Qoǵam • 18 Qarasha, 2021

Kelisimshartty sońyna deıin oqısyz ba?

327 ret kórsetildi

Osy suraqty aınalamdaǵy biraz adam­­­ǵa qoıdym. Tańǵaldyrǵany – kózi ashyq, kóki­regi oıaý, joǵary bilimi bar aza­mat­­tar­dyń ózi kelisimshartqa onda ne ja­­zyl­ǵa­nyn oqymaı-aq qol qoıa bere­tin­­dik­te­rin moıyndap otyr. Ara­syn­da tipti osy salǵyrttyqtary úshin sorlap qal­ǵan­da­ry da bar. Al «Nege oqy­maı­syz?» degen saýalymyzǵa birazy erine­tin­dik­terin aıtyp aqtaldy. Endi biri «oqy­ǵanmen, báribir túsinbeımiz» dep jaltarsa, úshinshileri «bir kóz júgirtip, sholyp shy­ǵamyz» dep, nem­qu­raı­dylyqtaryn jýyp-shaıǵandaı jaýap berdi. Túıgenimiz – adam­dar áli kúnge deıin keli­simsharttyń ma­ńyzdylyǵyn túsine qoı­maǵan.

Qazirgi ýaqytta kelisimshart jasasýdyń, atap aıtqanda eńbek, satý-satyp alý, jalǵa alý, qyzmet kórsetý, nesıe tóleý shart­ta­rynyń máni óte zor. Osy sharttardyń mańyz­dy­­lyǵyn jete túsinbegen talaı jurt áli kúnge aqshasynan qaǵylyp, júıkesi juqaryp, ýa­qytyn óltirip júr. Shyndap kelgende qo­ǵam­daǵy kóp másele halyqtyń sharttyń ne ekenin, onyń ne úshin jasalatynyn, kimge qajet ekenin bilmeýden, bilse de tereńine úńi­lip, túsinýge tyryspaıtyndyqtarynyń sal­­darynan týyn­daıdy. Ras, jurttyń bar­ly­­ǵy quqyqtyq ja­ǵy­nan saýatty emes. Nesıe alǵan, ne úıin satqan eldiń bári zań salasynda bilimdi dep aıtý qıyn. Sharttyń qundylyǵy men qajettigin tú­sin­beý­diń bir saldary da osydan týyndaıdy.

Kóbine-kóp qarjy mamandary tutyný­shy­lardyń nesıe alar kezde nesıe kelisim­shar­tyn sońyna deıin oqymastan qol qoıa salatyndyqtaryn jıi aıtady. Eń bastysy, bank maquldasa, aqshany alsam boldy dep jeńil oılaıtyn jurttyń birazy tipti shart­tyń mindet-talaptaryna kóz júgirtip te qa­ramaıdy. Bank menedjeri usynǵan qaǵazdardy oqymastan, qolyn súıkeı salǵan kórinisterge ózimiz de talaı kýá bolǵanbyz. Kez kelgen kelisimsharttyń basty maqsaty – ondaǵy mindettemelerdi oryndaýdy talap etý ekenin kóp adam eskere bermeıdi. Nege? Shyny kerek, kópshiliktiń shartty basynan aıaǵyna deıin oqyp otyrýǵa shydamy jetpeıdi. Al erinbeı muqııat oqyp shyqqandardyń ózi má­tin­de ne aıtylǵanyn jete túsine bermeıdi. Sebebi is qaǵazdarynyń, sonyń ishinde ke­lisim­sharttardyń tili óte aýyr, tym resmı. Shart­t­aǵy qaptaǵan termındi qarapaıym ha­lyq túsinýi úshin de sabyrlylyq kerek. Kelisimshartty negizinen zańgerler da­ıyndaıdy. Al bul qujatqa qol qoıatyn halyq­tyń deni – qa­rapaıym tutynýshylar. Qarap tursańyz, ekeýi – eki álem.

Zańger Aınur Mahmetova kelisimshartta saqtandyrý degen uǵymnyń bar ekenin kez kelgen adamnyń bile bermeıtinin aıtady. «Máselen, satý-satyp alý kelisimshartyna qol qoıar kezde saqtandyrý kompanııalary birden barlyq qujatty saqtandyrýdy usynady. Bul kez kelgen jaǵdaıda tıimdi ári qaýipsiz. Eger satyp alý kezinde bir nárse durys bol­ma­sa, aqshańyzdy tolyǵymen qaıtaryp alýy­ńyzǵa múmkindigińiz zor. Sol sebepti de keli­sim­shart­ty jasasqan kezde min­detti túrde zańger, advokattardyń kóme­gi­ne júginip, saq­tandyrý máselesine basty nazar aýdarý kerek. Bir sózben aıtqanda, kelisimshartty saqtan­dy­ry­ńyz!», deıdi bilikti zańger. Onyń aıtýynsha, kóp­shilik sharttaǵy osyndaı qarapaıym qaǵı­dany elemeı, sońynda san soǵyp qalady.

Aǵylshyn jazýshysy Berd Jaklınniń «Is­kerlik álemniń eń basty erejesi – kelisim­shart­ta usaq jazýmen jazylmaǵandy qosa alǵanda barlyǵyn oqyp shyǵý» degen sózi bar. Alaıda tártip pen tárbıeni óte joǵary baǵalaıtyn aǵylshyndardyń ózderi sharttar talaptardy álsizderge oryndatý úshin jasalady degen pikirlerin de ashyq aıtady. Desek te shartqa qol qoıý – qaǵazdaǵy jaı formalızm emes, zańdyq saldary bar mindetteme bo­lyp tabylatynyn esten shyǵarmaǵan jón. Kez kelgen qujat qol qoıylǵan sátten bastap kú­shine enedi. Sol sebepti de kelisimshartty úzip-jaryp, ne «ústinen jaı sholyp shyqtym» degen salǵyrttyq pen erinshektik eshkimnen esh­qandaı jaýapkershilikti alyp tastaı almaı­dy. Qol qoıatyn barlyq qujatqa muqııat bolý, tolyǵymen oqý, túsinbegen tusyn suraý, naq­tylaý, zańgerden keńes alýǵa kóp bolsa birer mınýt artyq ýaqyt keter. Biraq zańdyq nem­quraıdylyq pen saýatsyzdyqtyń saldary bolashaqta týyndaıtyn máseleniń aldyn alýǵa sep bolary sózsiz.

Quqyq tájirıbesinde osyndaı salǵyrt­tyq­­tyń saldarynan aıǵa, tipti jylǵa so­zyl­ǵan sot daýy, ókinishke qaraı az emes. Shart­ta­ǵy bir qaraǵanda túkke turǵysyz bolyp kórinetin mindetteme shyndap kelgende úlken jaýapkershilik artýy múmkin. Al kelisimshart jasasý kezinde jıi jasalatyn shamaly qate men asyǵystyq aınalyp kelgende basyńyzǵa bále bolyp jabysýy da ǵajap emes. Sondyqtan shart jasaý men qujatqa qol qoıýǵa óte muqııat bolǵan jón.

Al siz she, kelisimshartty aıaǵyna deıin oqısyz ba?

Sońǵy jańalyqtar

Shekaranyń shebi berik

Qazaqstan • Keshe

1,1 mln gektar jer qaıtaryldy

Qazaqstan • Keshe

Kúre jolda kóp ózgeris bar

Aımaqtar • Keshe

Baqyt mınıstrligi

Qoǵam • Keshe

Elektr jelileri tozyp tur

Ekonomıka • Keshe

Shyǵyn kóbeıse, tarıf ósedi

Ekonomıka • Keshe

Ult ustazynyń ulaǵaty

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

«Qylmysker» qalam

О́ner • Keshe

Bethovenniń ómiri

О́ner • Keshe

Ulttyq oıyndar – qundy muramyz

Ulttyq sport • Keshe

Alan alǵan 15-shi júlde

Tennıs • Keshe

Uqsas jańalyqtar