Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Ol – qazaq tili

Bıylǵy Joldaýynda Mem­leket basshysy Q.Toqaev ta memlekettik tildiń eldi birik­tiretin kúshke aınalýy tıistigin málimdedi. «Qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵytynyń biri bolyp qala beredi. Bul salada aıtarlyqtaı nátıje bar. Qazaq tili, shyn má­ninde, bilim men ǵylymnyń, má­denıet pen is júrgizýdiń tiline aınalýda. Jalpy, memlekettik tildi qoldaný aıasy keńeıip ke­ledi. Bul – zańdy qubylys, ómirdiń bas­ty úrdisi. Sondyqtan, qazaq tiliniń órisi tym shektelip bara jatyr deýge negiz joq. Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili», dedi Prezıdent. Júıeli jumystardyń arqa­synda memlekettik tildi damytýda qol jetki­zil­gen tabystar az emes. Degenmen mem­le­kettik tildiń mártebesine qatysty el ishinde kóńil tolmaýshylyqtardyń bar ekendigi ras.

Tilimiz bastan keship jatqan máselelerdi sheshý úshin kóptegen jobalar qolǵa alyndy. Sonyń biri – Halyqaralyq «Qa­zaq tili» qoǵamy. Qazaq tili uıymy Táýel­siz­diktiń tańynda 1989 jyly Almaty qalasynda ótken I quryltaıda quryldy. Al 1992 jyly Al­ma­tyda ótken II quryltaıǵa El­ba­sy arnaıy qatysyp, sóz sóı­ledi. Bul quryltaıda jurtshy­lyqtyń uıǵarymy boıynsha res­pýblıkalyq uıym halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy degen jańa mártebe ıelendi.

О́tken jumada «Qazaq tili» qo­ǵamynyń Túrkistan qalasynda VI quryltaıy ótti. Bul jıyn­da qazaq tili mártebesiniń 30 jylda qanshalyqty óskeni sarap­talyp, naqty sheshimder qabyldandy. Mańyzdy jıynǵa respýblıkanyń túkpir-túkpirinen 60-qa jýyq delegat shaqyryldy.

Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaev, Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanov, Májilis depýtattary, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov, zııaly qaýym ókilderi, qoǵam qaıratkerleri men til janashyrlary qatysty. Quryltaıda Q.Kósherbaev Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń quryltaıǵa arnalǵan quttyqtaý hattaryn oqyp berdi.

– Bul el basshylarynyń ana tilimizge degen kózqarasy men qamqorlyǵyn kórsetse kerek, – degen Memlekettik hatshy:

– Til men Ult – egiz uǵym. «Ult­tyń saqtalýyna da, joǵa­lýyna da sebep bolatyn nár­seniń eń qýattysy – tili. Sózi jo­ǵalǵan jurttyń ózi de joǵa­lady» deıdi ult ustazy Ahmet Baıtursynuly. Uly reformator ǵalymnyń bul sózi – eshqashan mánin joǵaltpaıtyn danalyq. Ahań aıtqan sózdiń aqıqat ekenin IýNESKO-nyń aıasynda ótetin «Halyqaralyq ana tili kúni» basqosýynda lıngvıst ǵalymdar da qýattady. Ǵalymdar árbir eki apta saıyn jer betinen bir til­diń joıylatynyn dálel re­tinde keltirip otyr. Osyǵan qa­rap, álemdegi 7 myńǵa jýyq til­diń ǵasyr sońyna qaraı jartysy joǵalýǵa taıaý dep boljam aıtty, – dedi. Memlekettik hatshy quryltaıdyń ne­likten Túrkistan qalasynda ótip jatqanyna da toqtaldy.

– Bul quryltaıdy Túrkistanda ótkizýimizde mán bar. Elbasynyń tarıhı sheshimimen Túrkistan ob­lysy qurylyp, Túrkistan qa­lasy oblys ortalyǵy retinde damyp keledi. Qyrýar jumys atqarylyp jatyr. Sizder – el aldynda júrgen azamatsyzdar. Elordany kórip júrsizder, bul joly Túrkistannyń jańa kelbetin kórsin, qýansyn dep quryltaıdy osynda uıymdastyrýdy jón kórdik, – degen Q.Kósherbaev qazaq tiliniń mańyzyna erekshe toqtalyp ótti. Memlekettik hatshynyń aıtýynsha, keı azamattar jańsaq túsinikten áli aryla almaı keledi.

– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­­­­­da­rynda­ Tuńǵysh Prezı­den­t – Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń bastamasymen búkilhalyqtyq referendým negizinde qabyldanǵan Kons­tı­týsııaǵa sáıkes qazaq tiline Mem­lekettik til mártebesi berildi. Alaıda búgingi qoǵamda keıbir azamattardyń Konstıtýsııanyń 7-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili» degen quqyqtyq norma bola tura, kelesi tarmaqtaǵy «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen sóılemdi negizge alyp, «bizde eki memlekettik til bar» degen jańsaq túsinikte júrgeni de baı­qalady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bul máselege núkte qoıdy. Qazaqstan halqyna arnalǵan Jol­daýynda aıtylǵandaı: «Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili», dedi Qyrymbek Eleýuly. Mem­lekettik hatshy baıandama­synda naqty statıstıkalyq máli­metter keltirip, qazaq tiliniń damý kórsetkishine toqtaldy.

– Salystyrar bolsaq, 1991-1992 jyldary balabaqshanyń 25 paıyzy ǵana qazaq tilinde edi. Qazirgi ýaqytta baldyrǵandardyń 76 paıyzy qazaq tilindegi toptarda tárbıe men bilim alýda. Al mektepterde qazaq tilindegi oqýshylardyń úlesi bar bolǵany 33,6 paıyz bolsa, bul kúnde ol 65,6 paıyzǵa jetti jáne bul dınamıka ilgerileý jolynda. Bir kezderi Almatyda bar bolǵany eki-aq qazaq mektebi, qazirgi astanada ana tilimizde bilim beretin bir ǵana mektep bolǵanyn eshkim umyta qoımaǵan shyǵar dep oılaımyn. Sol sııaqty kolledjder men ýnıversıtetterdegi qazaq bólimderiniń sany edáýir kóbeıip, qazir 65,3 paıyzǵa jetti. Iаǵnı bilim berýdiń barlyq salalarynda qazaq tili basymdyqqa ıe boldy. Memlekettik organdar arasyndaǵy qazaq tilindegi qujat aınalymy 2008 jyly 50 paıyz bolsa, qazir qazaq ti­lin­degi shyǵys qujattarynyń úlesi shamamen 94%-dy quraıdy. Árıne, qujattardy oryssha da­ıyn­dap, sońyna qazaqsha aýdar­ma­syn ilestirip jiberetin kóz­boıaý­shylyqtyń baryn da ashyq aıtýymyz kerek. Aldaǵy ýaqytta is qaǵazdarynyń memlekettik til­de daıyndalýyn qadaǵalaýdy kúsheıtken durys. Bul máselege qoǵam da atsalysýǵa tıis. Ulttyq joba aıasynda 23 mıllıon til úırenýshisi bar «Lıngýaleo» (LinguaLeo) bilim berý platformasyna qazaq tilin oqytý kýrs­taryn engizý boıynsha jumystar júrgizilýde. Sonymen qatar qazaq tili ulttyq korpýsynyń mátindik bazasyn qurý jumysy qolǵa alynyp otyr. Búginde korpýstaǵy sóz qoldanys sany 14 mıllıonǵa jetse, 2025 jyly 40 mıllıonǵa jetkizý josparlanýda, – dedi Qyrymbek Kósherbaev. Sondaı-aq ol qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý úshin mańyzdy jumystar jalǵasatynyn, eldi biriktiretin faktor memlekettik til ekenin atap ótti. Prezıdent Ákimshiligi men el Úkimeti tarapynan qazaq tiliniń mártebesin kóterýge barynsha qoldaý kórsetile beretinin málimdedi. Quryltaıda latyn gra­fıkasyna kóshý máselesi de eleý­siz qalǵan joq.

– Bul oraıda Elbasynyń «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasynda latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıine 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen kóshý mindeti belgilengeni málim. Atalǵan mindetti oryndaý eli­mizde til reformasyn júzege asy­rýǵa múmkindikter beredi. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq se­nim keńesiniń otyrysynda: «Biz­ge qazaq tilin reformalaý qa­jet, eger qalasańyz, tilimizdi jań­ǵyrtý kerek» degen edi. Jańa álip­bıge kóshý, til reformasyn júzege asyrý – elimizdiń ishki saıa­saty salasyndaǵy asa mańyz­dy tyń joba. Úkimet osy baǵyt­taǵy uıymdastyrýshylyq jumys­ty zor jaýapkershilikpen atqa­rýǵa tıis. Basqasha aıtqanda, qa­zaq tili óziniń tabıǵı, tumsa qaly­byna qaıta oralýy úshin osyn­daı reforma jasaýymyz kerek. Prezıdent memlekettik tildi oqyp, úırenýdiń, qazaq tilin ǵylym men mádenıet tiline aınal­dy­rýdyń asa mańyzdy ekenin basa aıtty. Bul oraıda tildi úıretýde bilim salasynyń orny erekshe, – dedi Qyrymbek Eleýuly.

Qazaq halqynyń táýelsizdigi úshin kúresken áıgili Álıhan Bó­keı­han «tiri bolsam qazaqqa qyz­met qylmaı qoımaımyn» dep ult múddesin qaraqan basynyń qamy­nan joǵary qoıdy. Elimizde Álı­han Bókeıhandaı ulttyq usta­nymyna berik azamattar kóbeıse, memlekettik til máselesi tez she­shimin tabar edi desek bolady.

Memlekettik hatshynyń aıtýynsha, til salasynda problemalar da bar. Memlekettik tildiń qoldanysyna baılanysty daýlar, túsinbeýshilikter oryn alyp jatqanyn da kórip otyrmyz. Bular negizinen qyzmet kórsetý salasyna, kórneki aqparat, jarnamaǵa baılanysty óristep júr. Qazaq­sha mátini qate nemese tek bir til­de ǵana ornalastyrylǵan kór­neki aqparat, jarnama qoǵam tara­pynan úlken synǵa túsip, mem­lekettik organdarǵa túsetin sha­ǵymdar kóbeıdi. Máselen, tek 2019 jyldyń ózinde 12 900 adam shaǵymdanǵan. Shaǵymdarǵa júr­gizilgen taldaý barysynda jarnama, kórneki aqparat mátinderinde grammatıkalyq, stılıstıkalyq qate­lerdiń kóp jiberiletini anyq­taldy. Osyǵan oraı «Qa­zaq­stan Res­pýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine kórneki aqparat máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zań jobasy Par­la­mentke engizilip, búgingi kúnde Senatta qaralyp jatyr.

Osy ýaqytqa deıin qala­lary­myzdy «Qaraǵandy – Karaganda», «Shym­kent – Chımkent», «Túr­kistan – Týrkıstan» dep eki til­de qosarlaı ataıtynymyz jurt­tyń ashýyn týǵyzatyn. Endi zań qabyldanǵan soń Qaraǵandy, Shymkent, Túrkistan dep tek bir tilde, qazaq tilinde ǵana jazy­lady. Basqa eldi mekenderdiń ataýyna qatysty da osylaı bolmaq. Sol sııaqty endigi jerde zańǵa engiziletin ózgeristerge sáıkes, halyqaralyq avtojoldardan basqa jerlerdegi jol bel­gileri tek qazaqsha jazylady. Zań memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge de birqatar múm­kin­dikter ashady. Zań jobasynda, mysaly, memlekettik emes uıymdardyń mańdaıshalary men blankilerin, jarnamany, baǵa kórsetkishterin, basqa da kór­ne­ki aqparatty tek memlekettik tilde, qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana orys jáne basqa da tilderde jazý jónindegi normalar qoldaý ta­ýyp otyr. Buryn qajet bolsa da, bolmasa da, tipten tek qazaqtar ǵana turatyn aýyldardyń ózinde eki tilde jazý talaby bolyp kel­ge­nin bilesizder. Mine, osylaısha, zańdarymyzdy jetildire otyryp, memleket tildiń qajettiligin, ony saqtaý talabyn azamattardyń quqyqtaryna nuqsan keltirmesten arttyrýymyz kerek.

Jıyn barysynda Memlekettik hatshy «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń jumysyna ja­ńa serpin berý maqsatynda kele­sideı jeti mindetti júzege asyrý qajettigine toqtaldy.

– Birinshiden, qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn odan ári keńeıtý jáne onyń qoǵamdaǵy rólin arttyrýdaǵy mańyzdy rólin eskere kele, «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń elordaǵa kóshirilýi jáne óńirlerdegi fılıal­daryn keńeıtý, materıaldyq bazalaryn nyǵaıtý, elektrondy resýrstaryn damytý mańyzdy. Qoǵamnyń mańyzdy qyzmetinde memlekettik tapsyrysty ıgerýge múmkindigi bolǵany jón. Bul máselege Úkimet jáne jergilikti atqarý organdary kómektesýge mindetti.

Ekinshiden, Qoǵam elimizdegi saıası partııalarmen, memlekettik emes uıymdarmen qoıan-qoltyq jumys atqaryp yqpaldy uıymǵa aınalýy kerek. Sonymen birge, máslıhattardyń jáne qoǵamdyq keńesterdiń jumysyna aralasyp, halyq saılaǵan memlekettik organnyń múmkindikterin qazaq tiliniń qoldanys aıasynyń ke­ńeıýi­ne baǵyttaǵany abzal.

Úshinshiden, Memleket bas­shy­synyń qazaq tilin qoldaý saıa­satyn keńinen nasıhattap, latyn grafıkasyna aýysý aıasynda qoǵamdyq qoldaý jumystaryn júrgizýge tıis. Sonymen bir­ge «Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵamy til taqyrybynan bó­lek ulttyq jańǵyrý, rýhanı da­mý, ulttyq múdde men namys máse­leleri boıynsha da jumys júr­gizýi kerek.

Tórtinshiden, qazaq tiliniń qoldanylý máseleleri qoǵamda úlken ózektilikke ıe jáne qyzý talqylanýda. Ár túrli qoǵamdyq uıymdar qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý, qoǵamdaǵy rólin arttyrýdy belsendi talap etýde. Osy saladaǵy qoǵamdyq uıymdar bytyrańqy, ıaǵnı olardyń júıeli, ári biryńǵaı ustanymdary joq. Sondyqtan atalǵan uıymdardy «Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵa­mynyń tóńiregine biriktirý qajet. Bul óz kezeginde atalǵan uıym­darmen til salasyndaǵy zań­nama men memlekettik saıasat­tyń negizgi baǵyttaryn túsin­dirý boıynsha túrli oqytý-uıym­das­tyrýshylyq is-sharalar ótkizý­ge jáne zań aıasynda jumys júr­gizýge múmkindik beredi.

Besinshiden, taǵy da naqtylap aıtarymyz, naryq zamanynda qoǵamnyń qalypty jumys isteýi úshin qarjylandyrý máselesi sheshilgeni jón. Bul memlekettik tap­syrystar jáne granttar negi­zinde júzege asyrylady dep oılaımyn.

Altynshydan, shet memleket­terde turyp jatqan qandas­ta­ry­myzdyń qazaq tilin meńgerýin qo­ǵamdyq deńgeıde qoldaý. Osy ba­ǵytta «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń «Otandastar» qo­­rymen ózara is-qımylyn ny­ǵaı­typ, olardyń birlesken bel­sen­di qyzmetin uıymdastyrý qajet.

Jetinshiden, bizdiń oıymyz­sha, jańa atap ótkenimdeı, «Ha­lyq­aralyq «Qazaq tili» qoǵa­mynyń bas keńsesi Nur-Sultan qalasynda bolǵany jón. Bul Qoǵamnyń eldiń damý tynysyn sezine otyryp jumys isteýine yqpal etedi. Jeme-jemge kelgende memlekettik tilge qatysty bıliktiń de, Qoǵamnyń da múd­desi bir, – dedi Qyrymbek
Eleýuly.

Quryltaıda «Qazaq tili» qoǵamynyń atqarǵan jumysy boıynsha Ortalyq keńesiniń esebi tyńdaldy. Sonymen birge qoǵamnyń jańa baǵdarlamasy men jarǵysy qabyldandy. Dele­gattardyń ashyq daýys berýi ar­qyly halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti bolyp Májilis depýtaty Berik Ábdi­ǵalıuly saılandy. Al vıse-prezı­dent laýazymdary Maksım Ro­jın men Anar Fazyljanovaǵa tap­syryldy.

Jıynda qoǵamnyń quryl­taılar aralyǵyndaǵy basshy organy bolyp tabylatyn Ortalyq keńestiń jańa quramyna depýtattar men fılıal tóraǵalary jáne zııaly qaýym ókilderinen quralǵan 47 adam saılandy. Al Ortalyq keńes basqarmasynyń jańa quramyna 18 adam saılanyp, qyzmetke kiristi. Quryltaı barysynda óńirlerde qoǵam fı­lıaldarynyń jumysy kúsheı­tilip, bas keńse Almatydan Nur-Sultanǵa kóshiriletini aıtyldy. Bas uıym men fılıaldardyń jumys jospary bekitildi. Sondaı-aq jıyn barysynda «Qazaq tili» qoǵamdyq birlestigi Qyzylorda oblystyq fılıalynyń tóraǵasy S.Ańsat «Parasat» ordenimen, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, ǵalym A.Fazyljanova «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Olardy Memlekettik hatshy arnaıy marapattap, qazaq tiline qosqan úlesteri úshin alǵysyn bildirdi. Ol quryltaıdy:

– Táýelsizdigimizdiń baıandy­ly­ǵy men turaqtylyǵynyń kepili – qoǵamdyq kelisim. Ony saq­taý memlekettiń ishki jáne syrt­qy saıasatymen tikeleı baıla­nysty. Ulttyq damý, ekono­mı­kalyq jetistikter, memlekettiń ımıdji sııaqty asa mańyzdy fak­torlardyń negizinde turaqtylyq turatynyn ózderińiz jaqsy bi­le­sizder. Til máselesi de osy qa­tardaǵy mańyzdy qundylyq, mándi máselelerdiń biri. Sol se­bepti memleket bul baǵytta ra­­dıkaldy emes, evolıýsııalyq ózgeristerge aıryqsha mán berýge mindetti. Geosaıası jaǵdaı biz­den osyny talap etedi. Ony es­­ker­meýge bolmaıdy. Kezinde Oljas Súleımenov aıtqandaı, «Keń dalany asqaqtatyp, taýlardy alasartpaı» áreket etkenimiz durys. Danyshpan Abaıdyń: «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degeni ulttyq tutastyǵymyzdyń urany desek, birligimizdiń bási, berekemizdiń ar­qaýy – tilimizdiń tórde bolýy­na árqaısymyz atsalysyp, aza­mattyq boryshymyzdy atqar­ǵa­nymyz abzal, – dep qorytyn­dy­lady.

Túrkistan oblysy