Aıtýdan kende emespiz. Biraq...

Osydan 2-3 jyl buryn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev aýyl sharýashylyǵy salasynda taıaý jyldarda (2016 j.) elimizdiń et óndirisi eksporttyq áleýettiligin 60 myń tonnaǵa jetkizý jóninde arnaıy tapsyrma bergen bolatyn. Bul tapsyrmanyń mańyzdylyǵy – atalǵan kólemdegi et óniminiń jalpy quny 4.0 mln. tonna bıdaı eksporty baǵasymen saıma-saı keledi eken. Aǵymdaǵy jyldyń 18 aqpanynda Úkimet otyrysynda Elbasy tapsyrmasy oryndalý barysynyń jedel qaralýynyń bir sebebi, taıaýdaǵy AQSh dollaryna shaqqanda teńge baǵamynyń ózgerýine baılanysty boldy ma dep oılaımyn. Buǵan deıin de elimizdiń et eksporty áleýettiligin kóterý baǵytyndaǵy is-sharalardyń oryndalýy eki ret qaraldy. Oǵan qatysty óz usynys-pikirlerim elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstanda» (30.03. 2013 jáne 27.12. 2013 j) «Qatarym qandaı?» jáne «Et óndirisi órkendesin desek» atty maqalalarymda jarııalandy. Osyǵan oraı, aýylsharýashylyq óndirisi men ǵylymy salalarynda birshama ýaqyt qyzmetter atqaryp kele jatqandyqtan ári Elbasy tapsyrmasynyń mańyzdylyǵyn sezine otyryp, bul joly da óz oı-pikirlerimdi bildirýdi jón kórdim. Úkimet otyrysynda belgili bolǵandaı, Elbasy tapsyrmasyn oryndaý barysynda oryn alyp otyrǵan keıbir jáıtter aıtarlyqtaı qynjylys týdyrady, atalǵan másele tóńireginde baıandalǵan jaǵdaılar mal sharýashylyǵy, onyń ishinde, iri qara eti óndirisi salasynda búginde elimizde qalyptasyp otyrǵan qıyndyqtardy sheshýden góri, tıimdiligi dúdámal-teorııalyq boljamdarmen kóbirek órnektelgenge uqsaıdy. Mysaly, bizdiń elimiz, ásirese keń-baıtaq Ortalyq Qazaqstan jaǵdaıynda qazaqtyń aq bas tuqymdy iri qara malyn ósirý tıimdiligi erteden belgili, ıaǵnı qosymsha dáleldeýdi qajet etpeıdi. Másele bul mal tuqymyn, jalpy, asyl tuqymdy etti iri qara mal basy sanyn kóbeıtýge ne kedergi bolyp otyr, osy týraly aıtylýy kerek edi. Sonymen qatar, sońǵy jyldary elimizge syrttan tasymaldanǵan asyl tuqymdy etti iri qaranyń elimiz et óndirisine qanshaǵa tıimdi bolǵan-bolmaǵandyǵyn bylaı qoıǵanda, olardyń ónimdilik kórsetkishteriniń bizdiń el jaǵdaıynda qalaı bolyp otyrǵandyǵy naqty saraptalyp, aıtylmady. Bul da asyl tuqymdy mal basy sanyn arttyrýǵa birjaqty áýástenýdiń negizsiz ekendigin kórsetse kerek. Sondaı-aq, Úkimet basshysy S.Ahmetovtiń: «Et óndirisin qarqyndy damytý úshin ne isteý kerek?» dep kóldeneńnen qoıǵan suraǵyna da dáıekti jaýap bolmaǵan sııaqty. Meniń oıymsha, Úkimet deńgeıinde jasalyp, qabyldanǵan baǵdarlamanyń oryndalýyna tek qana «eldiń shetinde, jeldiń ótinde» júrgen degendeı, 10 aýdan ákiminiń ǵana jaýapty bolýy, árıne, kókeıge qona qoımaıdy. Sonymen qatar, osy oraıda Parlament depýtattarynyń (G.Qaraǵusova, D.Nazarbaeva) mınıstrlikter jandarynan túrli qurylymdar quryp, mınıstrlik mindetteriniń denin solarǵa júkteý keleń­sizdikteri týraly aıtqan syndary eriksiz eske túsedi. Bizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń de qarjylyq qoldaý máselelerin «QazAgro» qarjy holdıngine, mal tuqymdary ónimdiligin arttyrýdy mal tuqymdary palatalary men túrli aksıonerlik qoǵamdarǵa, mal ónimderin óndirý jaǵdaılaryn jergilikti ákimdikterge aýdaryp, salalyq mindetterin atqarýda tikeleı jaýapkershilikten oqshaýlanýy túbinde bul mınıstrlikke bedel beretin jaǵdaı emes. Demek, meniń oıymsha, bastapqyda elimizde et óndirisi eksportyn arttyrý týraly usynystar men túrli baǵdarlamalar jasap, qarjylandyrýdy da óz qolyna alǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi atalǵan máseleni aqyryna jetkizip, tıimdiligin de qamtamasyz etýde basty memlekettik ókiletti organ bola bilýi kerek-aq. Árıne, árqashanda syn aıtý jeńil, sondyqtan da endi ne isteý kerek degen suraq týyndaıdy? Biz biletindeı, Keńes zamanynda esh daýryqpasyz-aq Qazaq KSR-i jylyna 360 myń tonnadan astam mal etin óndirip syrtqa da shyǵardy, bul degen búginde elimizde mal eti óndirisin arttyrýda zor múmkinshilikterdiń barlyǵyn kórsetse kerek. Demek, másele birinshi kezekte qolda bar múmkindikterdi meılinshe tıimdi paıdalanýda ǵoı deımin. Atap aıtqanda, erteden mal baǵý kásibine qanyq qandastarymyzǵa, mynadaı mal tuqymdaryn ósirińder, baǵyp, kútińder dep aqyl aıta berý qanshaǵa tıimdi bola qoıar eken? Meniń aıtpaǵym, qundy mal tuqymdaryn ósirýge qulshynys joǵarydan emes, tómennen, ıaǵnı mal ónimderin óndirýshilerden bastaý almaı sharýa ońalmaıdy. Qazaqta maqal bar: «Jetektegen tazy túlki almaıdy» degen. Búginde mal sharýashylyǵy salasynda osynyń keri kelip turǵan sııaqty. Birinshi kezekte elimizdiń ár aýylsharýashylyq óńirleri boıynsha mal azyǵy qoryn (jaıylymdyq, shabyndyq jerler) keshendi negizde mem­lekettik qoldaý aıasynda túbegeıli jaqsartý kerek. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy mal bastaryn ónimdilikterine saı tolyqqandy, qunarly, azyqtandyrýǵa qol jet­kize alsaq, búgingi qolda bar iri qara mal bastary ónim­dilik kórsetkishterin, eshbir selek­sııalyq is-árekettersiz-aq 30 paıyzǵa deıin kóterýge bola­tyndyǵy erteden ǵylymı-táji­rı­belik negizde dáleldengen. Son­dyqtan da, otandyq aýyl­sharýashylyq ónimderin óndi­rýshi qurylymdar úshin, ázirge tıimdiligi joǵary bolyp esepteletin búginde qolda bar mal bastarynyń ónimdilik kórsetkishterin sarqa paıdalanýǵa jaǵdaı jasaı alsaq, (memlekettik qoldaý negizinde qajetti mal azyǵy qoryn qalyptastyrý) olar odan ári jetistikterge qol jetkizý joldaryn eshbir úgit-nasıhatsyz-aq izdeı bastaıdy. Osydan baryp mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdiń deni ózdiginen seleksııalyq is-sharalardy atqarýǵa, qundy mal tuqymdaryn ósirýge naqty umtylys jasaıdy. Mine, osy jol, meniń oıymsha, búginde elimizde aýyl sharýashylyǵy mal bastary ónimdilikterin arttyrýdyń negizgi tásili bolyp esepteledi. Joǵaryda aıtylǵan jaǵdaılardy qorytyndylaı kele, elimizde etti iri qara sharýashylyqtary tıimdilikterin arttyrýdyń negiz­gi joldaryn atqarylý retimen aıtar bolsaq tómendegideı úsh tarmaqtan turady. Birinshi kezekte mal ónimderin óndirýshiler paıdalanysyndaǵy shabyndyq, jaıylymdyq jerler mal azyǵyndyq qunarlylyǵyn arttyrý (bul is-sharalar nátıjesinde búginde mal sharýashylyǵyna berilip otyrǵan sýbsıdııa kólemin eki esege jýyq azaıtýǵa bolady). Ekinshi, memleket-jeke menshik áriptestigi negizinde (1000-5000 bas, óńirlerdegi jemshóp qoryna baılanysty) etti iri qara sharýashylyqtaryn uıymdastyrý. Úshinshi, iri qara mal tólderin (1000-3000 basqa, 6 aılyqtan bastap) ósirip, bordaqylaý alańdaryn ár óńir tabıǵı aýa raıy erekshelikterine saı salý. Sóz sońynda aıtarym, keleshekte mundaı mańyzdy aýyl sharýashylyǵy máseleleri joǵarǵy memlekettik deńgeıde qaralǵanda ókiletti memlekettik organdarmen qosa, jekelegen aýyl sharýashylyǵy mamandary men ǵalymdary usynystary men pikirleri de balama túrde tyńdalatyn bolsa, ókiletti memlekettik organdar tarapynan qabyldanatyn qaýlylar men qararlardyń mańyzdylyǵy artar edi dep oılaımyn. Kákimjan SARHANOV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.