Qazaqstan • 04 Qarasha, 2021

Qolaıly qońsy

5580 ret kórsetildi

Qoǵamdyq qundylyqtar, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas týraly sóz qozǵalǵanda, burynǵymen salystyryp qarap, búgingige kóbine kóńiltolmaýshylyq baıqalyp jatatyny bar. Mundaıda «Zaman ózgerdi me, álde adam ózgerdi me?» deıtin jattandy saýaldyń qoıylýy da zańdylyqqa aınalǵany qashan?! Qalaı degenmen de zamandy jasaıtyn da, zamanda jasaıtyn da  adam. Al ýaqyt ótken saıyn býyn almasyp, jańa adamdar, jańa kózqarastar týady.

Aıtalyq, qazirgi táýelsiz elimiz basqa da, osydan otyz jyl burynǵy zaman múldem basqa. Álbette, zamannyń ózgerýimen halyq ta, halyqtyń oı-sanasy, tanym-túsinigi de birshama ózgerdi deýge bolady. О́ıtkeni búginde Qazaqstannyń 19 mln halqynyń jartysy jastar, dálirek aıtqanda, 30 jasqa deıingiler eken. Iаǵnı halyqtyń bul toby – táýelsizdik alǵannan keıin týǵan azamattar. Al osy azamattardyń kózqarasymen alǵanda qoǵamdyq qundylyqtar ózgerdi me? Bul rette jaqynda jarııalanǵan Frıdrıh Ebert qorynyń qoldaýymen júrgizilgen «Qazaqstan jastary: qundylyqtaryn, senimin, maqsatyn baǵalaý – 2021» zertteý jumysy biraz saýalymyzǵa jaýap bola alady.

Atalǵan zertteý jobasyn júrgizý barysynda saýaldamaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen 14-29 jas aralyǵyndaǵy 1 myńǵa jýyq jas qatysypty. Onda jastardyń qundylyqtaryna, saıası kózqarasyna, otbasyna, qoǵamǵa, úkimetke qatysty ustanymyna jan-jaqty taldaý jasalǵan. Biz bul keń aýqymdy saraptamadaǵy «Qundylyqtar men kózqaras» atty bóliminiń ishindegi «Kórshilerge senim» degen kishkene bóligine ǵana toqtalǵymyz kelip tur. О́ıtkeni osynaý kórshilermen qarym-qatynas arqyly da qoǵamdaǵy aýyzbirlik, qamqorlyq, baýyrmaldyq qanshalyqty ekenin baǵamdaýǵa bolatyn syńaıly.

Sonymen, áleýmettik saýaldamaǵa qatysqan jastardyń 30,9%-y ǵana kórshilerine senetinin aıtqan, al 39,2%-y senbeıtinin bildirgen. Kórshilerine senim deńgeıi jastardyń etnosyna baılanysty erekshelenedi, onysy qazaq pen orys ulttarynyń kúndelikti qonaqjaılyǵyndaǵy aıyrmashylyǵyna baılanysty bolýy múmkin. Mysaly, qazaq jastarynyń 36,3%-y, orys jastarynyń 23,2%-y ǵana kórshilerine senedi eken. Sondaı-aq qazaq jastarynyń 34,5%-y men orys jastarynyń 42,3%-y kórshilerine múlde senbeıtinin jáne senimi az ekenin aıtqan.

Buǵan qosa qala men aýyl jastarynyń kórshilerine senim deńgeıinde de aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar. Qala jastarynyń 25,1%-y­­­­­­­­ ǵana kórshilerine tolyqtaı senemin dese, al aýyl jastarynyń kórsetkishi – 38,6%. Mundaı aıyrmashylyqtyń sebebi ártúrli bolýy múmkin. Buǵan, bir jaǵynan, qala jastarynyń ómirge ıkemdiligi nemese qalada kórshilerdiń jıi kóshýi yqpal etedi. Sol sııaqty qala turǵyndarynyń aýyl turǵyndaryna qaraǵanda bir-birin jete tanymaıtyny da sebep bolady.

Zertteý jumysy jastardyń ózge áleýmettik toptarǵa, ásirese áleýmettik turǵyda az qorǵalǵan toptarǵa, az etnostarǵa jáne LGBTK+, ıaǵnı bir jynysty qatynasqa degen kózqarasyn taldaýdy da maqsat tutypty. Muny da kórshilerimen qarym-qatynasy arqyly anyqtaǵan. Naqty derekti alǵa tartsaq, qazaq jastarynyń 65,8%-y bosqyndarmen kórshi bolýǵa kelispeıtin bolsa, 9,9%-y ǵana qarsy emesin aıtqan. Al orys jastarynyń 46,5%-y kelispese, 22,1%-y kelisetinin bildirgen. Jastardyń LGBTK+ týraly kózqarasy da osyǵan uqsas eken. LGBTK+ ókilimen kórshi turýǵa jastardyń 71,2%-y qarsylyq tanytqan. Ásirese jas jigitterdiń gomofobııalyq kózqarasy joǵary. Jigitterdiń 77,6%-y, áıelderdiń 64,8%-y bir jynysty qatynasty qolaı kóretindermen kórshi bolýǵa úzildi-kesildi qarsy bolǵan.

Jastardyń basym kópshiligi kóp balaly nemese zeınetkerler otbasymen kórshi bolýǵa qarsy emes. Ondaılardyń sany 74,4%-dy quraǵan. Al kóp balaly otbasymen kórshi turýǵa qarsy bolǵan jastar – 4,9%, zeınetkerler otbasymen kórshi bolýǵa qarsy bolǵandar – 5,6%.

«Qonys saılamas buryn qońsyńdy saıla» degendeı, adamdar úı alarda turaǵynyń yntymaq uıyǵan, yrys quıylǵan, meıirim tunǵan mekennen tabylǵanyn qalaıdy. Al jaqsy kórshisin qımaı, jyly ornyn sýytpaı, kóshpeı qalyp qoıatyn kisiler de bar. Degenmen «týys – atadan, kórshi – Alladan» deıtin qazaq halqy qandaı bolsa da Qudaı qos­qan kórshisimen qashan da tatý-tátti, jaq­sy turýǵa tyrysqan. Qazaq qasyna qońsy qo­nyp, jańadan kóship kelip úırenise almaı tosyrqap júrgen kórshisin úıine shaqyryp, dám usynyp erýlik bergen. О́kinishke qaraı, halqymyzdyń keńpeıil, jomart, qonaqjaı qasıetin kórsetetin bul dástúr búginde umy­ty­lyp barady. Izgilikke bastaıtyn mundaı dástúrimizden aınymaı, tamyrymyzdan ajyramaı adamgershilik qundylyqtaryna adal bolýymyz kerek-aq. Al sizdiń kórshińizben sálemińiz túzý me?

Sońǵy jańalyqtar

Ulylar úndestigi

Qazaqstan • Keshe

Baǵa baqylanady

Qarjy • Keshe

Meıirim shuǵylasy

Rýhanııat • Keshe

Kedergisiz orta kerek

Qoǵam • Keshe

Sıfrly damý: Jańa betburys

Tehnologııa • Keshe

Mahabbat áýeni

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar