna adal qyzmet etip jatqan adamdar barshylyq. Mine, solardyń qataryndaǵy biri de biregeıi burynǵy Keńes ókimetindegi MQK-niń, Uly Otan soǵysynyń jáne óz elimizdiń Syrtqy barlaý qyzmetiniń ardageri, Stalıngrad shaıqasyna qatysqan – Shaımardan Bastımıev. Barlaýshy retinde Sh.Bast­ı­mıev týraly óte kóp aıtýǵa bolady. Onyń Stalıngrad shaıqasynda basqynshylarǵa qarsy erlikpen kúres júrgizgeni aıryqsha atalady. Jalpy, ataqty jazýshy E.He­mıngýeı: «Kim soǵysta, ásirese, aldyńǵy shepte bolyp erlik kór­set­se, solar naǵyz jaqsy adamdar», degen eken. Sol aıtqandaı, Sh. Bastımıev árqashan aldyńǵy shepten kóringen. Stalıngradty basyp alý maqsatymen nemis avıasııasy birneshe kún boıyna qala qorshaýyn aýyr soqqynyń astyna aldy. Jaýdyń aspannan bombalardy jańbyrsha jaýdyrýy, jerden zeńbirekterden úzdiksiz tópeleýi bas kótertpegeni óz aldyna, tipti, kóz ashtyrmaı tastaıdy. Mine, osyndaı ómir men ólim arpalysqan naǵyz qıyn sátterde Sh.Bastımıev saýytty tankterin alǵa salyp, qalqalana oq boratqan nemistiń sansyz jaıaý áskerine qarsy bir top jaýyngermen aıaýsyz shaıqas júrgizedi. Ol kezdegi jaǵdaıdyń aýyrlyǵyn bizdiń keıipkerimiz keıin bylaı dep esine alady: «Jaǵdaı óte aýyr boldy. Tań qy­lań bere kókten tóngen nemis ushaqtary tóbemizden bombalaryn tógetin. Olar biz qorǵanyp jatqan jerdiń ıin shyǵara bombalap alǵan soń, artynsha tankterin qalqan qylǵan qaptaǵan soldattar óre shyǵady. Bir adym da sheginý degen joq. Sansyz saýytty tankterdiń kózin joıyp úlgerý múmkin emes, sondaıda olardyń jetken bireń-sarany okoptaǵy bizdiń soldattardy tirideı topyraq astynda taptap qaldyrý úshin shynjyr tabandarymen jer qyrtysyn qopara aınaldyra álekke túsetin...». Mine, osyndaı sheshýshi kezde pýlemet komandıriniń kómekshisi bolǵan Shaımardan naǵyz erlik tanytty. Bir keskilesken shaıqasta pýlemetshi oqqa ushty. Al jaý bolsa, tipten taqap qalǵan. Sodan Shaımardan salqynqandylyq tany­typ, pýlemet tutqasyn óz qolyna aldy. Onyń qolyndaǵy pýlemetten úzdiksiz atylǵan oq jaýdy amalsyz sheginýge májbúrleıdi. Aqyry jaý kóptegen adamdary­nan aıyrylyp tyndy. Sum soǵystaǵy qandy qyrǵyndy kórip qana qoı­maı, onda asqan erlik kórsetken adamdardyń isi odan ári jarasym taýyp jatatyndyǵyn, joǵaryda tilge tıek etkenimizdeı, jazýshy E.Hemıngýeı beker aıtpaǵan ǵoı. Soǵys bastalǵanda, ol Semeı­diń avıamektebine oqýǵa alyndy. Artynsha Almatydaǵy jaıaý áskerı ýchılıshesine attandyryl­dy. Bul kez 1942 jyldyń jazǵyturymy bolatyn. Arada alty aı ótpeı ja­typ onyń ákesi Ýahat ta maı­danǵa alynyp, 1944 jyly Lıt­vanyń Shaýlıaı qalasynyń túbin­de erlikpen qaza tapty. О́zi vz­vod komandıriniń kómekshisi retinde jap-jas bozbala kúıinde Stalıngrad túbindegi shaıqasqa kirisip ketti. Soǵystyń aty – soǵys: ne jeńis, ne ólim. 1942 jyldyń 19 qarashasy barlyq Stalıngrad maıdany boıynsha keńes áskerleriniń tarıhı qarsy shabýyly bolyp jazyldy. Basyp alynǵan jerler birtindep azat etile bastady. Osyndaı bir eldi meken – Sýravıkınony azat etýde Shaımardan ońbaı jaralandy. Áıteýir tiri qaldy. Keıin ol bul sátti esine alǵanda: «Osyndaı qıyn saǵatta maǵan komandırim Sav­chenko aıryqsha kómek kórsetti. Onyń ózi de jaraly edi, biraq soǵan qaramastan, ol meniń jara­qatymdy tańyp, alǵashqy járdem berdi. Jaraqatymyz janǵa batqan biz qansyrap, aq qardyń ústinde uzaq jattyq. Aınala tolǵan jaralylar, solardyń jan qysylǵanda tún tynyshtyǵyn buzyp: «О́l­ti­riń­dershi meni!», «Atyp tas­tań­darshy!» dep jalynǵan daýystary estilip jatty. Biraq kómek qolyn sozatyn saý adam joq. Bizdiń munda qanǵa bógip, sýyq túnde qatyp jatqan kúıimizdi eshkim bilmeıtin sekildi. Biraz ýaqyt ótken soń alystan qaraıǵan adamdar sulbasy kórindi. Bar kúshti jıyp, qarýdaǵy sońǵy qalǵan oqty aspanǵa atyp belgi bergen soń ǵana bireýler janymyzǵa jetti. Artynsha sanıtarlar da keldi-aý...», dep jazady. Qandy shaıqasta qatty jaralansa da, qansyrap, ajal aýzynan qalsa da, ómirge degen qulshynysy basym jas jigit ólimdi jeńip, at­qa qaıta qondy. Gospıtalden shy­ǵy­­­­symen ony jaıaý ásker ýchılı­she­­­­sine jiberdi. Artynsha kóp uza­maı ony «SMERSh» qarsy bar­­laý bas basqarmasynyń joǵa­ry mektebine oqýǵa attandyrdy. Munda ábden saıdyń tasyndaı iriktelgen tájirıbeli adamdar daıyndalatynyn eskersek, Shaımardan da barlaý isiniń na­ǵyz mamany bolyp shyǵa keldi. Son­dyq­tan da ol endi qarsy barlaý basqarmasynyń jedel qyzmetkeri retinde maıdannyń eń kúrdeli bóliginde kúreske kirisedi. Osy qarsy barlaý bóliminde júrip, ol barlaý maqsatymen jaý tylyna birneshe márte reıd jasady. Reıd maqsaty, jaýdyń aldyńǵy shebiniń jáı-kúıin anyqtaý, atys núkteleri men áskerı-ınjenerlik qurylys qarymyn bilý edi. Bul maqsat tolyqtaı oryndalady. «SMERSh» atty qarsy barlaý quramynyń Uly Otan soǵysy kezinde qandaı tapsyrmalar oryn­daǵanyn kópshilik jaqsy biledi. Uly Otan soǵysy jylda­rynda «Abver» jáne RSHA qyz­metkerleriniń eki myńnan astamy, Japonııa barlaýy men qar­sy barlaý qyzmetiniń 900 qyz­metkeri anyqtaldy. Osy jyldar ishinde onyń súzgisinen jaý qolyna túsken 10 mln.-nan astam adam ótti. 80 myńnyń ústinde áskerı qyl­myskerler anyqtaldy. Bir jylda, ıaǵnı 1943-1944 jyly IIHK áskerinde 293 Otanyn sat­qa­ndar, 100 shaqty adam tyń­shy­­lyqqa tartylǵandar, nemis bas­qyn­shylarymen astyrtyn 76 áreketteskender, 356 qashqyndar anyq­talǵan. Mine, Sh.Bastımıev osyndaı sharalardy bastan ótker­di jáne tikeleı soǵan ózi de aralasyp otyrdy. Sondyqtan da bolsa kerek, keıin nemistiń áskerı qars­y barlaý qyzmetiniń eks-bas­shy­sy F. Fon Bentıvenı 1945 jyldyń mamyr aıynda: «Soǵys tájirıbesine saı biz keńestik bar­laý qyzmetin kúshti de qaýipti jaý retinde sanadyq. «Abver» málimetterine qaraǵanda, Qyzyl Armııanyń tylyna tastalǵan birde-bir nemis agenti keńestik or­gandar nazarynan tys qalǵan emes. Al eger olar sáti túsip degendeı, keri oralsa, onda mindetti túrde jalǵan aqparattarmen búr­ke­melengen bolyp shyǵady», degen edi. Jaý qolyna jaralanyp túsip, keıin qaıta oralǵandardy anyqtaýda Shaımardan kóp eńbek sińirgen. Sonda oǵan eń qıyny, ózi jazǵandaı: «Meniń qyzmetimdegi eń qıyn jaǵdaılar, jazyqsyz jandar zardap shekpeýi úshin kim shynynda kináli, al kim kináli emes ekenin dál anyqtaý edi», deıdi. Sh.Bastımıev 1945 jyly Rý­my­nııaǵa qarsy barlaý basqar­­­m­asyna jiberildi. Onda biraz ýaqyt qyzmet atqarǵan soń Almatyǵa ora­lyp, gıtlerlik arnaıy qyz­met agentterin izdeý, anyqtaý ju­mys­tarymen aınalysady. Onyń bul mańdaı teri de zaıa ketpeıdi: «Seppelın» atty nemistiń barlaý organynyń birqatar agentterin áshkereledi. Bul jumystary oǵan keıin tergeý bóliminde tergeýshi bolyp istegende de orasan kómegin tıgizdi. 1959 jyly Sh.Bastımıev res­pýb­­lıkanyń atom ónerkásibin qam­ta­­masyz etý boıynsha 1 arnaıy bó­lim bastyǵynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Artynsha osy bólim bastyǵy boldy. Sonda onyń tikeleı qyraǵylyǵy arqasynda ónerkásipke orasan nuqsan keltir­geli júrgen S. degen azamat usta­lyp, tutqyndaldy. Budan keıin ol Birinshi barlaý bólim­shesine aýystyryldy. Osynda júr­gende ol Eýropa elderimen «múdde­li» baılanysy bar bir adamdy anyq­tady. Jedel shara kezinde rezıdent pen onyń batys elderiniń birimen baı­lanysy áshkerelendi. Keıin she­­teldik «Intýrıst» jelisi bo­ıyn­­­­sha Máskeýge kelgen rezı­dent pen qonaqtyń kezdesýi uıym­das­ty­­ryldy. Barlyq qupııa shara­lar Sh.Bastımıevtiń jeke baqy­laýymen ótkizildi. 1969 jyly KSRO MQK tór­aǵa­synyń buıry­ǵy boıynsha respýblıkanyń MQK arnaıy ba­ǵyttaǵy barlaý-joıý erekshe polki quryldy. Bul polktiń mindeti de, atqaratyn qyz­meti de erekshe edi. Mine, osy polktiń bastyǵyna Sh.Bas­tımıev taǵaıyndaldy. Ol polktiń qupııa da erekshe qyzmet qyrlary men syr­larynyń mindetin tolyq túsi­nip ıgerý, meńgerý úshin KSRO-nyń MQK Bas basqarmasynda eki aı ázirlikten ótti. Iá, saıdyń ta­syndaı iriktelgen, sen tur men aı­taıyn deıtin, erekshe mindetter ıyqtaryna júktelgen nebir nar tulǵaly jigitter jıylǵan polkke Sh.Bastımıev on jyl bas­shy­lyq etti. Bul polk KSRO ke­zin­de asa saqtyqpen qurylǵan asa erek­she baǵyttaǵy tórt pa­rashıýt­ti-desanttyq polktiń biri boldy. Ataqty «Alfa» se­kil­di bul polktiń de erligi el esin­de qaldy. Aıta berse óte kóp. Aýǵan soǵysy bastalǵanda bul jigitterdiń birqatary erekshe baǵyttaǵy «Altaı» arnaıy otrıa­dynyń dańqyn asqaqtatty. Ol endi, ıaǵnı aýǵan soǵysy kezinde barlaý qyzmetteriniń isi bólek áńgime. Al Sh.Bastımıev joǵa­ry­da aıtqanymyzdaı, zor eńbe­gi­men, adal isimen osy polk basshy­ly­ǵynda elenip júrip, 1982 jy­ly qurmetti eńbek demalysyna shyqty. Kóptegen memlekettik mara­p­attarǵa ıe boldy. 1972 jyly Iý.Andropovtyń óz qolynan «polkovnık» shenin aldy. Zeınetke shyqqan soń da Sh.Bastımıev tynym tapqan joq. О́ziniń bilgenin keıingi tolqynǵa jetkizýden jalyqpady. Osylaısha, túzde de, úıde mándi de sándi ómir súre bilgen Shaımardan aǵa 85 jasqa kelip, baqılyq boldy. Artynda onyń úlken izi qaldy. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».