Ǵalymdardyń kásibı basqosýyn Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, akademık Serik Seıdýmanov ashyp, fılosofııanyń qoǵam sanasyna áseri, rýhanı-mádenı keńistikte, ǵylym-bilim jáne tárbıe salalarynda, ıdeologııalyq úderiste erekshe rólge ıe ekendigine toqtaldy. Serik Seıdýmanov atap ótkendeı, áleýmettik-mádenı ózgeristerdiń medıatory jáne rýhanı-adamgershilik ózgeristerdiń katalızatory bola otyryp, fılosofııa adam men qoǵam ómiriniń qundylyqtaryn nyǵaıtýda ıntellektýaldy baǵdar ustana otyryp, damýyna yqpal etedi. Ulttyq fılosofııanyń tarıhy, rýhanı, mádenı mol qory tereńde jatyr. Bul jetistikter dıalektıkalyq logıka men farabıtanýdyń belgili ǵylymı mektepteri, ǵylymı ádisnamasy, elimizdiń áleýmettik-saıası ómiri men áleýmettik-gýmanıtarlyq damýynyń qazirgi túıtkilderin zerdeleýge arnalǵan ǵylymı eńbekterden turady. Daǵdarystan keıingi kezeń – qoǵamnyń dúnıetanymdyq kózqarasy men mazmunyn retteıtin eń mańyzdy rýhanı-ıntellektýaldyq qubylys ekendigin eksheıtin ýaqyt. Osy kezde fılosofııa mobıldi bola otyryp, qazirgi zamannyń kedergilerin eńserýdi, adamgershilik qaǵıdalaryn joǵary deńgeıge kóterýge qyzmet etedi.
Búginde qazaq fılosoftarynyń álemdik ǵylym keńistigindegi eńbegi orasan. UǴA akademıkteri Jabaıhan Ábdildın, Ábdimálik Nysanbaev, Dosmuhamed Kishibekov, taǵy da basqa ǵalymdar órkenıet pen mádenıetke, din men dilge, tulǵa men qoǵamǵa birtutas dúnıetanymdyq jáne ádisnamalyq negiz bolatyn fılosofııanyń qyry men syryn eńbekterine arqaý etti. Jıyn barysynda Italııa, sondaı-aq Reseı, Belarýs, Qyrǵyzstan, О́zbekstan Respýblıkasy Fılosofııa jáne áleýmettaný ınstıtýtynyń basshylary, ǵalymdar Qazaqstan fılosoftarynyń álemdik órkenıetke qosqan úlesi haqynda pikirlerin bildirdi.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan fılosofııasynyń shyǵarmashylyq áleýeti óskeleń urpaqtyń jańa qundylyqtary júıesine baǵyttalýymen qatar ulttyq fılosofııanyń shyqqan tegin zertteý, antologııa, sana-sezim, ózin-ózi taný, ǵylym, mádenıet, din, ıaǵnı zamanaýı qoǵamnyń barlyq salasyn zertteýmen aınalysyp keledi. Jıynnyń moderatory, ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aıajan Saǵıqyzy atap ótkendeı, tehnologııalyq jańǵyrý kezeńinde álemde, qoǵam ómirinde buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵalar oryn alýda. Ǵylym, fılosofııa, sáıkesinshe adamzat úshin de túıtkildi máseleler bar. Adam damymaıynsha, barlyq ınnovasııalyq úrdis quldyraýǵa jaqyn, saldary zor. Prezıdent Joldaýynda adam kapıtaly, ǵylym, bilim, qoǵam ómiriniń áleýmettik-gýmanıtarlyq salasyn damytýǵa kóńil bólingen. Osy rette transgýmanızm, postadamzattyq ıdeıa, robottandyrý, adamzat ómiriniń barlyq salasy rýhanı, gýmanıtarlyq bastamalardy qajet etedi. Adam janyn damytý zamanaýı qoǵamnyń strategııalyq mindeti. Ǵylym, bilim, tehnologııa, sıfrlandyrýda rýhanı ınnovasııalyq basymdyq kerek. Al áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylymdy damytý men rýhanı tárbıe máselesi qashanda ózekti.
Fılosofııanyń jobalyq maqsaty bolashaqqa, adam damýyna baǵyttalǵan is-tájirıbege negizdeledi. «Fılosofııalyq Kongress» vıse-prezıdenti, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sergeı Kolchıgın «Táýelsizdikke deıingi jyldarda fılosofııanyń shyǵarmashylyq mindeti bostandyq máselesine basymdyq berdi. Osy rette qoǵamdaǵy tarıhı ózgerister sońǵy 30 jylda Qazaqstan fılosofııasy ǵylymynan tereń zertteýlerdi talap etti. Oılaý onjyldyǵyndaǵy birinshi kezeń bútindeı álemtaný ıdeıasyna arnaldy. Táýelsizdigin alǵan el úshin álemniń bir bólshegi retinde mádenı keńistikti qamtýǵa umtylysymen baılanysty. Osy tusta qazaqstandyq dıalektıkalyq logıkany damytýdyń, dúnıetanymdyq, ıntegraldy fılosofııanyń negizderi ázirlenip, Shyǵys pen Batys máselesine, ekinshiden, Eýrazııalyq fenomendi zertteýge kóńil bóline bastady. Osy baǵytta materıaldar toptamasy jaryqqa shyqty. Eýrazııa konteksiniń paıda bolýy adamdardy biriktirý ıdeıasymen baılanysty boldy. Ol Eýropa jáne Azııa elderin ǵana emes, eýrazııalyq rýhanııatty qamtıdy. 2003 jyly akademık Jabaıhan Ábdildın fılosoftardy rýhanııatty zertteýge shaqyrdy. Ol «jan teorııasy» qajet dep atap ótti. Úshinshiden, osy rýhanııat máselesine arnalyp, búgingi kúni jan-jaqty zerttelip keledi. Osy kezde ǵalymdardyń etıka jobasy ázirlendi. Ásirese qazaqtyń dástúrli mádenıeti fılosofııasy zertteldi. Osylaısha, otandyq fılosofııa bolashaqqa qadam basyp, ol teorııalyq turǵydan ǵana emes, qoǵam ómiriniń barlyq salasynda kórinis berdi.
Táýelsiz Qazaqstan fılosofııasynyń qazirgi zamanǵy túıtkildi máselelerine ınstıtýttyń Fılosofııa ortalyǵynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Nurmuratov sıpattama berdi. Eń bastysy, fılosofııanyń memlekettik tilde jazylyp, qazaq tilinde sóıleýi mańyzdy. Fılosofııa qoǵamǵa dúnıetanym, danalyq retinde, tanymnyń bir ádistemesi retinde tanys bolýy kerek. «Salada qandaı jetistikke jettik, qalaı damyp keledi?» degen saýaldar tóńireginde oı tastaǵan Serik Nurmuratov «Otandyq fılosofııa táýelsizdik kezeńinde birshama shıryqty, kóptegen máseleni aıqyndaı bastady. Sonyń ishinde ulttyq fılosofııanyń orny bólek», dep atap ótti. Búginde ulttyq fılosofııany durys túsinbeıtinder bar. Negizinde ulttyq fılosofııa belgili bir áleýmettik, demografııalyq, mádenı ortada júıelenedi. О́zindik rýhanı kelbetin tanytýy tıis. Kant, Gegelsiz nemis fılosofııasy tanylar ma edi. Olar fransýzdyń, aǵylshynnyń fılosofııasyna, Arıstotel, Platonǵa súıene bildi. Desek te, nemis halqynyń tabıǵatyn, psıhologııasyn, rýhanı baılyǵyn, dástúrin jınaqtap álemge jarqyratty. Vladımır Solovev pen Nıkolaı Berdıaevty mysalǵa alar bolsaq, olar orys halqynyń rýhanı baılyǵyna zer saldy. Budan ulttyq fılosofııa álemdik fılosofııany jarqyrata kórsete alatyn qozǵaýshy kúshke teń ekenin kóremiz. Al onyń ózegin etnofılosofııa quraıdy. Táýelsizdik jyldarynda biraz tulǵalarymyzdy tanyta aldyq. Bul bir quptarlyq is deıtin bolsaq, otyz jyldyq kezeń alǵashqy baspaldaq ispetti. Al aldaǵy kezeńde tereńdetilgen, salystyrmalyqty basshylyqqa alatyn qadamdar qajet. Álemge rýhanı baılyǵymyzdy tanytýda fılosofııalyq mádenıetti, oılaýdy damytý – ýaqyt talaby. Danalyǵy bar halyq tereń oıly, sapaly halyqqa aınalýy kerek. Al ol jarqyn bolashaǵymyzdy aıqyn bederleıtin bolady.
Qazaqstan fılosofııasyndaǵy trendter, máseleler jáne bolashaǵyn qozǵaı otyryp, táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde kúrdeli kezeńderden ótkendigin UǴA korrespondent-múshesi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri Natalıa Seıtahmetova negizge aldy. «Qundylyqtar, ǵylym paradıgmalary ózgeriske ushyrady. Burynǵy jazylǵandar, markstik-lenındik, tarıhı jáne dıalektıkalyq materıalızm, ateıstik qaǵıdalar jappaı synǵa alyndy. Osylaısha, fılosofııada ıdeologııalyq vakýým paıda boldy. Osyndaı týrbýlentti fılosofııalyq shyndyq jaǵdaıynda burynǵy kognıtıvti qaǵıdalar, ádistemeler men ǵylymı negizderdi qaıta qaraý qajettiligi týdy. Alaıda qysqa merzim ishinde muny qalaı júzege asyrýǵa bolatyn edi? Sondyqtan buǵan deıin jazylǵan eń úzdik eńbekterdi saqtap qalý qajettigi týdy. Keńestik fılosofııa – bútindeı ıntellektýaldy oıdyń fenomeni, onyń barlyǵynda totalıtarızm sıpaty bar dep aıta almaımyz», deıdi Natalıa Seıtahmetova. Fılosofııa osy salada eńbek etken ǵalymdar ómiriniń mánine aınaldy. Olardyń arqasynda fılosofııalyq matrısalar qurylyp, jańa baǵyttar paıda boldy. Búgingi fılosofııanyń ereksheligi ilgerindi jáne demokratııalyq baǵyt ustanyp otyrǵan áleýmettik jáne mádenı qaǵıdattarǵa negizdelgenimen baılanysty.
Bilim berý prosesindegi fılosofııanyń ózektiligine Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Bekjan Meırbaev toqtalyp ótti. «Ulttyq ýnıversıtette birneshe onjyldyqtyń mádenı, áleýmettik-saıası ahýalyn beıneleýge qabiletti fılosofııalyq bilim berý dástúri ótken ǵasyrdyń ortasynda qanat jaıa bastady. «Fılosofııa» mamandyǵy boıynsha bakalavrıattyń alǵashqy baǵdarlamalary QazUÝ-da ashyldy. Qazaqstandyq bilim berý júıesinde alǵashqy magıstr-fılosoftar ýnıversıtet dıplomyn 1998 jyly aldy. 2010 jyldan bastap bul oqý orny fılosofııa doktory (PhD) dárejesin alýǵa jeteleıtin doktorantýra baǵdarlamalaryn usynyp keledi. Fılosofııalyq bilim, qanshalyqty irgeli bolsa da, tolyq maǵynasynda mamandyqty ıgerdim dep aıtýǵa múmkindik bermeıdi. Fılosofııa aldynda turǵan mindetter dúnıetanymdyq sıpatta. Eger fılosofııa klassıkalyq anyqtama boıynsha oıǵa engen dáýir bolsa, onda bul oı bizdiń shyndyq pen rýhanııatymyzdy beıneleıdi. Búgingi fılosofııa, qoǵamdaǵy bilim, ǵylym, etıka jáne áleýmettik máselelerdiń irgeli máselelerin sheshedi. Demokratııalyq qoǵamda fılosofııa erkin refleksııa retinde damı aldy, ol – táýelsizdiktiń jemisi.
ALMATY
