ERLIK – ELGE MURA, URPAQQA – URAN

Qorǵanys mınıstri Ádilbek Jaqsybekovtiń Otan qorǵaýshylar kúni men Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty keshte sóılegen sózi Osydan on segiz jyl buryn Elbasy Jarlyǵymen endi ǵana táýelsizdik alǵan elimizdiń  Qarýly Kúshteri quryldy. Bul kún – Otan qorǵaýshylar kúni, táýelsiz elimizdiń turaqty­ly­ǵyn, qorǵanys qabiletiniń myq­tylyǵyn bildiretin tarıhı kún. On segiz jyl – jas memle­ket­tiń tolyqqandy áskerin qurý úshin uzaq ýaqyt emes. Osy qysqa merzim ishinde Joǵarǵy Bas qolbas­shy­myz­dyń dana saıasatynyń, halyqtyń óz erkindigi men táýelsizdigin saqtap qalýǵa degen  nıetiniń arqasynda qazaq halqynyń tarıhynda tuńǵysh ret turaqty ásker quryldy. Ol ege­men elimizben birge ósip, zaman talabyna saı jaraqtanyp, búginde qazirgi zamannyń kez kelgen qaýip-qaterine jaýap beretin jınaqy da utqyr armııaǵa aınaldy. Qurylǵan kúninen beri Qarýly Kúshter talaı jaýapty jumystar­dy abyroımen oryndap keledi. Elbasy Qazaqstan armııasyn qurýǵa tikeleı basshylyq jasap, únemi qoldaý kórsetedi. Sol qoldaýdyń arqasynda ar­mııamyzdy damyta otyryp, biz onyń kúsh-qýatyn nyǵaıtýmen ǵana shektelmeı, áskerılerdiń áleý­mettik máselesin de sheship kelemiz. Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵy elderiniń ishinde Qazaq­stan­nyń áskerı qyzmetshileri áleý­met­tik jaǵynan eń jaqsy qorǵalǵan bolyp sanalady. Otan qorǵaýshylar  she­ber­li­k­terin j­yldan jylǵa arttyryp, ártúrli halyqaralyq jattyǵýlarda joǵary jaýyngerlik daıarlyqtaryn kórsetýde. Myqty elderdiń ásker­lerimen  teń ekenin aıǵaqtap, basym­dyqtaryn dáleldeýde. Qazaqstan halqy Qarýly Kúshterine senedi jáne maqtan tutady, óıtkeni armııa – memleket qorǵany, beıbitshilik tiregi. Al óz Otanyna, Elbasyna adal qyzmet etý – árbir áskerı qyzmet­shiniń qasıetti boryshy. Bizdiń armııa Otanǵa, Elbasyna adaldyǵyn saqtaı otyryp, alǵa qoıǵan tapsyrmalardy oryndaýǵa árqashan daıyn dep sendiremin. Búgingi merekeniń ataýynda “Otan” jáne “Qorǵaýshy” degen qatar turǵan eki sóz bar. Shynynda da, bul eki uǵym bir-birinen ajy­raǵysyz. Kez kelgen memlekettiń taǵdyryn, árbir halyqtyń tarıhyn ol Egemendik dep atalatyn bólin­beıtin birtutas uǵymmen baıl­a­nystyrady. Nursultan Ábishuly Nazarbaev kez kelgen eldiń egemendigi, ol eko­nomıkalyq jáne saıası ǵana emes, sonymen birge, áskerı áleýetpen qamtamasyz etilgende ǵana naǵyz egemendikke aınalatynyn óte dál de aýqymdy túrde beıneledi. Shynymen de, adamzat tarıhy, tipti, ózimiz qazir bastan ótkerip otyrǵan taıaý tarıh ta, ózge elder­degi jaqynda bolǵan oqıǵalar da kez kelgen el armııasynyń, Qarý­ly Kúshteriniń táýelsizdikti, memlekettilik pen konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaýdaǵy negizgi tirek ekenin kórsetip berdi. Sondyqtan da el Prezıdentiniń 1992 jyldyń 7 mamyrynda “Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly” Jarlyqqa qol qoıýy jańa Qazaqstannyń memlekettiligin resimdeýdegi ózekti saty boldy dep aıtýǵa bolady. Qazaqstandyq armııa qandaı bolýy kerek? Ol úshin ne isteý qa­jet? Adamdardyń óz armııasyna senýi úshin ne isteý kerek? Ofıserlerdiń, barlyq áskerı qyzmetshilerdiń boıynda Otanǵa qaltqysyz qyzmet etý memlekettiń taǵy da qajetine aınalyp otyrǵan­dyǵyna degen senimdi qalaı jań­ǵyrtý kerek?  Jańa memlekettiń qorǵanys júıesiniń negizine qandaı ıdeıalar alynýy tıis? Osy saýaldarǵa durys jaýap berý úshin sol sátte qalyptasqan ahýaldy  jaqsy ańǵaryp qana qoı­maı, sonymen birge, Qazaqstannyń ózge memleketter qaýymdasty­ǵyndaǵy erteńin jáne odan arǵy kú­nin de aldyn ala aıqyn kórip, álemdik tarıhtyń, saıasattyń damýy­nyń basty júıesin sezine bilý qajet. Qandaı da bir memlekettik ıns­tıtýttyń zańgerlik mekemesinen oıǵa alǵandy júzege asyrýǵa deıingi aralyq ádettegideı, zor kólemdi qashyqtyq. Armııaǵa keler bolsaq, onyń jańadan qurylyp jatqan bylaıǵy ınstıtýttarǵa qaraǵanda óziniń uıymdyq qurylymy bolma­ǵan­dyqtan, ony nólden, taza paraq­tan bastaýǵa týra keldi. Ol kezderi el basshylyǵyna meılinshe qysqa merzimderde memlekettik organdy taǵaıyndaý, el damýynyń jańa ekonomıkalyq jáne saıası modelin qurý, kún saı­yn energetıkadaǵy, qazaqstan­dyq­tardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý problemalary men basqa da myńdaǵan asa mańyzdy máselelerdi sheshý qajet boldy. Eń sońynda eldiń jańa basty qalasy  – Asta­nany turǵyzý mindeti turdy. Biraq memleket qaýipsizdigi, jańa armııa qurý máseleleri sol aýqymdy jumystarda basty ba­symdyqtar qatarynda boldy. Ant berý, jarǵylar, Áskerı doktrına, bútindeı alǵanda, ıdeo­logııa, qamtamasyz etý júıesi,  der­bes ınfraqurylymdy, áskerı kadr­lar daıarlaý bazasyn qalyp­tastyrý, komandalyq quramdy taǵaı­yndaý – osynaý asa kúrdeli má­selelerdi qazirgi zamanǵy kóz­qarastar men uzaq merzimdi pers­pektıvalardy eskere otyryp sheshý qajet edi. Qazaqstanda áskerı qurylysta jetkilikti tájirıbesi bar áskerı mamandar sanynyń shekteýli bolýy da alǵa qoıǵan mindetterge jetýdi kúrdelendire tústi. Sol ýaqyttarda Qazaqstanda qyzmet etken gene­raldar men ofıserlerden shynaıy patrıottar iriktep alynyp, tuńǵysh áskerı basshylyq qalyptasty­ryldy. Olardyń esimderi jaqsy tanys. Qazaqstan armııasynyń qalypta­sýy­nyń bastaýynda turǵandardyń ishinen úsh áskerı qolbasshy bizdiń memleketimizdiń joǵary nagradasy – Halyq Qaharmany ataǵyna ıe boldy. Olar alǵashqy  Qorǵanys mınıstri, Keńes Odaǵynyń Baty­ry, áskerı býyn sabaqtastyǵyn beınelegen, taǵdyry ańyzǵa aınal­ǵan adam – armııa generaly Nur­ma­ǵambetov, sondaı-aq armııa genera­ly Altynbaev jáne general-leıtenant Ertaev. Qarýly Kúshterdiń quramy  men qurylymyn belgileý barysynda syrtqy saıası baǵdarlarmen jym­dasa úılesetin jetkilikti qorǵanys qabileti negizge alyndy. Dál sol kúnderi Memleket bas­shysy tek Qazaqstan úshin ǵana emes, sonymen birge, ýaqyt kórset­kendeı, búkil álem úshin de teńdesi joq, shynymen de  dáýirlik qadamǵa bardy – ol planetadaǵy eń iri ıadrolyq polıgondy jabý týraly sheshim qabyldap, ıadrolyq arsenal­dan bas tartý jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisimge qosyldy. Iаdrolyq qarýsyzdanýdyń ja­handyq úderisin damytýǵa baǵa jetpes úles qosa otyryp Qazaqstan búkil adamzatqa óziniń beıbitshilik pen tatý kórshilik qaǵıdalaryn berik ustanatynyn pash etti, aýmaqtyq tutastyq pen egemendikke halyqaralyq kepildik aldy. Taıaýda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte sóz sóıleı otyryp, Qazaqstan Prezı­denti ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý boıynsha jańa is-qımyl baǵdar­la­masyn usyndy. Ol ıadrolyq qarýdy qandaı da bir jaǵdaıda taratpaý jáne ony joıý týraly jalpyǵa birdeı jańa ámbebap kelisim bekitý jóninde álemdik aýqymdaǵy bastama kóterdi. BUU Bas hatshysynyń taıaýdaǵy Astanaǵa sapary halyqaralyq qoǵamdastyqtyń bizdiń memleketi­miz ben onyń Kóshbasshysyna degen joǵary senimin rastady. “Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz­daný salasynda barynsha kóshbas­shylyq tanytyp otyr. 1991 jyly Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly batyl sheshim qabyldady. Bul kóregendik qadam boldy”, dep atap ótti Pan Gı Mýn. Osylaısha táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynda-aq bizdiń shekara­larymyzdyń ón boıynda qaýip­sizdik beldiginiń irgetasy qalandy, ujymdyq qaýipsizdik júıesiniń óńirlik negizi qalyptasty. 1993 jyly birinshi jáne 2000 jyly ekinshi Áskerı doktrınanyń qabyldanýy egemen Qazaqstannyń Qarýly Kúshterin qurýdaǵy  satylyq kezeńder boldy. Eldiń áskerı qaýipsizdigin qam­tamasyz etýdiń quqyqtyq bazasy jasaldy. Qarýly Kúshterdiń ofı­serlik dińgegi qalyptasyp, nyǵaıa tústi. Bul kezeń bizdiń armııamyzdyń qazirgi zamanǵy jumylǵysh, paıda bolǵan qaterlerge jaýap beretindeı ásker qurýdy qarastyratyn (osy­ǵan deıin de bizdiń Prezıdentimiz atap aıtqandaı) Doktrına, Áskerı reforma tujyrymdamasy jáne áskerı qurylystyń memlekettik baǵdarlamasy negizinde birqalypty damýynyń bastalýymen sıpatta­lady. Búginde 2007 jylǵy úshinshi Doktrınaǵa sáıkes bizdiń armııa aldynda júıeli modernızasııalaý men básekege qabilettilikti arttyrý mindeti tur. Qazirgi jaǵdaıda Qarýly Kúshterdiń áskerı daıyndyǵy men qabilettiliginiń birinshi kezekte soǵysty júrgizýdiń quraly retinde emes, onyń aldyn alýdyń mańyzdy alǵysharty retindegi mańyzy joǵary. Osyǵan baılanysty, ekpin Qa­rýly Kúshterdiń  sapalyq para­metr­lerin jaqsartýǵa túsirilip otyr. Búgingi kezeńde armııany qazirgi zamanǵy urys jaǵdaılaryna barynsha jaqyndatý júıesine kóshirýge ázirlik jumystary júrgizilip jatyr. Mine, sondyqtan qazirgi tańda áskerlerdiń oqý-tájirıbesin jetildirýdiń basty tetigi jedel  áskerı daıyndyqty oryndaý mindetin júzege asyrý bolyp  tabylady. Máselen, ótken jyly túrli qarý-jaraqtar men tehnıkalardan 12 myń atý úderisteri atqarylyp, áskerı máshınelerdi júrgizýdiń 2 700-ge jýyq jattyǵýlary oryn­daldy. Áýe qorǵanysy kúshterindegi ushýlardyń jalpy ýaqyty 24 000-nan astam saǵatty qurasa, bir ushqyshtyń ortasha ushý ýaqyty 78 saǵatqa jetti. Bizdiń búgingi sharamyzdyń aýqymyn eskere kelgende, biz túsinikti jáıtterge baılanysty sıfrlar týraly kóp áńgime aıta almaımyz. Biraq, tutastaı alǵanda, joǵaryda atalǵan jáne basqa da kórsetkishterge Qazaqstan armııasy sońǵy jyldary ǵana qol jetkizdi. Kezinde Konfýsııdiń ózi bylaı degen eken: “Soǵysqa oqymaǵan, tájirıbesi joq adamdardy jiberý ­– olardy satýmen teń”. Áskerı daıyndyqty jaqsartý­dyń tıimdi faktorlarynyń biri retinde jeke daıyndyqty ǵana emes, bólimshelerdiń birikken is-qımyldarynda jalpyǵa ortaq úılesimdilikti qalyptastyratyn zamanalyq trenajerlyq keshender belsendi engizilýde. Armııanyń beıbit kezeńderdegi áskerı daıyndyǵy jattyǵýlarda shyńdalatyny belgili. Sońǵy kezderi bizdiń áskerlerimizdiń múm­kindikteri men olardyń naqty urys jaǵdaılaryna barynsha jaqyn­da­tylǵan ýaqyttardaǵy is-qımyl­darǵa daıyndyqtary túrli aýqym­daǵy jattyǵýlarda udaıy tekserilip keledi. Olardyń ishindegi asa ma­ńyzdylary – “Áskerı dostastyq”, “Áýe kúshteri”, “Dala qyrany”. О́tken jyly TMD-daǵy asa iri aýqymdaǵy jattyǵýlardyń biri – “О́zara is-qımyl – 2009” jatty­ǵýlary ótkizildi. Olarǵa ásker­lerdiń barlyq tekteri men túrleri, arnaıy bólimsheler men quramalar tartyldy. Tuńǵysh ret UQShU-nyń Ujymdyq jedel is-qımyl kúshteriniń basqarý organdary men  bólimsheleri iske qosyldy. Bul jattyǵýlarda qazaqstandyq áskerı qyzmetshiler men tehnı­kalar onyń negizin ǵana qurap qoıǵan joq, ózderiniń joǵary kásibı daıyndyqtaryn kórsete bildi. Buǵan jattyǵýlarǵa qatysqan UQShU-ǵa múshe 6 memleket bas­shylary, qorǵanys vedomstvo­larynyń jetekshileri men áskerı mamandary naqpa-naq kóz jetkizdi. Bizdiń áskerimiz týraly jaqyn­da shetel sarapshylary bergen qo­rytyndyny kóldeneń tartsam deımin: “Qazaqstannyń Qarýly Kúshte­ri búginde postkeńestik keńistiktegi memleketter áskerleriniń jetekshi úshtigine kiredi jáne de Ortalyq Azııa óńirinde úzdigi bolyp tabylady”. Qazirgi kezde Qazaqstan áskeri, onyń júzege asyrylý ústindegi úlgisi ózge memleketterdegi ásker­lerdiń jaqsy jaqtaryn alyp jatqanyn atap ótken jón. Áskerı-tehnıkalyq áleýetti arttyrý birtutas memlekettik, áske­rı-tehnıkalyq saıasat aıasynda jú­zege asyrylyp jatqan basym­dyq­tardyń biri retinde qarastyrylady. Qazirgi kezde ekpin áskerı-áýe kúshteri men joǵary dáldiktegi qarý-jaraqtarǵa, áskerlerdi bas­qarýdyń avtomattandyrylǵan júıe­sin engizýge, ózge de joǵary teh­nologııalyq jáne ǵylymı aýqymdaǵy jelilerge túsirilip otyr. Qarýly Kúshterimizdiń aldyna qorǵanystyq-óndiristik keshendi qalyptastyrýǵa baqylaý jasaý jolymen olarǵa barynsha mol yqpal etý mindeti qoıylǵan. Tutastaı alǵanda, ásker qazaq­standyq mazmunnyń úlesin artty­ratyn bolady. Al bul óz kezeginde elimizdi ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damytýdyń ajyraǵysyz ból­shegine aınalady. Qazaqstan armııasy ekonomı­ka­nyń ındýstrııalyq sektory loko­motıvteriniń biri bolýǵa daıyn jáne bolady da. Prezıdenttiń Qazaqstan hal­qy­na Joldaýynda adam kapıtalyn ınvestısııalaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Qarýly Kúshter úshin bul baǵytty myna mindetter as­tarynda qarastyrǵan jón: birinshiden, áskerı bilim men áskerı ǵylym júıesin jetildirý; ekinshiden, áleýmettik qam­syzdandyrýdy nyǵaıtý; úshinshiden, ıdeologııalyq ju­mys­tardyń tıimdi júıelerin qurý. Qazirgi zamanǵy ásker qurý – bul tehnıkalar men qarý-jaraq­tardy modernızasııalaý ǵana emes, birinshi kezekte kásibı armııanyń irgetasy – áskerı kadrlardyń jańa generasııasyn tárbıeleý. Áskerdiń kadrlyq áleýetin je­tildirýdiń bólinbeıtin bir bólshegi áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý men áskerı qyzmetshilerdiń áleý­mettik mártebesin kóterý bolyp tabylady. Osylaısha el basshylyǵy táýel­siz Qazaqstan armııasynda qyzmet etý qaı jaǵynan alyp qara­ǵanda da mártebeli bolýy úshin bárin de jasap jatyr dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Eger buryndary jastar áskerı qyzmetten taıqyp shyǵýdyń qandaı da bir múm­kindikterin jıi izdestirip kelgen bolsa, búginde jaǵdaı múldem bas­qasha sıpat alyp otyr – elimizdiń barlyq óńirlerindegi qorǵanys isteri jónindegi departamentter is júzinde áskerde qyzmet etýge tilek bildirýshilerden aıaq alyp júre almaýda. Bizdiń jastarymyz úshin ásker búginde qýatty adamgershilik jáne ıdeologııalyq mektep – aǵa ur­paqtyń erlik jáne órlik dástúr­lerine negizdelgen qazaqstandyq patrıotızm mektebi retinde kórinýde. Sondyqtan jastardy qazaqstandyq patrıotızm rýhynda tárbıeleý – barshamyz úshin mańyzdy da jaýapty mindet. О́tkenge kóz júgirtsek, bizdiń Qarýly Kúshterimizdiń jyl ótken saıyn dáıektilikpen damyǵanyn jáne nyǵaıǵanyn kórýge bolady. Árıne, olardyń qalyptasýyna kóptegen ofıserler, generaldar men jetekshiler, búkil Qazaqstan qoǵamy atsalysty. Alaıda, táýelsiz Qazaqstan ás­keri paıda bolǵan alǵashqy kúnnen bastap búgingi kúnge deıingi onyń qalyptasýynyń ár kezeńi, onyń tolysýy men qýat alýynyń ár sáti, kúrdeli synaqtardyń ár kúni, tabystary men qol jetkizgen je­tistikteriniń ár sáti – ıaǵnı, Qa­zaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń barlyq ómirbaıany, onyń árbir alǵan asýlary – bizdiń Prezıdentimiz – Joǵarǵy Bas qol­basshynyń atymen tikeleı baılanysty. Búginde qazirgi Qazaqstan mem­leketiniń negizin qalaýshynyń jańa Qazaqstannyń jańa armııasyn qurýdaǵy kóshbasshylyq róli tolyq kóleminde kórindi dep nyq senimmen aıta alamyz. Bizdiń barlyq armııamyz, bar­lyq áskerı qyzmetshilerimiz Jo­ǵarǵy Bas qolbasshynyń mańyna konstıtýsııalyq paryzy úshin ǵana emes, naǵyz Qazaqstan azamaty retinde sanaly da jeke tańdaýy boıynsha toptasyp otyr. Bul qaı jerde jáne qaı ýaqytta da óziniń basty mindeti – tipti óziniń ómirin qııý arqyly da Otanyn, halqyn, Prezıdentin qorǵaý bolyp tabylady. Búgin, Otan qorǵaýshylar kúni Nursultan Ábishuly áskerı qyzmetshilerge joǵary áskerı ataq, ardagerlerge memlekettik nagrada­lar tapsyryp turyp bylaı dedi: “Bul merekeni bizdiń Uly Otan so­ǵysyndaǵy Jeńis kúni qarsańynda atap ótýimizdiń ózindik tereń sımvolıkalyq máni bar”. Atalarymyz ben ákelerimizdiń óshpes erligi bizderdi kúshti de batyl bolýǵa, eń qıyn synaq­tardyń ózine qasqaıyp qarsy turyp, kez kelgen maıdan men urys­tarda tolyq jeńiske jetkenshe kúresýge úndeıdi. Jeńis qashanda bizdiń Prezı­dentimizge onyń barlyq bas­tamalarynda joldas bolsyn, Jeńis bizdiń halyqtarymyzdy qýatty da órkendegen Qazaqstan qurý jolyna jetelesin! Otan qorǵaýshylar merekesi, kele jatqan Uly Jeńis kúni qutty bolsyn, qymbatty dostar! Merekeńizben, Joǵarǵy Bas qolbasshy! Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn. Táýelsizdigimiz máńgilik bolyp, Elbasymyz jasasyn!