Asyldardyń synyǵy

Qazirgi jastardyń kompıýterge jabysyp qalǵany sııaqty, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda kitaptan bas almaıtyn bir býyn bolǵan. Kúndiz, jaz bolsyn, qys bolsyn, tańerteńnen keshke deıin asyr salyp oınaımyz da, qas qaraıa, sheshemizdiń «kárásin joq, tútindete bermeı jatyńdar» degenine qaramaı, bar bala, qolymyzda bir-bir kitap, bilteli shamnyń túbine úımeleımiz. О́stip júrip eseıdik, erjettik. Endi kitap qana emes, gazet-jýrnaldardy da qoldan-qolǵa tıgizbeı oqıtyn boldyq. Jýrnalıstik joldy tańdap, oblystyq gazette qyzmet istep júrgen kezim. Baıaǵy ádet... qolymyzdan gazetimiz túspeıdi. Jańalyqtardan bastap barlyq materıaldardy qunyǵa oqımyz. Kezdese qalǵan jerde kim ne oqydy, qaıda, qandaı qyzyq bolyp jatyr, solardy ortaǵa salamyz. Alǵashynda Ońtústikte Qýanysh Aıtahanov degen basshy bar, eldiń qamyn kóp oılaıdy, qolǵa alǵan isin aıaǵyna jetkizbeı qoımaıdy degen sııaqty shaǵyn habarlar nazarymdy aýdardy. Birte-birte ol kisiniń aty gazetterden túspeıtin boldy. Gazet degende, ol kezde oqıtynymyz – respýblıkalyq gazetterden «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») men «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash»). Odaqtyq basylymdardan «Lıteratýrnaıa gazeta» men «Sovetskıı sportty» izdeımiz. Aýdan basshysy bolýy kerek, túrli basylymdardyń tilshileri jarysa jazyp jatady. Sozaqty ilgeri súırep, Arystyń ajaryn ashqan Qýanysh Aıtahanov Saıramdy qazaqylandyrý baǵytynda kóp is tyndyrypty. Osynda ákim bolyp júrgende Abylaı hanǵa eskertkish ornatypty... Ultjandy azamat sııaqty. Báriniń «ulttyń quly» bolyp jatqany qazir ǵoı, ol ýaqytta sharýashylyq basshylarynyń arasynan ondaı adamdy kúndiz qolyńa sham alyp izdeseń de tappaıtynsyń. Ol qalamgerlerge eń aldymen osyndaı qylyq­tarymen jaqsa kerek. Azamat abyroıyn asqaq­tatar jyly lebizderdi oqyp otyryp, óreli isimen ózgelerge úlgi-ónege bolyp júrgen azamattyń is-áreketine, kelbetine syrttaı súısinesiń. Shirkin, basshylardyń bári osyndaı bolsa ǵoı dep oılaısyń. Sol kezderi kúnderdiń kúninde osy azamatpen kezdesemin, tanys bolamyn, aralasamyn degen oı úsh uıyqtasam túsime kirmegeni anyq. Biraq ómirde nebir tosyn jaılar bola beredi eken. 2007 jyldyń tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń saılaýy ótti. Tuńǵysh ret partııalyq tizim boıynsha ótken osy saılaýda «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy atynan daýysqa túsken men de depýtat bolyp saılandym. Sóı­tip, oılamaǵan jerden otbasymyzben Astanaǵa kóship keldik. Depýtattyń basty mindeti – zań qabyldaý. Sol zańdardyń jobalary Úkimetten aǵylyp kelip jatady eken. Kómekshim Gúlmıra solardy aldyma úıip tastady. «Oqyp, usynystar berýińiz kerek». Taýsylatyn jumys emes eken. Qaǵazdan bas kótere almaı qaldym. Tipti, úlgere almaǵan soń keıbir zańdardyń jobalaryn demalys kúnderi úıge ala ketetin boldym. Senbi kúni jaıymen turyp, tańerteńgi shaıymdy ishkennen keıin osy jumysqa kirise bergenim sol edi, syrtqy esik ashylyp, orta boıly, ashań júzdi jigit aǵasy kirip kele jatty. Tanydym. Syrtynan kórgem, bizben bir qabatta turatyn Senattyń depýtaty. Qasyndaǵy ózi shamalas dóńgelek júzdi, aqquba óńdi áıel adam da jylyushyraı amandasty. «Joǵary shyǵyńyzdar», dep jatyrmyz. Aqjarqyn adamdar eken, eski tanystardaı ishtarta sóıleıdi. «Men Qýanysh Aıtahanov degen qazaqpyn. Sizdermen kórshimiz, qutty bolsyn aıtaıyn dep keldik, dedi. Joldasyn Aıman dep tanystyrdy. Qalekeńniń menen bir-eki jastaı úlkendigi bar eken. «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń týmasymyn», dedi. «Shaıǵa otyryńyzdar», dep edik, «Áli talaı kezdesemiz ǵoı, eshteńege alańdamaı ornalasyp alyńyzdar, bizden kómek kerek bolsa, uıalmaı aıtyńyzdar», dep bógele qoımady. Ol kisiler ketkennen keıin oılanyp qaldym. Aty-jóni tanys sııaqty. Biraq buryn kezdespegen adamym. Aqyry esime tústi. Jańa kórshimiz baıaǵy aty-jóni gazetterdiń betinen túspeıtin, is-qımylyna ózim syrttaı tánti bolyp júretin Qýanysh Aıtahanovtyń ózi bolyp shyqty. Parlament depýtattarynyń báriniń kabı­netinde teledıdar bar (Qazir tańsyq dúnıe emes qoı). Olardyń bir ereksheligi – birimen biri qosylyp qoıylǵan. Sol arqyly palata otyrystaryn tikeleı kórýge bolady eken. Osydan keıin joǵary palatadaǵylar ne aıtyp jatyr eken degendeı, ár beısenbi saıyn ótetin Senattyń jalpy otyrysynda qozǵalyp jatqan áńgimege qulaq túrip otyratyn boldym. Árıne, eń aldymen ózim biletin Aıtahanovty izdeımin. Qalekeń óte belsendi, kún tártibindegi qandaı máseleni bolmasyn talqylaýdan shet qalmaıdy, bılik organdaryna otyrys saıyn derlik saýal joldaıdy. Saýaldary ótkir, tóbeden túskendeı. Keıde «Bıliktiń óz ishinen shyqqandar da osylaı sóıleıdi eken-aý» dep tań qalamyn... Árdaıym aıtatyny halyqtyń muńy, tilegi, qaı salany bolmasyn jaqsy biletini baıqalady. Májiliste júrgende ańǵarǵanym – saılaý­shylar Parlamentke hat joldaǵanda keıbir depýtattardyń atyn atap, túsin tústep jazady eken. Máselen, Májiliste Shyǵys Qazaqstan obly­synan saılanǵan depýtat Nurtaı Sabı­lıa­novtyń atyna hat kóp keletin. Sol sııaq­ty, Senatqa joldaǵan ótinishiniń Qýanysh Aıtahanovtyń qolyna tıgenin qalaıtyn saılaýshylar da az bolmaı shyqty. О́ıtkeni, olar Q.Aıtahanovtyń ózderiniń ótinish-tilekterin jerde qaldyrmaıtynyna, máseleniń oń sheshilýine yqpal ete alatyn bedeline senedi. Qalekeń árdaıym sol senim údesinen shyǵyp júr. Tipti, keıbireýlerdiń kómek surap páterine de kelgenine kýá bolǵanymyz bar. Qalekeń olardyń betterin qaıtarmaı qabyldaıdy. Qalekeń keı máselelerdi qolma-qol sheship tastasa, ábden ýshyǵyp ketken túıini qıyn isterdi tıisti organdardyń nazaryna usynady jáne onyń oryndalýyn qadaǵalap otyrady. Osylaı ol Ońtústik Qazaqstan oblysy Báıdibek aýdanynyń turǵyny, ekinshi toptaǵy múgedek Amanbaı Álimbekovtiń, Shymkent qalasynyń turǵyny Kenje Tastanovanyń ótinishteri boıynsha Ishki ister mınıstrine, Bas prokýrorǵa saýaldar joldady. Osydan keıin uzaq ýaqyt sózbuıdaǵa salynyp kelgen máseleler oń sheshimin tapty, jazyqsyz jandy soqqyǵa jyqqan ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri jaýapkershilikke tartylyp, aýdandyq ishki ister bólimi bastyǵynyń birinshi orynbasary qyzmetinen bosatyldy, ústinen qylmystyq is qozǵaldy. Sol sııaqty, depýtat aralasqannan keıin qylmyskerler qolynan qaza tapqan M.Tastanovtyń ólimine qatysty is qaıta qaralyp, tergeýdi basqa jolǵa salmaq bolǵan ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri tıisti jazalaryn aldy. Joǵaryda aıtylǵandardan depýtat saýal jasasa boldy, bári ornyna kele qalady eken degen uǵym týmasqa tıis. Keıbir máselelerdi sheshý úshin kóp ýaqyt, kúsh-jiger jumsaýǵa týra keledi. Osy arada ózim kýá bolǵan bir oqıǵaǵa toqtala keteıin. Qazir Shámshi Qaldaıaqovtyń án festıvali jyl saıyn Astanada ótkizilip júr. Osy festıvaldiń ómirge kelýine, ornyǵýyna Qýanysh Aıtahanov uıytqy bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Qalekeń alǵashynda Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. «Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi, Memlekettik Ánuran avtorlarynyń biri, kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan, «qazaq valsiniń koroli» atanǵan Shámshi Qaldaıaqovtyń búkil ǵumyry, máńgi óshpes ánderi halyqty otansúıgishtikke, týǵan el men jerge adaldyqqa tárbıeleýge, yntymaq pen birlikti nyǵaıtýǵa qyzmet etip keledi. Sondyqtan osyǵan deıin óńirlik deńgeıde ótkizilip kelgen bul sharany Astanada halyqaralyq festıval deńgeıinde uıymdastyrǵan durys bolar edi» dep jazdy ol. Alaıda, osy óte oryndy bastamaǵa Úkimet birden elp ete túsken joq. 2008 jyldyń bıýd­jetinde qarjy qarastyrylmaǵandyqtan qazir ótkizý múmkin emes degen sııaqty qysqa ǵana jaýap berdi. Basqa bireý bolsa, shynynda da múmkindik bolmaı jatqan shyǵar, shydaı turaıyq dep Úkimettiń yńǵaıyna qaraı jyǵyla keter me edi, kim bilsin?! Qýanysh Aıta­hanov ondaı adam emes. Ol Úkimet aıtty eken dep jarty jolda toqtap qalǵan joq, osy máselemen tıisti uıymdardyń basshylarynyń aldyna talaı ret bardy, dáleldi sózderin aıtty, esepterin kórsetti. Aqyry óz degenine jetti. Sóıtip, Shámshi ánderi Astana sahnasynda qalyqtady. Qazaqta da, basqalarda da qaıratker degen sóz bar. Túsingen adamǵa maǵynasy óte tereń qasıetti uǵym. Ol eli, halqy úshin taý qoparyp júrgen tolaǵaılarǵa laıyq sóz. Alaıda, qazir qaıratkerler kóp. Bireýler ózderi menshiktep alsa, ózimiz de kóńiljyqpastyqqa salynyp ońdy-soldy úlestirýge qumarmyz. Men muny nege aıtyp otyrmyn? Qaıratkerlik orden-medal nemese mınıstrlikter úlestiretin ataq emes. Ol adamnyń boıyna týa bitken qasıet. Al Qýanysh Aıtahanovtyń osy qasıetteri erte baıqalǵan sııaqty. Onyń bıliktiń tómengi, orta býyndarynda istep júrip-aq, el, ult múddesine qyzmet etetin irgeli isterdi sheshýge umtylýy osyny ańǵartady. Ne tyndyrypty deısizder ǵoı. Belgili qalamger Bahtııar Taıjan bylaı dep jazady: «Halqy da, tili de ózbektenip, kóshe ataýlaryna deıin ózbekshe ózgertilgen seńdi basqa-basqa emes, Qýanysh Aıtahanov Saıramda ákim bolǵanda buzdy. Tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirdi... Qazaq handyǵynyń dýmandy ortasy bolǵan Hanqorǵannyń mártebesin asqaqtatty. Saıramnyń ortasyn albastydaı basqan bazardy súrip tastap, «Mártóbe» alańyn paıdalanýǵa berdi. Qazaqstan memleketiniń tili – qazaq tili ekendigin ózge ulttarǵa uǵyndyra otyryp, solardy qatystyra otyryp, kóshe, mektep ataýlaryn qazaqylandyrdy» («Biz bile­­tin Aıtahanov», «Kitap» baspasy, 2007 j.10b.) Qalekeńdi jaqsy biletinder onyń isker­ligin, belsendiligin, qandaı bir iske qulshyna kirisetinin, kimniń de bolsa tilin taba biletinin, qarapaıym halyqpen etene aralasatynyn, qoǵamdyq, áleýmettik, mádenı, rýhanı shara­lardyń eshbirinen qalys qalmaıtynyn aıtady. Iá, onyń bolmysy bekzat, júregi taza, nıeti aq. Kir shaldyrmaǵan azamattyq ary, ózindik ustanymy ony osyndaı tynymsyz isterge jeteleıdi. Halyq sol úshin qurmettese, sol úshin ony aıaǵynan shalǵysy kelip turatyndar da bolǵan. Biraq ol aq-adal jolynan taıǵan joq. Taımaq ta emes. Qalekeńdi Ábish Kekilbaevtan bastap bar­lyq qalamgerler jaqsy kóredi, syılaıdy desem qatelespegenim. Qaı-qaısysy bolmasyn, ol týraly biraýyz jyly sóz aıtýdy ózine mártebe sanaıdy. О́ıtkeni, ol shyn máninde el maqtanyshyna aınalǵan asyl azamat. Bul arada Ábekeńdi jaıdan jaı aýyzǵa alyp otyrǵan joqpyn. Ol kisimen bes jyldaı kórshi turdyq. Qalekeń úıinde talaı ret kezdestik. Bul oty­rystardyń máni de, sáni de bólek bolatyn. Aıe­keń qashanǵy ádetimen dastarqandy keń jaıady. Otyrysymyz túnniń bir ýaǵyna deıin sozylady. Bárimiz aýzymyzdy ashyp, kózimizdi jumyp Ábekeńniń áńgimesin tyńdaımyz. Ol kisi túpsiz tereń tuńǵıyq qoı. Sol áńgimelerdiń ústinde baıqaıtynym, Qalekeńniń de bilmeıtini joq. Ásirese, tarıhtan, mádenıetten habary mol, kóp oqıtyny ańǵarylady. Qýanysh Aıtahanovty biletinderdiń bári onyń namysynyń óte bıik ekenin aıtady. Ol ras. Qalekeń ne nársege bolsyn, eldiń, ult­tyń múddesinen qaraıdy. Jasyratyny joq, depýtattardyń arasynda bir sóz aıtý úshin jan-jaǵyna jaltaqtap, ótkenin, bolashaǵyn, bala-shaǵasyn kóz aldyna elestetip, aq ter, kók ter bolatyndar joq emes. Olar osy bir máseleni kótersem, qyrsyǵy ózime nemese bala-shaǵama, týysqandaryma tıip ketpeı me dep qınalady ǵoı baıaǵy. Sodan da kóbi jyldap jumǵan aýzyn ashpaıdy. Endi bir top talqylanyp jatqan máselelerge pikir qosýǵa óresi jetpegendikten únsiz otyrady. Al boıyndaǵy qasıetteri tereń bilimimen, tolysqan tájirıbesimen, azamattyq ustanymymen úılesim tapqan Qalekeń kez kelgen máseleni jańǵaqsha shaǵyp beredi. Onyń Almaty qalasyndaǵy Kóktóbede «Bıtlzǵa» eskert­kish ornatylǵanda «Olardyń qazaqqa, qazaq ónerine qanshalyqty eńbegi sińdi? Menińshe bul bizdiń ulttyq namysymyzdyń joqtyǵynyń belgisi», dep shyryldaǵany da este. Osynyń ózi-aq, ult múddesi tarazy basyna tartylǵanda Qalekeń úshin máseleniń irisi, usaǵy bolmaıtynynyń bir dáleli emes pe. «О́mir – kúres» dep halqymyz beker aıtpaǵan ǵoı, Alla taǵalanyń bergen ǵumyryn mynaý adaldyq pen aramdyq arbasqan zamanda kirshik shaldyrmaı ótý ekiniń biriniń peshenesine jazylmaǵan. Ol úshin árdaıym bıik ustanymnyń jeteginde júrýiń kerek. Qalekeń mine, osyndaı azamat. Qurǵaq sóz qýmaý úshin taǵy da mysalǵa júgineıin. Qalekeńniń kezinde joǵary oqý ornyn Máskeýde támamdaǵanynan, odan keıin ǵylym kandıdaty ataǵyn qorǵaǵanynan, aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda dáris oqıty­nynan habardar edim. «Tatý kórshi – týystaı» degen emes pe, joǵaryda aıtqanymdaı, tez til tabysyp, aralasyp kettik. Onyń ústine nemerelerimiz – Batyrhan men О́mirjan bir mektepte, bir synypta oqıdy. Demalys kúnderi Qalekeń tóbe kórsete qoımaıdy. О́mirjannan «Atań qaıda?» dep surap qoıamyn, «Atam jazý jazyp jatyr», deıdi ol árdaıym. Qalekeńniń kórgen-bilgenderin, kóńilge túıgenderin túrtip júretinin, gazetterge maqalalar jazatynyn bilemin. Alaıda, ol kisiniń jazýy uzaqqa sozyl­dy. Baqsam, sol kezde Qalekeń maqala emes, doktorlyq dıssertasııasyn jazyp júr eken. Aqyry, kóz maıyn taýysyp jazǵan eńbe­gin oıdaǵydaı qorǵap shyqty. Sol kúnderi ol ıyǵynan bir aýyr júk túskendeı sergek júrdi. Kórshimizdiń eńbeginiń janǵanyna biz de shyn kóńilden qýandyq. О́z basym ol kisiniń jeńildiń astymen júrýge umtylmaı ınemen qudyq qazǵandaı ter tókkenine rıza boldym. Áıtpese, kezinde qyzmet babyn paıdalanyp da­ıyn dıplomdy qaltasyna salǵandar ásirese, sheneý­nikter men depýtattardyń arasynda az emes qoı. Qalekeń týraly áńgime qozǵaı otyryp ómirlik serigi – Aıekeńdi aýyzǵa almasaq, áńgi­memiz tolyq bolmas edi. Menińshe, Qalekeńniń ómirdegi barlyq jeńisteriniń dem berýshisi osy Aıekeń. Ábish Kekilbaev «altyn kelin» dep bekerge erkeletpeıtin bolýy kerek, Aıekeń – qazaq áıelderiniń, analarynyń bar asyl qasıetterin boıyna sińirgen, bolmys-bitimi, keskin- kelbeti, júrek lúpili ózgeshe adam! Altyn adam! Ult múddesi, azamat, ar, namys degende, meniń kóz aldyma Alash arystary – Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Juma­baev, Smaǵul Sádýaqasov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov syndy sańlaqtar elesteıdi. Elim, halqym dep aıanbaı ter tókken, nurly bolashaq úshin jandaryn pıda etken, keler urpaǵyna Otandy súıýdiń úlgisin kórsetip ketken olardyń esimderi halyq júregine máńgilikke ornyqty. Solardyń arman-maqsaty júzege asyp, ǵasyrlar toǵysynda táýelsiz memleket atandyq. Endigi maqsatymyz – Máńgilik El bolý. Bul jolda da juldyzymyzdyń bıikten jarqyraryna senim mol. О́ıtkeni, qazaq jerinde Alash arystarynyń ósıetine adal, ónegesine bas ıgen ultjandy, eljandy azamattar qaýlap ósip keledi. Olar, sóz joq, ary taza, bolmysy bólek azamat, arystardyń, asyldardyń synyǵy Qýanysh Aıtahanov syndy tolaǵaı tulǵaǵa, shynaıy qaıratkerge qarap oı túzeıdi, boı túzeıdi. О́mir asýynda ol tańdaǵan adaldyq joly eshkimdi de adastyrmasy anyq. Jarasbaı SÚLEIMENOV, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.