Qazirgi jaǵdaı túbegeıli ekonomıkalyq, áleýmettik-saıası reformalarǵa baılanysty saqtalatyn qujattama kóleminiń qarqyndy ósýimen sıpattalady. Atap aıtqanda, memlekettik uıymdardy qaıta uıymdastyrý jáne taratý prosesi aıtarlyqtaı aýqymdy qujattardy memlekettik muraǵattarǵa merziminen buryn berýge alyp keldi. Tek 1991 jyldan bastap Ulttyq arhıv qory ártúrli tasymaldaýshylardaǵy (basqarý, kınofoto jáne dybys jazbalary, ǵylymı-tehnıkalyq, basqa da arnaıy qujattama) 7,9-dan 15,1 mln. iske deıin ulǵaıdy [1].
Qujattar qyzmet baǵyty men uıymdyq-quqyqtyq nysanyna qaramastan kez kelgen uıymda basqarýdyń negizgi quraly bolyp tabylady. Aqparat oǵan uıymdyq pishin beretin jáne ýaqyt pen keńistikte qozǵalatyn qujattarda jazylady. Basqarý sheshimderiniń negizinde qujattar men qujattyq aqparattar jatyr. Qujattardy basqarýdyń tıimdiligi, osylaısha, uıymdy basqarýdyń tıimdiligin anyqtaıdy.
Mekemeniń qyzmeti qanshalyqty ár túrli bolsa da, ol qandaı naqty jumys atqarsa da, qaǵaz daıyndaý jáne basqa da is qaǵazdaryn júrgizý onda mańyzdy oryn alady. Durys keńse jumysy mekemeniń barlyq operasııalaryn dál belgileýi kerek. Qujattardy saqtaý kez-kelgen anyqtama eń jyldam jasalýy úshin osyndaı júıe boıynsha júrgizilýi kerek. Sonymen, ishki Qujattama júıesi jyldam baqylaýǵa múmkindik berýi kerek [2, 57-61 bb.].
Kásiporynda derbes qurylymdyq bólimshe (keńse, Jalpy bólim, hatshylyq), sondaı-aq jekelegen qyzmetkerlerge (hatshy-referent) usynylýy múmkin basqarýdy qujattamalyq qamtamasyz etý qyzmeti zańdy kúshi bar jáne tolyq jıyntyqtaǵy durys resimdelgen qujattardy ǵana óńdeýge qabyldaýy tıis. Áıtpese, qujattar mańyzdylyǵyn joǵaltady jáne aldyn-ala taǵaıyndalǵan róldi oryndaı almaıdy, bul keıde belgili bir kásiporynnyń jumysyn qıyndatady.
Normatıvtik jáne quqyqtyq aktilerge sáıkes qujattarmen jumysty engizý. Bilim berýdiń basynan bastap keıingi jumysqa deıingi keńse jumysynyń negizi normatıvtik-ádistemelik baza bolyp tabylady.
Normatıvtik baza qujattarmen baılanysty barlyq jumys prosesterin retteıdi. Sondyqtan proseste týyndaıtyn qujattamalyq qamtamasyz etýge baılanysty barlyq máseleler QR zańdarymen, jikteýishtermen, belgili bir uıymnyń is júrgizý nusqaýlarymen retteledi [3].
«Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 1998 jylǵy 22 jeltoqsanda qabyldandy [4].
El tarıhyndaǵy alǵashqy Arhıv zańynyń tujyrymdamalyq quramdas bóligi taıaý jáne alys shet memleketterde arhıv isin damytý tájirıbesine negizdeledi jáne mynadaı úsh birdeı mindetti sheshýge baǵyttalǵan: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn memlekettik saqtaýǵa qabyldaý; olardyń saqtalýyn qamtamasyz etý; memlekettiń, qoǵamnyń jáne azamattardyń múddelerinde paıdalaný.
QR arhıvteri negizge alyp kelgen normatıvtik-quqyqtyq aktiler:
- 2000 jylǵy 17 sáýirde qabyldanǵan «Uıymdastyrýshylyq-ókimdik qujattardy resimdeýge qoıylatyn ýaqytsha talaptar»;
- 2003 jylǵy 29 sáýirdegi № 33 buıryǵymen bekitilgen (memlekettik tirkeý № 2331 2003 jylǵy 2 maýsymdaǵy) «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik uıymdarynda qujattaý men qujattamany basqarýdyń úlgilik qaǵıdalary»;
- Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet, aqparat jáne sport mınıstriniń 2005 jylǵy 18 shildedegi № 203 buıryǵymen bekitilgen Saqtaý merzimderi;
- 2000 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 83 buıryǵymen (memlekettik tirkeý nómiri 2001 jylǵy 10 qańtardaǵy № 1355) bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq muraǵat qorynyń qujattaryn memlekettik zańdy tulǵalardyń vedomstvolyq muraǵattarynda ýaqytsha vedomstvolyq saqtaýdyń tártibi men merzimderi týraly nusqaýlyq»;
- «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq aqparattyq ınfraqurylymyn qalyptastyrý men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2001 jylǵy 16 naýryzdaǵy № 573 Jarlyǵy;
- «Qazaqstan Respýblıkasynda «elektrondyq úkimetti» qalyptastyrýdyń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2004 jylǵy 10 qarashadaǵy № 1471 Jarlyǵy;
- «Elektrondyq qujat jáne elektrondyq sıfrlyq qoltańba týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy, t.b.
QR Tuńǵysh Prezıdenti Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda aıtylǵan «Arhıv 2025» baǵdarlamasy aıasynda QR Ortalyq Memlekettik arhıvi qujattardy elektrondy tizimge engizý, izdestirýdiń jańartylǵan júıesin qalyptastyrý, kóne jazbalardy sanıtarlyq normalarǵa saı saqtaý, túpnusqalardy keleshek urpaqqa jetkizý baǵytynda jasaǵan «Arhıv – 2025» bes jyldyq jospary boıynsha qazir otandyq arhıvter jumys jasap jatyr [5]. Sonymen qatar, «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda arhıv qoryndaǵy 1,5 mıllıon qujatty sandyq formatqa aýystyrý prosesi kezeń-kezeńmen júrgizilýde. Atalǵan baǵyttarda jumystardy júrgizetin mamandardyń bilikterin arttyrý maqsatynda elimizde jáne alys-jaqyn shetelderde tájirıbelerin arttyryp otyrady.
Abyt Baǵjan Ońalbaıqyzy
Ortalyq Memlekettik Arhıvi. Arhıvtik qujattardy qalpyna keltirý jáne sıfrlandyrý bóliminiń IT arhıvısti
Paıdalanylǵan ádebıetter:
- QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Ortalyq memlekettik arhıv» RMM resmı saıty. http://www.cga.kz/index.php?module=Start
- Malkov I.A. Analız ı sovershenstvovanıe sıstemy dokýmentasıonnogo obespechenııa ýpravlenııa v OOO «Bıýro Osenkı, Ekspertızy ı Strahovanııa. – Chelıabınsk: IýÝrGÝ, EÝ-465, 13 ıl., 6 tab., 124s.
- Adelgýjın A. Normatıvno-pravovaıa baza po dokýmentırovanııý ı arhıvnomý delý. http://www.cga.kz/index.php?module=publications&do=View&id=2&page=5
- Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń 1998 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy N 326-I Zańy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000326_
- Arhıv – rýhanı jańǵyrýdyń bastaýy. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Ortalyq memlekettik arhıv» RMM dırektory A. Qarymsaqovpen suhbat. https://egemen.kz/article/264767-arkhiv-%E2%80%93-rukhani-dganhghyrudynh-bastauy
