Atqarar mindet – ǵylym men bilimdi óndirispen úılestirý

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qa­zaq­stan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty halyqqa Joldaýy kópshilikke, sonyń ishinde, bilim men ǵylym sala­larynyń ókilderine de ózge­she jiger bergenin aıtýymyz kerek. Usynylyp otyrǵan maqalada Elbasynyń ǵylym men bilim sa­la­lary boıynsha mindettegen ju­mys­tardy júzege asyrýda at­qarylar máselelerge, naq­ty­­laı aıtsaq, bi­lim men ǵylym­dy óndirispen úı­lestirý, ýnıver­sı­tettik ǵylymdy odan ári damytý men joǵary oqý oryndaryna derbestik berý baǵy­tyna toqtalýdy jón kórdik. Memleket basshysy Jol­daýy­nyń eń mańyzdylyǵy, bul stra­tegııalyq qujatta egemen eli­mizdiń bolashaq baǵyt-baǵdary aıqyndalýymen qatar, 2050 jylǵa deıingi damý jospary men ony júzege asyrý barysy belgilendi. Ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkaǵa qol jetkizýdi basty maqsattardyń biri retinde kórsetýi – otandyq oqy­mystylarǵa zor jaýapkershilik júk­telgenin ańǵartsa kerek. Jańa ınno­vasııalyq izdenisterge barý, álem­dik ozyq tehnologııalardy ekono­mıkany damytýda utymdy paı­dalaný kerektigi qadap aıtyldy. Prezıdenttiń ǵylym men ınnovasııany ekinshi orynǵa qoıǵan el eshqashan eshbir salada birinshi orynǵa kóterile almaıtyndyǵy týraly qaǵıdasynyń «Qazaqstan- 2050» Strategııasynda da ózek­ti másele bolyp aıqyndalýy damyǵan 30 eldiń qataryna ený tek ǵylymǵa negizdelýi kerektigin taǵy da dáleldep otyr. Iá, shynynda da, búgingi tańda bilim men ǵylym memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń, sondaı-aq, ınnovasııalyq júıe men adamı kapıtaldyń basty faktoryna aınalǵanyn baıqaý qıyn emes. Otandyq oqymystylar Elba­synyń eldiń bolashaǵy úshin aıanbaı eńbek etip jatqan ǵalym­dardyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerin oń sheshýdi únemi jiti qadaǵalap otyratynyn erek­she qurmetteıdi. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy­men ázirlenip, qol­d­a­nysqa engen «Ǵylym týraly» Zańnyń nátıjesinde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, joǵary oqý oryndarymen qatar, ǵalymdar jeke tulǵa retinde ǵylymı joba­larǵa qatysý quqyǵyna ıe boldy. Ǵylymı eńbekterdi sarapqa salyp, elimizdiń damýyna asa qajet jobalardy tańdaý quqyǵy da elimizge belgili, kórnekti ǵa­lym­dardan qurylǵan Ulttyq ǵy­lymı keńeste sheshilýi de El­ba­synyń «Ǵalymdardyń eńbe­gine sheneýnikter aralaspaı, ǵalym­dardyń ózderi baǵalaıtyn bolsyn» degen tapsyrmasy iske asyp jatqanyn kórsetse kerek. Bıylǵy Joldaýdyń ón boıynan shıkizat shyǵarýshy bolyp qala bermeı, óndirister ashyp, óz ónimderimizdi tutynbaı tolyqqandy básekege qabiletti el bola almaıtyndyǵymyzdy tolyq ańǵaramyz. Sondyqtan, ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq mem­­leketke aınalý úshin árqaı­sy­myz aıanbaı eńbek etkende ǵana qol jetkizetindigimizdi umyt­pa­ǵanymyz abzal. Iá, shynynda da, elimizdiń eko­no­mıkasynyń damýyna qo­maq­ty úles qosyp, joǵary bilim­di mamandar daıarlaıtyn ýnıver­sıtetterdiń róli erekshe ekenin aıtqym keledi. Bul salada da Mem­leket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaýda myqtap qolǵa alatyn máseleler qataryna, birinshiden, eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna naqty paıdasy bar bilikti mamandar daıyndaýdy, ekinshiden, álemdik bilim keńistigine erkin ený úshin bilim men ǵylymdy ıntegrasııalaý men olardy óndirispen úılestirý tetigin tabýdy jatqyzar edim. Ol úshin qazaqstandyq jetekshi oqý oryndarynyń janynan ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn ashý kerek. Bul – álemdik úrdiste ábden qalyptasqan jaǵdaı. Tek bizde búginge deıin ýnıversıtetterdiń negizgi mindeti retinde sapaly bilim berý birinshi orynda bolyp keledi. Ulttyq ýnıversıtetterdiń janynan jańa turpattaǵy álemdik deńgeıdegi alpaýyt bilim ordalarymen teńese alatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn ashý  búgin­gi kúnniń talaby desek, artyq bolmaıdy. Oǵan bólinetin qarajat ta qarastyrylatynyn Joldaýdan oqyp bildik. Endi elimizdiń ǵylymı áleýetin jetkilikti túrde paıdalaný mindeti tur. Elimizdiń Prezıdenti: «XXI ǵasyr bilim men ǵylym ǵasyry bolady», dep tekke aıtpasa kerek. Elbasymyz qazaqstandyq bilim men ǵylym jastardyń qolynda ekendigin jáne ıntellektýaldy ultty qalyptastyrý týraly únemi aıtyp keledi. Joldaýda kórsetilgen ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka qurý úshin jastardy ǵylymǵa tartýdy myqtap qolǵa alý kerek dep sanaımyz. Ras, sońǵy kezde ǵylymǵa keletin jastardyń sany áldeqaıda azaıyp qalǵany ashy shyndyq. Osydan kelip ǵylymdaǵy urpaq jalǵastyǵy da jarasymyn tappaı turǵany janyńdy aýyrtady. Endi qandaı isti qolǵa alý kerek degenge keletin bolsaq, jastardy ǵylymǵa kóptep tartý úshin ǵalymdardyń áleýmettik mártebesin kóterý jolynda kóp sharalar atqarylýy tıis. Azyn-aýlaq jalaqymen ǵylymdy jarylqap tastaıtyndar kóp bola qoımas. Úısiz-kúısiz júrgen jastardyń oıy ǵylymdy damytýdan góri, bala-shaǵasynyń jaǵdaıyn kúıtteýge kóbirek aýary sózsiz. Eger Elbasymyz atap kórsetkendeı, ǵylym men bilim jastardyń qolynda deıtin bolsaq, búginnen bastap ǵylymmen aınalysatyn jastardyń áleýmettik jáne materıaldyq jaǵdaıyn kó­terý maq­satynda Úkimettiń de naq­ty she­shimder qabyldaǵany jón bolar edi. Joldaýda elimizdegi jetekshi ýnıversıtetterdi akademııalyq jáne basqarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirý mindeti de osy maqsattardan týyndap otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes. Joǵary oqý oryndary arasynda básekelestikti arttyrý úshin avtonomııa berý – olardy qarjylandyrý máselesin sheshýmen tikeleı baılanysty. Derbestik alý arqyly ýnıversıtetter ınvestısııa tartýǵa, suranysqa zárý mamandar daıarlaý múmkindigine ıe bolady. Álemdik tájirıbede bul qalyptasqan jaǵdaı qataryna jatady. Ataqty kompanııalar, iri kásiporyndar kerek mamandardy ýnıversıtetterdiń arnaıy baǵdarlamalary negizinde, maqsatty túrde daıyndaýǵa aralasady. Oqyp jatqan stýdentterdi tómengi kýrstan bastap, óndiris oryndarynda mashyqtanýdan ótýine múmkindik jasap, ıaǵnı teorııalyq bilimdi praktıkamen ushtastyrýǵa jaǵdaı jasalady. Ýnıversıtet bitirýshilerinen dıp­lomnan bólek táýelsiz biliktilik komıssııasy emtıhan alyp, kásipke jaramdylyǵy týraly sheshim qabyldaıdy. Komıssııa quramyna óndiris ornynyń qyzmetkerleri, qoǵamdyq uıymdar men jumys berýshiler qaýymdastyǵy ókil­deri, sondaı-aq, ýnıversıtet tarapynan da mamandar tartylady. Iаǵnı, jumys berýshiniń tapsyrysymen ýnıversıtet arnaıy baǵdarlamamen maman daıarlap berýge mindetteledi. Tıisinshe, ýnıversıtettiń strategııalyq damýyna kásiporyndar tarapynan qomaqty qarajat bólinedi. Ol materıaldyq-tehnıkalyq bazany jetildirýge maqsatty túrde jumsalady. Mine, Elba­sy­nyń ýnıversıtetterge akade­mııa­lyq derbestik berý kerek degeni osy baǵytqa arnalsa, al basqarýshylyq derbestik korpo­ra­tıvtik basqarýdy engizýdi min­detteıdi. Bul baǵyt joǵary oqý oryndarynyń qamqorshylar keńesi arqyly júzege asatyn bolady. Atalǵan keńes quramyn bız­nes ókilderi, jumys berýshiler qaý­ymdastyǵy, ata-analar, qoǵam­dyq uıymdar, jergilikti atqarý bılik ókilderi men ýnıversıtet professor-oqytýshylar qura­mynan saılanǵan mandat ıele­ri qalyptastyratyn bolady. Ke­ńes músheleriniń quzyretine ýnı­ver­sıtettiń strategııalyq damý jos­paryn bekitý, bıýdjet qalyp­tastyrý, rektorlardyń at­qaryp otyrǵan laýazymyna sáı­kes nemese sáıkes emestigin anyqtaý quqy sııaqty fýnksııalar beriledi. Árıne, bul ashyqtyqty, ózin ózi basqarý tetikterin, saıyp kelgende, ýnıversıtetter ara­syn­daǵy bá­sekelestikti ornatý jáne sol arqy­ly bilim berý men bilim baǵdar­lamalarynyń sapasyn arttyrýǵa qol jetkizýge múmkindik týdyrady. Joldaýda atap kórsetilgen, ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka qurýǵa jáne elimizdiń ǵylymy men bilimin óndirispen úılestirýge qol jetkizý úshin otandyq oqy­mystylar aıanbaı eńbek ete be­retini kúmán týdyrmaıdy. Kárimbek QURMANÁLIEV, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti, UǴA korrespondent-múshesi.