Qazirgi ýaqytta kelisimshart jasasýdyń, atap aıtqanda eńbek, satý-satyp alý, jalǵa alý, qyzmet kórsetý, nesıe tóleý sharttarynyń máni óte zor. Osy sharttardyń mańyzdylyǵyn jete túsinbegen talaı jurt áli kúnge aqshasynan qaǵylyp, júıkesi juqaryp, ýaqytyn óltirip júr. Shyndap kelgende qoǵamdaǵy kóp másele halyqtyń sharttyń ne ekenin, onyń ne úshin jasalatynyn, kimge qajet ekenin bilmeýden, bilse de tereńine úńilip, túsinýge tyryspaıtyndyqtarynyń saldarynan týyndaıdy. Ras, jurttyń barlyǵy quqyqtyq jaǵynan saýatty emes. Nesıe alǵan, ne úıin satqan eldiń bári zań salasynda bilimdi dep aıtý qıyn. Sharttyń qundylyǵy men qajettigin túsinbeýdiń bir saldary da osydan týyndaıdy.
Kóbine-kóp qarjy mamandary tutynýshylardyń nesıe alar kezde nesıe kelisimshartyn sońyna deıin oqymastan qol qoıa salatyndyqtaryn jıi aıtady. Eń bastysy, bank maquldasa, aqshany alsam boldy dep jeńil oılaıtyn jurttyń birazy tipti sharttyń mindet-talaptaryna kóz júgirtip te qaramaıdy. Bank menedjeri usynǵan qaǵazdardy oqymastan, qolyn súıkeı salǵan kórinisterge ózimiz de talaı kýá bolǵanbyz. Kez kelgen kelisimsharttyń basty maqsaty – ondaǵy mindettemelerdi oryndaýdy talap etý ekenin kóp adam eskere bermeıdi. Nege? Shyny kerek, kópshiliktiń shartty basynan aıaǵyna deıin oqyp otyrýǵa shydamy jetpeıdi. Al erinbeı muqııat oqyp shyqqandardyń ózi mátinde ne aıtylǵanyn jete túsine bermeıdi. Sebebi is qaǵazdarynyń, sonyń ishinde kelisimsharttardyń tili óte aýyr, tym resmı. Sharttaǵy qaptaǵan termındi qarapaıym halyq túsinýi úshin de sabyrlylyq kerek. Kelisimshartty negizinen zańgerler daıyndaıdy. Al bul qujatqa qol qoıatyn halyqtyń deni – qarapaıym tutynýshylar. Qarap tursańyz, ekeýi – eki álem.
Zańger Aınur Mahmetova kelisimshartta saqtandyrý degen uǵymnyń bar ekenin kez kelgen adamnyń bile bermeıtinin aıtady. «Máselen, satý-satyp alý kelisimshartyna qol qoıar kezde saqtandyrý kompanııalary birden barlyq qujatty saqtandyrýdy usynady. Bul kez kelgen jaǵdaıda tıimdi ári qaýipsiz. Eger satyp alý kezinde bir nárse durys bolmasa, aqshańyzdy tolyǵymen qaıtaryp alýyńyzǵa múmkindigińiz zor. Sol sebepti de kelisimshartty jasasqan kezde mindetti túrde zańger, advokattardyń kómegine júginip, saqtandyrý máselesine basty nazar aýdarý kerek. Bir sózben aıtqanda, kelisimshartty saqtandyryńyz!», deıdi bilikti zańger. Onyń aıtýynsha, kópshilik sharttaǵy osyndaı qarapaıym qaǵıdany elemeı, sońynda san soǵyp qalady.
Aǵylshyn jazýshysy Berd Jaklınniń «Iskerlik álemniń eń basty erejesi – kelisimshartta usaq jazýmen jazylmaǵandy qosa alǵanda barlyǵyn oqyp shyǵý» degen sózi bar. Alaıda tártip pen tárbıeni óte joǵary baǵalaıtyn aǵylshyndardyń ózderi sharttar talaptardy álsizderge oryndatý úshin jasalady degen pikirlerin de ashyq aıtady. Desek te shartqa qol qoıý – qaǵazdaǵy jaı formalızm emes, zańdyq saldary bar mindetteme bolyp tabylatynyn esten shyǵarmaǵan jón. Kez kelgen qujat qol qoıylǵan sátten bastap kúshine enedi. Sol sebepti de kelisimshartty úzip-jaryp, ne «ústinen jaı sholyp shyqtym» degen salǵyrttyq pen erinshektik eshkimnen eshqandaı jaýapkershilikti alyp tastaı almaıdy. Qol qoıatyn barlyq qujatqa muqııat bolý, tolyǵymen oqý, túsinbegen tusyn suraý, naqtylaý, zańgerden keńes alýǵa kóp bolsa birer mınýt artyq ýaqyt keter. Biraq zańdyq nemquraıdylyq pen saýatsyzdyqtyń saldary bolashaqta týyndaıtyn máseleniń aldyn alýǵa sep bolary sózsiz.
Quqyq tájirıbesinde osyndaı salǵyrttyqtyń saldarynan aıǵa, tipti jylǵa sozylǵan sot daýy, ókinishke qaraı az emes. Sharttaǵy bir qaraǵanda túkke turǵysyz bolyp kórinetin mindetteme shyndap kelgende úlken jaýapkershilik artýy múmkin. Al kelisimshart jasasý kezinde jıi jasalatyn shamaly qate men asyǵystyq aınalyp kelgende basyńyzǵa bále bolyp jabysýy da ǵajap emes. Sondyqtan shart jasaý men qujatqa qol qoıýǵa óte muqııat bolǵan jón.
Al siz she, kelisimshartty aıaǵyna deıin oqısyz ba?
