Úshinshi sektor: turaqty damý múddesindegi áriptestik

Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda kommersııalyq emes uıymdardyń jumysy ótken ǵasyrdyń 90-jyl­darynan bastaý alady. Demo­kratııalyq úrdisterdi júzege asy­rýda azamattyq qoǵamnyń ma­ńyzdy bóligi retinde úshinshi sek­tordyń rólin arttyrý máselesi memleket tarapynan qoldaýǵa ıe.

Aýyl-aımaqtardaǵy azamattyq bastamalardy damytý, adam qu­qyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaý, ınklıýzııa jáne ekologııa ta­qyrybyn qozǵaǵan plenarlyq otyry­sta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý haty oqyldy. «Azamattyq qoǵam qurý – biz úshin negizgi basymdyqtardyń biri. Sonyń jarqyn mysaly – Elbasynyń bastamasymen 2003 jyldan beri ótkizilip kele jatqan Forým. Dıalogtiń bul modeli kóptegen máseleni talqylaý jáne usynystar ázirleý úshin tıimdi pikirtalas alańyna aınaldy. Forým azamattyq bastama­lar­dy qoldaý úshin júıeli shara­lar qabyldaýǵa yqpal etedi. Son­daı-aq strategııalyq jáne zań­namalyq qujattardy daıyn­daýǵa járdemdesedi. О́tken jy­ly meniń Jarlyǵymmen «Aza­mattyq qoǵamdy damytý» tu­jy­rymdamasy bekitildi. Bul qujat bılik organdary men qoǵamdyq uıym­dardyń áriptestigin kúsheı­týdi kózdeıdi», delingen Pre­zı­dent quttyqtaýynda.

Memleket basshysynyń qut­tyq­taýyn oqyǵan Prezıdent Ákim­shiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev otyz jyl ishinde úkimettik emes uıymdarmen konstrýktıvti dıalog jáne táýel­sizdikke jetýdegi azamattyq qo­ǵamnyń úlesine toqtaldy. «Bul ıgi istiń basy Semeı  polıgonyn jabýdan bastalyp, elimizdiń Ata Zańyn qabyldaýmen jalǵasyn tapty. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstandaǵy úkimettik emes uıymdardyń sany 14 esege deıin ósip, búginde elimizde 22 myńnan astam uıym jumys istep keledi», dedi Dáýren Abaev. Azamattyq sek­tordyń qarqyndy damýyn mem­leket tarapynan úkimettik emes uıymdardy qarjylandyrý máse­lesi jolǵa qoıylǵandyǵymen baılanystyra kelip, Dáýren Abaev osy jyldarda bul salaǵa 140 mlrd teńgeden astam qarajat bólingenin jetkizdi. О́tken jyly Prezıdent Jarlyǵymen azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi on jyldyq tujyrymdamasy qa­byldandy. Qujattyń basty maq­saty úkimettik emes uıymdar ju­mysyn damytýǵa qolaıly jaǵ­daılar jasaý, memleket pen qoǵam­nyń ózara is-qımyl joldaryn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Sonymen birge halyqaralyq uıym­darmen yntymaqtastyqty nyǵaı­tý, donorlyq jáne qaıyrymdylyq qyz­metke qatysatyn bıznes qury­lymdary men azamattar úshin áleýmettik-ekonomıkalyq sharalardy yntalandyrý máseleleri de qamtylǵan.

Jıynnyń moderatory Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva «Forým aıasyndaǵy dıalog – eldegi azamattyq bastamalardy qoldaýdyń jańa kezeńi. Bıylǵy jyldyń maýsym aıynda el Prezıdenti azamattardyń qu­qyǵy men bostandyǵyn ári qa­raı qamtamasyz etý sharalary týraly qaýly etti. Osydan otyz jyl buryn Tuńǵysh Prezıdent – El­basy bastap, Prezıdent jal­ǵas­­ty­ryp otyrǵan bul úrdis al­daǵy ýa­qytta da óz jalǵasyn ta­ba­tyn bolady. Úkimetttik emes uıym­­dar arasyndaǵy dıalog bir ǵana fo­rýmmen shektelip qal­maı, óńir­lerde memlekettik organ­dar jáne azamattyq qoǵam ara­syn­­daǵy on kúndik sharalarmen bas­taý aldy. Osy oraıda atal­ǵan Forým elimizdiń azamattyq qo­ǵam belsendiliginiń mańyzyn asha bildi», dep atap ótti. Aıda Ba­­laevanyń aıtýynsha, elimiz­diń da­mýyna baǵyttalǵan qoǵam­nyń alǵy­sharttary Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasy N.Nazar­baev­tyń bastamasymen alǵash I fo­rýmda talqylanǵan bola­tyn. Sol kezeńnen bergi ara­lyqta áleýmettik máselelerge qo­ǵamnyń nazaryn aýdarý úshin ju­mys istep jatqan uıymdar qata­ry artyp keledi. Ásirese úkimet­tik emes uıymdardyń pandemııa kezindegi belsendiligin erekshe atap ótemiz. Búginde tujy­rym­damany damytýdyń birinshi kezeńi júzege asýda. Osy baǵytta uıym­dastyrýshylyq jumystarmen qatar qoǵamdyq keńester, vo­lonterlik, qaıyrymdylyq qyz­metter týraly zańnamaǵa tolyq­tyrýlar engiziletin bolady. Qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi she­shýge yqpal etetin úshinshi sek­tordyń belsendiligin arttyrý maq­satyndaǵy jumystar aldaǵy ýa­qytta jalǵasa beredi.

Azamattyq qoǵam ókilderi kez­­desýiniń mańyzdylyǵyna toq­tal­ǵan Azamattyq alıans pre­zı­denti Baný Nurǵazıevanyń aı­týynsha, Qazaqstannyń aza­mat­tyq qoǵamy memlekettik saıa­sat­tyń, sonymen birge barlyq ha­lyqaralyq uıymnyń qol­daý kórsetýimen aıaǵynan nyq tur­­dy. Olardyń qatarynda saıası
par­tııalar, dinı birlestikter, ká­sip­odaqtar, buqaralyq aqparat qu­ral­dary bar. Al azamattyq qo­ǵam­nyń bastamashysy qoǵamnyń tu­raq­tylyǵyna, damýyna úles qosý­dy maqsat etetin ÚEU bolyp tabylady.

Úkimettik emes uıymdardyń óńirlerdegi belsendiligi týraly «Shyǵys Qazaqstan oblysy Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy tu­raqty damý» QQ dırektory Serik Júnisov aıtyp ótti. Onyń aıtýynsha, aýyldyq aımaqtardy damytý máselesi ózekti. О́ıtkeni bul másele qazaqstandyqtardyń 40 paıyzdan astamynyń múddesin kózdeıdi. Adam quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty oılaryn ortaǵa salǵan «Sana-Sezim» áıelder quqyǵyn qorǵaý ortalyǵynyń jetekshisi Shahnoz Hasanova ana men bala quqyǵyn qorǵaý, qarttarǵa qamqorlyq, adam saýdasy qurbandarynyń quqyǵy máselesiniń ózekti ekendigin jet­kizdi. Azamattyq bastamalar­dy damytý men halyqaralyq uıym­dardyń mıssııasyna qatysty Azamattyq qoǵamdy damytý qa­ýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Jámıla Asanova sóz qozǵady. Elimizdegi ınklıýzıvti or­taǵa memlekettiń qamqorlyǵy jaıynda «Shyraq» múgedek áıel­der qaýymdastyǵy» QQ jetek­shisi Lázzat Qaltaeva aıtyp ótip, qo­ǵamnyń múgedek jandarǵa qarym-qatynasyna, olardyń ózin-ózi damytý erekshelikterine nazar aýdarý qajettigine toqtaldy.

Forýmda el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda jolǵa qo­ıyl­ǵan yntymaqtastyq másele­siniń mańyzdylyǵy halyqaralyq sarapshylardyń pikirlerine ar­qaý boldy. Qazaqstandaǵy aza­mat­tyq qoǵamnyń damýyna qol­daý bildirgen BUU Bas hatshy­sy­nyń keńesshisi Mırıany Spo­lıarıch Egger halyqaralyq yqpal­das­tyqtyń ózektiligi, búginde uıym­nyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy elderdegi demokratııa, adam qu­qyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan jobalary týraly sóz etti. Bul – kezeń óńirdi turaqty damytýdyń kepili.

Qazaqstan men BUU ara­syn­daǵy yqpaldastyq táýelsizdik jyldaryndaǵy iskerlik qa­dam­darmen tyǵyz baılanys­ty. BUU-nyń Qazaqstandaǵy ókildigi ashylǵan kezeńde alǵashqy ju­mystar gýmanıtarlyq kómekten bastalǵan bolsa, halyqaralyq baılanystar bul kúnde qoǵam damýy baǵytyndaǵy áriptestikke ulasyp otyr. Qazaqstannyń damýy Ortalyq Azııa elderine serpin berdi. Halyqaralyq uıymmen yqpaldastyq Ortalyq Azııamen qatar Aýǵanstan jáne aımaq elderinen tys aýmaqtardyń tu­raqty damýyna, adamzat ómiriniń barlyq salasyna oń yqpal etedi.

Reseı Federasııasy Prezıdent ákimshiliginiń ókili Alekseı Vlasov aldaǵy ýaqytta baılanystar jandanady dep senim bildirdi. Búginde kórshi el tarapynan Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń tájirıbesi qyzyǵýshylyq tý­ǵy­za­dy. Ásirese pandemııa kezinde Qazaqstan tarapy ózge shetelderden jınaǵan tájirıbesimen bólisip, ulttyq jobalarmen shektelmeı, shekaralyq aýmaqtarda eriktilerdiń belsendi jumys isteýine yqpal etti. Osy baǵytta azamattyq qoǵam belsendileriniń qaıyrymdylyq, ekologııalyq, pat­rıottyq maqsattaǵy 40-tan as­tam jobasy Astrahannan – Aty­raýǵa, Orynbordan – Oralǵa de­ıingi geografııalyq aýmaqta jal­ǵasty.

Eýropalyq odaq elshisiniń oryn­basary Macheı Adam Mada­lın­skı Qazaqstandaǵy yqpaldas­tyqtyń osydan otyz jyl bu­ryn gýmanıtarlyq baǵytta bas­tal­ǵandyǵyn jetkizdi. Aldaǵy ýaqytta áriptestikti nyǵaıtý úshin jergilikti jerlerde adam quqyǵyn qorǵaýǵa baılanysty birlesken jumystardyń jalǵasatynyn atap ótti. Sonymen birge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Brıýs­seldegi kezdesýlerinde de Eýro­odaqpen yqpaldastyq máselelerine kóńil bólinetindigin jetkizdi. Bul óz kezeginde adam quqyǵyn qor­ǵaýdaǵy memleketaralyq baı­la­nystardyń nyǵaıýyna yqpal etedi.

Jahandyq tegeýrindermen betpe-bet kelip otyrǵan elderde qaýipsizdik, ishki turaqtylyq máselesi ózekti. Azyq-túlik qaýip­sizdigi jónindegi Islam uıymynyń baǵdarlamalar jəne jobalar dırektory Ismaıl Abdelhanı aımaqtaǵy azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin qozǵasa, USAID-tyń Demokratııa jáne densaýlyq jó­nindegi bólimi aımaqtyq dırektory Krıstıan Fang Amerıka-Qazaqstan yntymaqtastyǵy týraly aıta kelip, jarty ǵasyrdan astam tarıhy bar uıymnyń osy otyz jyl ishindegi jobalary týraly aıtyp ótti. USAID ókiliniń aıtýynsha, Amerıka – alǵashqylardyń biri bolyp Qa­zaq­stannyń táýelsizdigin mo­ıyn­­daǵan elderdiń biri. USAID baǵ­darlamalary azamattardyń qaýipsiz, alańsyz ómir súrýine, quqyǵy taptalmaı, ınnovasııalardy paıdalana otyryp bilim alýyna, azamattyq qoǵamnyń bel­sen­diligine baǵyttalady.

Eki kún qatarynan ótken Fo­rým­nyń úshinshi sektor ókilderi­niń tıimdi tájirıbe alańyna aınal­ǵanyna, onyń aldaǵy ýaqyttaǵy damý barysyna, kedergilermen kúres máselesine nazar aýdaryldy. Forýmnyń taǵy bir ereksheligi elimizdiń eń tańdaýly úkimettik emes uıymdaryna «Tańdaý»  syı­lyǵy berildi. Atalǵan syılyq on jyldan astam tájirıbesi bar aza­mat­tyq sektordyń ókilderine on bes atalym boıynsha tabys etildi.

Qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn ózgerte alatyn azamattyq bastamalarǵa atsalysý  – ár aza­mat­tyń paryzy. О́ńirlerdiń damýy, memlekettiń alǵa basýy de­mo­kra­tııalyq qoǵamnyń basty talaby deıtin bolsaq, aldaǵy ýaqytta forým aıasynda kóterilgen máseleler aımaqtarǵa tyń serpin beretinine senim mol.

ALMATY