Jabylǵan jala qurbandary

HH ǵasyrdyń bastapqy keze­ńin­de kolhoz bolyp uıym­das­qan qazirgi Túrkistan oblysy Tú­l­kibas aýdanyna qarasty aýyl tur­ǵyndary represssııaǵa ushyra­ǵan. NKVD (Ishki ister halyq komıs­sa­rıaty) isi­niń №150 revo­lıý­sııa­ǵa qarsy uıym mú­she­si dep aıyp taǵylǵan aýyl turǵyny Bekbaı Baımuratov 1896 jyly О́z­bek KSR-iniń Naryn aýdanynyń Paı­toksı qysh­laǵynda ómirge kel­gen. Tutqyndalǵan kez­de Túl­ki­bas aýdanynyń Sarybulaq aýyl­­dyq keńesiniń Oktıabr kolhozynda qa­tar­daǵy kolhozshy bolǵan. «Tutqynnyń anke­tasy» dep atalatyn qujattaǵy málimet boıynsha onyń ákesi arbakesh bolyp, saýdamen aınalysqan. Sharýashylyǵynda 20-25 qoı, 2 túıesi bolǵan. Osyndaı sharýa­shylyǵy bar Bekbaıdyń tutqyn­dal­ǵan jyly 28 jastaǵy jubaıy – Jubash jáne tórt balasy bol­ǵan eken. Bekbaı Baımuratov kommýnıstik partııa qatarynda bol­maǵan. Túlkibas aýdany Van­nov­ka selosyndaǵy NKVD bas­ty­ǵy, memlekettik qaýipsizdik leı­tenan­ty Shes­terıkovtiń 15.10.1937 jyly bergen «tut­qyn­daý anyqtamasy» boıyn­sha ol re­vo­lıýsııaǵa qarsy ultshyldar tobyn­da bolǵanyna baılanysty par­tııa­ǵa kirý aldynda kandıdattyǵynan shy­ǵa­rylyp tastalǵan jáne kolhozshylarmen bolǵan janjal úshin 1937 jyly 1 jylǵa eńbekpen túzeý jaza­sy kesilip, sottalǵan. Shes­te­rı­kov­tiń anyqtamalyq kórsetýi bo­ıynsha Bekbaı Baımuratov kolhoz jumysyna barynsha ke­der­gi keltirgen dep aıyptalǵan. Sondyqtan oǵan RSFSR-dyń qyl­mys­tyq kodeksiniń 58-II baby boıynsha aıyp taǵylý suralǵan jáne sol 1937 jyldyń 15 qazanynda tutqyndalǵan. Osy joǵaryda kórsetilgen aıyptar boıynsha NKVD-nyń 1937 jylǵy 4 qarashada Vannovka eldi me­keninde ótkizgen jınalysynda 58-II, 58-7-bap­tary boıynsha jaza qoldaný týraly qaý­ly qabyldanǵan.

«Aıyptaý qorytyndysy» atty qu­jat­ta Bekbaı Baımuratovqa Túlkibas aý­da­ny­nyń NKVD taqqan aıyptardy taldap kórer bolsaq, ol qujatta oblystyń jer aýmaǵynda maqsaty Keńes ókimetin qulatý, Qazaqstandy KSRO quramynan qarýly kúres arqyly bólip alyp shyǵý jáne ol jerde «qazaq býrjýazııalyq mem­leketin» qurý bolyp tabylǵan res­pýb­lı­kadaǵy «ultshyl, terrorıstik-kóteri­lis­shil jáne shpıondyq-dıver­sııa­lyq» uıymnyń ashylmaı qalǵan bólimshesi – «kontr­re­vo­lıýsııalyq ult­shyl­dar uıymy­nyń» áshkere bolǵandyǵy kór­setilgen. Bir múshesi Bekbaı Baı­mu­­ratov bolyp tabylǵan osy «kontr­revolıýsııalyq ult­shyldar uıymy» Túlkibas aýdany óńiri­niń aýylsharýashylyq salasynda shpıon­dyq-dıversııalyq jumys júr­gizgen dep qarastyrylyp oty­rylǵan kezeń úshin óte-móte aýyr aıyp taǵylǵan. Aıyp­taý­­lar­­­dyń shynaıy, jalǵan emes eken­digin qu­jat betinde dálel­deý maqsatynda «Aıyp­taý qo­ry­tyndysy» dep atalǵan qujat­qa «kontrrevolıýsııalyq top» mú­she­­le­riniń barlyǵynyń «qyl­mys­ty mo­ıyn­da­­ýy týraly bergen túsinikteri» bir­shama tolyq berýge tyrysqandyqtary, óz­de­ri­niń qanquıly isterin shyndyqqa janasymdy sııaqty sózdermen, qujat­tarmen negiz­deý­ge umtylystary baıqalady. My­sa­ly, О́tepbergenov degen azamat óziniń «kontr­re­­vo­lıý­sııa­lyq top quramyna 1936 jyly kirip, kolhozdaǵy baılardyń aman-esen qalýy úshin jumys isteı bastaǵany, osy úshin Baı­mu­ra­tovpen birge bógde «element» – saýdager Djýgashevke aınalys jasap, paıda tabýy úshin 1000 rýbl ber­gendikterin, «Oktıabr» kolhozynyń bas­tyǵy bola tura Baımuratov kolhoz malyn saqtaýǵa kóńil bólmeı, mal ba­synyń teń jar­tysyn juqpaly aýrýmen aýyrt­qandyǵyn» kórsetse, aıyptalýshy Bekbaı Baımuratovtyń ózi kámpeskege túsken qaıyn atasyn jasyrǵandyǵyn, 173 gektar jerdegi maqtalyqtyń 16-18 gek­­taryn qýratyp tastaǵandyǵyn mo­ıyn­d­aıdy. Al Jubaı Aıtbaev degen aıyp­­­talýshy bolsa, ózi bergen kýáliginde «Ok­tıabr» kolhozynyń halqy arasynda keńes­tik qury­lys­qa qarsy narazylyqty kúsheıtý úshin kolhozshylardan 5-25 rýbl aralyǵynda aqsha jınaǵandyǵyn, sóıtip ol aqshany ózi ıemdenip ket­kendigin, 1931 jyly kolhozǵa jı­naǵan maldy talan-taraj etken­digin kórsetedi.

Osylaısha, jalǵan aıyp­taý­lar­­dyń negi­zinde Bekbaı Baımu­ra­tov atý jazasyn, al kontr­re­volıýsııalyq toptyń múshe­le­ri dep osy bir is boıynsha aıyp­tal­ǵan Iztileý Ermekov, Ýtesh Seı­dalıev, Jubaı Seı­da­­lıev, Barambaı Eshanov, Ábildabek  О́tebergenov, Jorabaı Álimbetov degen azamattardyń árqaısysy 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn arqa­lap kete barǵan. Al 1937 jyldyń 29 qara­sha­synda NKVD leıtananty Borısov bas­qar­ǵan «úshtik» tarapynan Bekbaı Baımuratovqa shy­ǵa­ryl­ǵan atý jazasy oryn­dalyp, ol týraly arnaıy «Akt» jasal­ǵan.

Aıyptaýdyń jalǵandyǵyn №150 is boıynsha isti bolǵan aýyl kedeıleri, partııa músheleri, partııa nusqaýshylary «úshtiktiń» she­shi­mine birneshe ret bergen «Qar­sylyq hattarynan» kór­ýi­miz­ge de bolady.

Eńbek, soǵys ardageri, Túlkibas aýdany­nyń qurmetti azamaty, zeınetker Turar Ybyraıulynyń 2002 jyldyń tamyzynda jazyp bergen estelik áńgimesi de osy jaǵdaıatqa sáýle túsiredi. Turar Ybyraıuly Bekbaı Baımuratulynyń Sa­ry­bu­laq aýyly Oktıabr kolhozy bolmaı turyp, Aqjar selosyn uıymdastyryp, alǵashynda ózi satýshy, keıinnen «selpo» bas­ty­ǵy bolyp iste­gendigin, sol ýa­qyt­taǵy talapqa saı selo­ǵa la­ıyq­ty joldar saldyrǵanyn, taýar­lardy aýdannan, Shymkent qala­synan, Qarabulaq selosynan at, ógizarba, túıelermen ta­sy­­­ǵan­dyǵyn, kórshi eldi mekenderden dú­­ken­­der ashtyrǵandyǵyn aıta kelip, Amansaı, Talap, Jańaturmys, Túıetas eldi mekenderin azyq-túlik, qant, shaı, tuzben qamtamasyz etkizgendigin mysalǵa keltiredi. Aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, Bekbaı Baımuratuly jańadan uıymdasqan «Oktıabr» kolhozynyń bastyǵy Naqyshbek Súgirbekovke kolhoz uıymdastyrý kezinde kezdesken kedergilerdi joıýǵa kóptegen járdemin tıgiz­gen. Al 1935 jyldyń basynda osy kolhozǵa tóraǵa bastyǵy ke­zin­de kolhozdyń sharýashylyq-ekonomıkalyq jaǵdaıyn túzeý úshin eldi mekennen mektep, aýyldyq sovet, medpýnkt ashqan. Sa­ry­bulaq aýylynda Qarataý silem­derindegi kól-bulaqtardyń sýy «Oktıabr», «Qyzylaryq» kolhozdarynyń 500-600 gektar jerlerin sýlandyrýǵa keletin, keıinnen birtindep azaıǵannan keıin ózen boılaryndaǵy kól, bulaqtardy bógetip, Aqjar, Qa­ra­bastaý, Bekturmas, Jaýǵash aryqtaryn qazdyryp ózen boılaryn sýlandyrǵan. Birneshe ret maqta, daqyl ektirip, ár gektardan 15-20 sentner maqta alýǵa qol jetkizgen. Sý­dyń kemýine baı­lanysty paıdalanylmaı tek orny qal­ǵan kanaldyń «Bekbaı sal­dyrǵan» kanal dep atalýy da sol aza­mattyń eńbegin bil­diretinin aıtady. Aq­saqal ma­qa­la­myzdyń zertteý nysany bolyp otyrǵan Bekbaı Baımuratov esimdi azamattyń halyqqa sińirgen eńbegi urpaqtan-urpaqqa jetkenin jylylyqpen áńgimeleıdi. «Bizdiń Sarybulaq aýylynda týyp, basqa sharýashylyqtarda jumys istegen aǵalar men ákelerdi eske almaı ketý, keshirilmes kúná bolar edi. Sondyqtan azdap maǵlumat bere keteıin: Shertaı Álimbekov bolys bolǵan, Jumabek Ketaýbaev muǵalim, mektep dırektory qyz­met­terin atqarǵan, Mankent se­lo­­synda Abaı mektebin sal­dyr­ǵan. Odan keıin Balyqshy se­lo­synan Balyqshy mektebin saldyrǵan. Jumabek Qystaýbaev oqý bóliminiń bastyǵy, ortalyq partııa uıymynda nusqaýshy, bólim bastyǵy, tramvaı press bastyǵy, tústi metallýrgııa orynbasary bolyp istegen. Iztileý Er­mekov Antonovka balalar úıi men Balyqshyda ustazdyq etti. Al О́tesh Seıdýalıev mu­ǵa­lim, raıkomda nusqaýshy boldy. Juban Seıdýalıev – kolhozshy, partııa uıymynyń hatshysy. Ábildabek О́tepbergenov – esepshi. Kárimbek Sádibekov – muǵalim, mektep dırektory. Boranbaı Esjanov – qoımashy. Jorabaı Álimbekov – Chapaev aýylyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy. Bekbaı Baımuratov kolhoz bastyǵy boldy. Osy azamattar «halyq jaýy» dep, 37-38-shi jyldarda ustaldy. Tek Jumabek Qystaýbaev 8 aıdan ke­ıin aqtalyp, burynǵy Almaty qalasyndaǵy jumysyna ornalasyp, 1941-1945 jyldary soǵysqa qatysyp, 1946 jyly oraldy. Al Jumabek Qystaýbaev, Iztileý Ermekov, Boranbaı Esjanov, Ábildabek О́tepbergenov, Káribek Shántikerimov kesilgen úkimderin ótep, elge kelip, 1986 jyldary baqılyq boldy. Qalǵan bes kisi sol jaqta dúnıeden ótti. Bulardyń barlyǵy da 1955-1960 jyldary aqtaldy. Al bizder osy aǵalar men ákelerdiń istegen jumysyn kózben kórip, qolmen ustamasaq ta, aldyńǵy býynnyń aıtqan áńgimelerinen alǵan áserlerdi qaǵazǵa túsirip, keıingi urpaqqa jetkizgenimizge qýanamyz», deıdi estelik jazyp qaldyrǵan Turar Ybyraıuly.

Estelik berýshiniń sózderin 1955 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq soty prezıdıýmynyń osy maqalada aty-jón­deri kór­se­til­gen aıyptalýshylardy aqtaý, 1937 jylǵy 28 qarashada kesilgen úkim­derdiń kúshin joqqa shyǵarý týraly qaýlysynyń mazmuny da rastap beredi. Qazaq halqynyń bılikke qarsylaspaı, onyń saıasatyna kónip, qoǵamnyń sol jyldaǵy zańdarmen ómir súrip jatqany, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy tómendep ketse de óziniń shaǵyn sharýasymen jan baqqany belgili edi. Kishkene aýyldaǵy aza­mat­tar­dyń taǵdyry, búkil eldiń ornyna kelmes tulǵadan aıyrylǵany – janǵa batarlyq jaǵdaı. О́z je­rin­de malyn jaıyp, azyn aýlaq jer teliminde egin egip júrgen qarapaıym halyqtyń Keńes óki­me­tine qarsy «ıdeologııalyq qóz­qarastarmen» halyq arasynda «kontrrevolıýsııalyq uǵymdardy» taratyp júr dep aıyptalǵany da óte aýyr jaǵdaıat edi. «Halyq jaýy» atalǵan azamattardyń ur­­­paǵyna jyldar boıy kelgen psı­­hologııalyq qysym, urpaq­ta­ryn da joıý jumystary óshpes izin qaldyrdy. Al halqyna adal qyzmet etip, ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary aýyl sharýashylyǵy men áleýmettik jumystarymen aınalysyp, elin damytýǵa, týǵan-týystarynyń turmysyn jaq­sar­tý­ǵa bar kúsh-jigerin jumsaǵan aýyldyq azamattardyń taza jáne adal isi men sózi aqtalyp, qazaq tarıhynda máńgi qalýǵa tıis.

Gúlnar JANYSBEKOVA,

M.Áýezov atyndaǵy OQÝ

«Rýhanı jańǵyrý jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy»

ortalyǵynyń basshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent