Qudaı qoldaǵan Qunanbaı

Osydan 10 jyl buryn Qarqaralynyń 180 jyldyǵy toılandy. Sol kezdegi aýdan ákimi Nıqanbaı Omarhanovtyń arnaıy shaqyrýymen toı saltanatyna sonaý Almatydan klassık jazýshymyz Muhtar Maǵaýın men pýblısıst Nurmahan Orazbekov keldi. Qarsy alý, kútimderin kelistirý maǵan júkteldi. Bir jaǵynan qýandym, bir jaǵynan qobaljydym. Qalaı deseńiz de, attarynan at úrketin Alashqa áıgili aǵalarymyz. Aqyry eki aǵamnyń qoldaryna sý quıýǵa jaraǵanyma mártebelendim. Bireý uǵar, bireý uǵa qoımas muny. Másele onda emes. Qazaqtyń ıgi jaqsylarynyń janynda júrip, áńgimelerin tyńdaǵannan, asqan ǵanıbet bola ma?! Negizi, M.Maǵaýınmen aralas-quralas bolýym osy toıdan bastalǵan edi. Qunanbaı qajynyń Qar­qaralydaǵy meshiti­nen shyǵyp kele jatqanda Muhtar aǵa meni kidirtti. – «Abaı jolynda» Qunanbaı beınesi bólek qoı,– dedi jazýshy. – Biraq, ony budan da kemeńger, kemel, bilgir adam retinde sýrettep shyǵýǵa Áýezovtiń daryn-qabileti qaptal jetetin edi. О́z zamanyndaǵy moraldi berik ustanǵan kisi retinde Qunanbaı «Abaı jolyndaǵydan» múlde basqasha adam bolǵan. Bir kezde A.Iаnýshkevıchtiń jazbalary jalǵannyń jaryǵyna shyqqanda «Qunanbaı biz oılaǵannan bólek adam eken ǵoı, zamanynyń tulǵasy eken ǵoı!..» degen áńgimeler shyqqan. Qazir ýaqyt ótken soń aıta beremiz, bulaı jazýǵa bolar edi, olaı jazsa qaıter edi dep... Áýezovtiń zamany bizdikinen basqa boldy. Áýezov ony sol qatal qoǵamnyń kezinde de ǵaryshtyq bıikke kóterip ketti ǵoı. Osy áńgimeden keıin Qunanbaı týraly «Abaı joly» arqyly sanama sińip ketken «shynjyr balaq, shubar tós, qatygez, qaraý» degen tanym-túsinikterim tóńkerilip tústi. M.Maǵaýınmen Pragada júzdesip, suhbat qurǵanda uly Abaıdyń ákesiniń kemeńgerligin kemeline jetkizip, jeteme quıyp bergen edi. Sodan bir úzik. «Abaı men Qunanbaı jóninde áńgime bolǵan kezde biz bir máseleni kóbine eskermeı júrmiz osy ýaqytqa deıin. Ol – Qunanbaıdyń, ıaǵnı Abaı­dyń shyqqan tegi, ata tegi degen másele. Osy turǵydan alatyn bolsaq, Abaıdyń týýy – Qunan­baıdyń týýy, Qunanbaıdyń sondaı ózgeshe tulǵa bolyp qalyptasýy kezdeısoq emes. О́ıtkeni, Qunekeń, demek Abaı – bizdiń qazaq halqynyń neshe myń jyldyq tarıhynda qalyptasqan, týrasyn aıtý kerek, asyl tuqymnan.

Atategine keletin bolsaq, Aba­ıdyń jetinshi atasy, ıaǵnı, Qunekeńniń altynshy atasy – Sary degen kisi. Sary óz zamanynda úlken batyr bolǵan. Eńsegeı boıly Esim hannyń zamanynda qol bastaǵan. Sol kezdegi bulǵaq zamanynda ataqty Qataǵan Tursyn hannyń Qońyrbıke degen qyzyn alǵan. Qońyrbıkeden Kishik týǵan, osydan baryp Abaı taraıdy. Yr­ǵyz­baı da óz zamanynda úlken, iri batyr bolǵan. Yrǵyzbaıdyń báıbishesi – sol Abylaı hannyń zamanyndaǵy, hannyń oń tizesin alǵan ataqty Kereı Er Jáni­­bek batyrdyń qyzy, ıaǵnı О́skenbaıdyń sheshesi, Qunanbaıdyń ájesi – Er Jánibektiń qyzy. Osy turǵydan alǵanda, bizdiń qazaq halqynyń qanynda ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan óte bir asyl qasıetter osy áýlettiń jetesinde mol edi. Sondyqtan da Abaıdyń týýyn, XIX ǵasyrda, kezdeısoq dep qaraýǵa bolmaıdy. Al, endi Qunekeńniń óz basyna kelsek, eger bir ǵasyr buryn jasaǵan bolsa, ol ulystyń begi, hannyń bas aqylshysy bolatyn edi, Abylaı hannyń zamanynda, Táýke hannyń zamanynda týsa, «Jeti jarǵyny» shyǵarýshylardyń biri, Qasym hannyń zamanynda týsa, «Qasqa joldy» ustaıtyn, úlken, iri qaıratkerlerdiń biregeıi bolar edi... Iаnýshkevıch jaqsy aıtqan ǵoı, Qunanbaıdy dana, danyshpan dep. Al Abaıdyń óz basyna keletin bolsaq, Abaıdyń ákesin qalaı baǵalaǵany óz shyǵarmalarynan kórinip tur. Bir sózinde aıtatyny bar ǵoı: «Muqym qazaq balasy, – Túgel aqyl surapty» dep. Qunekeńniń danalyǵyna bas urǵan – Abaı. Al endi Qunanbaı – jaı ǵana iri shonjar emes, jaı ǵana bılik basyndaǵy úlken bı, bilgir adam emes. Bul – óz zamanynyń barlyq danalyǵyn boıyna sińirgen, qazaqtyń halyq ádebıetin, eski sózderin, eski jyraýlardyń, bıler­diń naqyldaryn, tolǵaýlaryn, bir sózben aıtqanda, búkil qazaq halqynyń fılosofııasyn, dalalyq fılosofııany boıyna sińirgen dana adam. Abaı sol jas kezinen bastap, árıne, tili shyqqan kezden bastap, alǵash apyl-tapyl basyp, esi kirgen kezden bastap, ákesiniń, árıne, tizesinde otyrady... Abaıdyń dúnıe tanýyna, qalyptasýyna Qunekeńniń orny aıryqsha. Abaı eshqashan ákesiniń aldynan shyqpaǵan». (M.Maǵaýın, Tolyq shyǵarmalar jınaǵy. 13-tom. 315-bet. «Qanaǵat – ǴMO» baspasy. Almaty). Qunekeń týraly tanym-túısigim osydan keıin túzelip, túzý jolǵa túsken edi. Qajy týraly el aýzyn­daǵy áńgimelerdi, kitaptardy, maqalalardy, zertteýlerdi inde­tip izdep, zerdeleýge tyrys­tym. Sonyń ishindegi kóńilge qon­ǵany, alysty boljaıtyny, aqylǵa saıa­tyny, qazaqqa qajeti – jer týraly aıtqany. Qunanbaı qajy Qarqaraly dýanynyń aǵa sultany bolǵanda, oǵan deıin muqym tobyqtyny bılep turǵanda qońsylas rýlardyń biraz jerin baýyryna basyp, ıemdenip alǵany tarıhtan belgili. Tobyqtynyń ıgi jaqsylary Qunekeńe aǵaıynmen araz bola bermeı jer ıemdenýdi doǵaraıyq, dep qolqa salady. Sonda Qunekeń: «Adam ósedi, mal ósedi. Jer óspeıdi» degen eken. Endi, bul sóz sonaý Shyńǵys hannan buryn patshalyq qurǵan túrik babalarymyzdyń hany – Módeniń sózinen týyp tur. Muny men Sherhan Murtaza redaktorymnyń aýzynan estigen edim. Qunanbaı qajynyń kemeline jetken kemeń­ger­ligi men alys­ty boljaıtyn kemeline jetken aqyldy han Módemen ushtasyp tur. Qunekeńe baǵa berýge meniń shamam kelmeıdi, árıne. Polıak A.Iаnýshkevıchtiń Qunekeń týraly jazǵanyn keltirsem, taqııamyzǵa tar kelmes. A.Iаnýshkevıch qazaq sııaqty Reseıdiń buratana halqy­nyń urpaǵy emes. Eýropadaǵy aldyńǵy qatarly, biraq aq patsha bılegen Reseı ımperııasynyń otaryna aınalǵan Polshanyń azamaty. Tadeýsh Kostıýshko, Adam Mıskevıch syndy azattyq ańsaǵan, sonyń jolynda janyn jaldap, kúreske túsken kisilerdiń biregeıi. Bizdiń Shoqan syndy. On alty jylǵa qazaq eline jer aýdarylǵan. Ultyna azattyq tilep, aqyryp teńdik suraǵany úshin. Qazaq tilin jetik bilgen. Janyn túsingen. Kúndelikterin oqysańyz, razy bolasyz. Sodan Qunekeń týraly sıpattamasyn oqyp kórińiz. «Qunanbaı sóıleý úshin jaratylǵan mashına ǵana emes, ol tek buramaǵanda ǵana toqtaıtyn saǵat dersiń. Tósekten turysymen-aq sóıleı bastaıdy, sodan kózi uıqyǵa ketkenshe, tolassyz sóılep beredi. Mınýt saıyn aqyl surap qazaqtar oǵan kelip jatady. Qos qolyn myqynyna taıanyp, eki-úsh sózden keıin-aq sharıǵattan úzindi keltirip, ol abyzsha suńqyldap ketedi. Onyń jadynda saqtaý qabileti tańǵalarlyq, úkimettiń barlyq ýkazdary men jarlyqtaryn kitaptan oqyp otyrǵan adamsha jatqa aıtady» (A.Iаnýshkevıch. «Kúndelikter men hattar». 188-bet. «Jalyn» baspasy. 1979 jyl. Almaty). Osyǵan qosymsha bir derek. «1847 jyly 22 sentıabr kúni bizder, tómende qol qoıýshylar, tańbasyn basýshylar meshit qurylysyn salý jóninde 2 sentıabrde Prıkazǵa bergen tilegimiz boıynsha Qarqaraly selosynda meshit salýǵa, erikti túrde qarajat jınap beremiz». (Qazaqstan arhıviniń «Qarqaraly selosyndaǵy me­shit qurylysy jónindegi is» dep atalatyn 32 bettik qujaty). Qarqaralyda meshit salý jóninde áńgime kóterilgende, Qunanbaı aǵa sultan emes, Kishik-tobyqty bolysynyń ýpravıteli, horýnjıı sheni bolǵan. 16 bolys qol qoıyp, aǵa sultan maıor Quspek Taýkın mórin basady. Endi, osydan keıingi Qunekeńniń suńǵylalyǵyn kórińiz. «Osy kóktemniń basynan qurylysty bastamaq nıetimiz bar edi. Biraq Qarqaralyda mundaı qurylysqa paıdalanýǵa bos, erikti adamdar bolmaı otyr. Sol sebepten Qarqaralydaǵy rotanyń soldattaryn meshit isine paıdalanýǵa bolmas pa eken? Olarǵa tıesili zańdy eńbekaqylaryn tóler edik» degen ótinish aıtady Qunanbaı О́skenbaev. Qarqaralynyń áskerı ulyǵy general-maıor Vıshnevskııdiń atynan ruqsat qaǵaz keledi. Ol: «Sizdiń tilegińiz boıynsha sonda salynatyn meshit qurylysyna Qarqaralydaǵy rotanyń tómengi shendi soldattaryn paıdalanýǵa ruqsat etemin. Olar slýjbadan qoldary bos ýaqytta qurylys isine qatysatyn bolsyn. Olarǵa kelisim boıynsha eńbekaqysy tólensin» degen pármen jiberedi. Buıryq 1848 jyly 29 martta jazylǵan. Al, meshit 1851 jyly tamyz aıynda tolyq paıdalanýǵa berilgen. Dálel – aǵa sultan Qunanbaı О́skenbaevtyń keńesshi-kómekshisi Dobshınskıı Shekara basqarmasyna 1851 jyly 11 avgýsta meshit qurylysy tolyqtaı aıaqtalǵany týraly raport beredi. Qunanbaı osyny istemese Qunanbaı bola ma? Musylmannyń meshitin dini bólek orysqa saldyrady. Aǵash qıǵan, tam salǵan qazaqpyz ǵoı. Tam salmasa da, kıiz úıdiń súıegin súlikteı sulýlaıtyn qazaq emespiz be. Qunekeń basqasha oılaǵan, basqasha baılam jasaǵan, ózgege aıtqanyn oryndatqan. Atyn shyǵaryp, abyroı asyrýdy oılamaǵan. Qazaǵyn oılaǵan. Sol tusta Qarqaralyda úsh shirkeý bolypty. Tipti, qasıetti Qarqaralynyń shyńyndaǵy áıgili Shaıtankólge krest qoıǵan deıdi. Ony kól túbine qulatqan deıdi. Qunanbaı qulatqan shyǵar. Urpaq shoqynyp kete me degen Qunekeń uly oıdyń ıesi ǵoı. Qazir shirkeýler joq. Qudaı qoldaǵan Qunanbaı meshiti Qarqaralyda áli tur. Máńgi turady. Alla qalasa, Alashy qoldasa, nege turmaýy kerek?! Ebin taýyp, esesin jibermegen Qunanbaı. Basqa bireýdiń qolynan kelmegen. Moıyndaý kerek. «Mekede ýaqyp úı salyp, Páter qyp, jaqqan shyraqty. Bir Qudaıdyń jolyna, Maldy aıamaı bulapty Ajal ýaqyty jetken soń, Sonyń da gúli qýrapty. Qajyny alǵan bul ólim, Sabyr qylsaq kerek-ti.» Bul – endi uly Abaıdyń Ábdirah­man ólimine arnaǵan óleńinde ákesine bergen baǵasy. Budan artyltyp esh­kim aıta almaıdy. Bizdiki – jaı ǵana usynys. Qarqaralyǵa bıyl 190 jyl – Abaıdan buryn Qunekeńniń tabany tıgen qasıetti Qarqaralyǵa. Dál osy qalaǵa Qunanbaı eskertkishi suranyp tur. Osy týraly ákimi bar, jaqsy-jaı­sańdary, basqalary bar oılanar degen úmittemiz. Qaperlerine almasa, qane! Men uly aqyndy ómirge ákel­gen uly áke jaıly paryz sózimdi aıttym. Maǵaýııa SEMBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qaraǵandy oblysy.