Jas ǵalymdar – jahandyq trendter jarshysy

XXI ǵasyr – bilim men ǵylymnyń, aqyl-oıdyń damýy, ınnovasııa, sıfrlandyrý men kreatıvti bastamalar kezeńi. Osy otyz jylda elimizde jastardyń bilim alýyna, ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasalyp, búginde qazaqstandyq túlekter elimiz ǵana emes, kóptegen sheteldiń je­tek­shi oqý oryndarynda bilim alýda. Bul bilim jastardyń sapa­ly bilim alýyna jaǵdaı ja­saı oty­ryp, álemniń ozyq elderi­­niń qa­taryna qosylýdy murat et­­ken, ın­­dýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý jolyna túsken qýatty eko­no­mıkalyq baǵdar ustanǵan mem­lekettiń adam kapıtalyna basty nazar aýdarýynyń bir dálelindeı. О́zgermeli álemde básekege qabiletti maman daıarlaý, olarǵa jaǵdaı jasaý ýaqyttyń basty talaby. Elimizdiń bilim jáne ǵylymdy damytýdaǵy saıasaty búginde jastardyń tereń bilim alyp, qoǵamnyń qaı salasynda bolsyn tabysty eńbek etýine múmkindik berýde.

«Ǵylymy joq eldiń bolashaǵy bulyńǵyr» demeı me Ál-Farabı babamyz. Qazaq ǵylymynyń ónertapqyshtyq tarıhy tereńge ketedi. Búginde arheologııalyq qazbalar barysynda tabylyp jatqan qundy jádigerler sonyń dáleli. Elimizdiń óńirlerinen ashyp alynǵan ortaǵasyrlyq qalalardaǵy arhıtektýralyq qaz­ba­lar, sáýlet óneriniń ozyq úlgi­leri, zergerlik ónerdiń ja­qut­tary osy kıeli qazaq jerin­de bilim men ǵylymnyń kóne ǵasyr­lardaǵy jetistiginiń dálelindeı.

Kez kelgen eldiń básekege qabilettiligi bilimi men ǵylym deń­geıimen ólshenedi deıtin bolsaq, zamanaýı qoǵamdaǵy sapaly qyzmet, tehnologııalyq úde­ris­ter ǵylymı jańalyq­tar­dyń ná­tıjesinde júzege asýda. Bú­ginde qazaqstandyq jas ǵalym­dar elimizdegi ári álemniń jetekshi ýnı­versıtetterinde bilim alyp qana qoımaı, jahandyq trendterdi meń­gere otyryp, ınnovasııalyq keńistikte jańa múmkindikterge qol jetkizýde. Halyqaralyq olımpıadalarda, jobalarda jetis­tikke jetip, olar ashqan tyń jańalyqtar álemdik reıtıng­te kósh bastap tur. Bul mem­leket­tiń jastar saıasatyn, bilim men ǵylymdy damytýǵa degen qam­qorlyǵynyń nátıjesi.

Qazirgi kezde bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Atal­ǵan baǵdarlamaǵa sáıkes 2025 jylǵa qaraı ǵylymdy qarjy­lan­dyrý kólemi IJО́-niń 1 paıy­zyn quraıtyn bolady. Osy oraıda ǵylymnyń zııatkerlik áleýetin nyǵaıtýǵa memleket tara­py­nan kó­ńil bólinip, jas ǵalym­dardy qol­daý maqsatynda granttar taǵa­ıyn­­daý, PhD men taǵy­lym­dama­la­rǵa arnalǵan grant­t­ar sa­nyn kóbeı­tý, jas ǵalym­dardyń jo­ba­laryn iske asy­rýǵa sheteldik ǵa­lym­dardy tartý bolashaq ǵy­lym­­nyń nátı­jeli bolýyna baǵyt­talǵan ilkimdi qadamdar ekeni aıqyn. 

Búginde ǵylymdy sıfrlan­dyrý máselesi óte ózekti. Qazaq­stan ǵylymynyń biryńǵaı aqpa­rattyq júıesiniń qurylýy sala­da jańa múmkindikterdiń ashy­lýyna, jas ǵalymdardyń der­bes beıinderin qurýǵa, zertteý­lerge qatysýyna múmkindik beredi. Bilim berý men ǵylymdy damy­týdyń jańa deńgeıge kóterilýi, qazaq ǵylymyndaǵy jetistikter memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldaýdyń nátıjesi.

Búginde elimizdegi ǵylymı kadr­lardyń quramy 35 jasqa deıingi jas ǵalymdardan tura­dy. Olar táýelsiz eldiń tarıhynan, mádenıeti men ónerinen rýhtan­ǵan jarqyn bolashaqtyń ókilderi. Álemniń ozyq elderiniń qataryna qadam basqan kıeli qazaq topyraǵynan nár alǵan óskeleń urpaq básekege qabiletti eldiń keleshegi jolynda eńbek ete beretin bolady. Egemen Máńgilik elimizdiń aspany ashyq, juldyzy jaryq, tuǵyry bıik bolǵaı!

Tımýr ÁPENDIEV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Tarıhı demografııa jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy bóliminiń meńgerýshisi, PhD