Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Energııa tapshylyǵy baıqaldy
Mundaı múmkindik el bıligi tarapynan bekerden-beker pysyqtalyp otyrǵan joq. Qazaqstan klımat jónindegi Parıj kelisimine qosylǵandyqtan, ornyqty damý maqsattaryn oryndaý úshin 2060 jylǵa qaraı kómirteginen arylý maqsatyn qoıyp otyr. Eń bastysy, ekonomıkanyń salalary men halyqtyń suranysyn tolyq qanaǵattandyrý úshin ekologııalyq turǵyda taza energııa kózderin damytý kún tártibindegi máselege aınaldy.
«Bıyl belgili bir energetıkalyq tapshylyqpen betpe-bet kelip, Reseıden elektr qýatyn jospardan tys ımporttaýǵa májbúr boldyq. Sáıkesinshe, 2035 jylǵa deıingi elektr energııasynyń tutyný men óndirý teńgerimi jasaldy. Halyq pen ekonomıka sektorlaryn qajetti energııamen qamtamasyz etý úshin AES-ti salýdyń mańyzdylyǵyn baıqap otyrmyz», degen Energetıka mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev yqtımal AES-tiń qurylysyna eki óńir qarastyrylyp otyrǵanyn jetkizdi.
Aıtalyq, elimiz Atom stansasyn salý jóninde túpkilikti sheshimdi qabyldaǵan jaǵdaıda energetıkalyq nysan Almaty oblysyndaǵy Úlken eldi mekeninde nemese Shyǵys Qazaqstandaǵy Kýrchatov shaharynda ornalasýy múmkin.
«Bul másele 2013 jyldan beri, ıaǵnı segiz jyldyń kóleminde talqylanyp keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda ártúrli jer ýchaskeleri seısmıkalyq, ınfraqurylymdyq jáne tutyný kólemi jaǵynan zertteldi. Búginde eki oryn qarastyrylyp otyr. Onyń biri Úlken aýyly jáne ekinshisi Kýrchatov qalasy. Seısmıkalyq turǵydan olar qolaıly. Infraqurylym jaǵynan Úlken eldi mekeniniń artyqshylyǵy basym. О́ıtkeni munda 500 kılovoltty quraıtyn «Soltústik-Ońtústik» elektr taratý jelisi bar. Sonymen qatar atalǵan eldi meken negizgi tutynýshylarymyz turatyn ońtústik óńirge jaqyn ornalasqan. Biraq ta stansa salynatyn oryn týraly túkpilikti sheshim áli qabyldanǵan joq. Qazir osyǵan baılanysty «Samuryq-Qazyna» ulttyq kompanııasy janynan jobalyq top qurylyp, barlyq tıisti zertteý júrgizilýi tıis», dedi elimizdiń bas energetıgi.
Qoǵamnyń pikiri ekiudaı
Osy AES tóńiregindegi áńgimeler elimizde ájeptáýir talqylanyp, qoǵamda biraz pikirtalas týdyrdy. Álbette, Chernobyl men Fýkýsımadaǵy apatty bylaı qoıǵanda, «Áskerı oq-dári qoımalaryn basqara almaı otyrǵanda AES-ti qalaı qadaǵalaıdy?» degen qoǵamdaǵy pikirlerdiń aıtylýy da zańdy. Sondyqtan elimizdegi ekologııalyq uıymdar men qoǵam belsendileri nelikten «Jasyl» tehnologııalar men gaz energetıkasyna basymdyq berilmeı jatqanyna túsinbeı dal. Alaıda buǵan qatysty jaýapty vedomstvonyń aıtar óz ýáji bar.
«Tutastaı alǵanda, elektr energııasyn óndirýdiń tásili kóp emes. Balama energııaǵa – kún jáne jel energetıkasy jatady. Biraq olar turaqty energııa kózi bolmaǵandyqtan, elektr qýatymen tolyqqandy qamtamasyz ete almaıdy. Kúndiz bolsa, keshke joq bolýy múmkin. Elektr energııasyn alýdyń taǵy bir tásili – gaz elektr stansasyn salý. Alaıda elimizde gazdyń kólemdi qory joq. Munaıly el bolǵanymyzben gazǵa da sonshalyqty kenelip otyrmyz dep aıta almaımyz. Kóp jylǵa arnalǵan strategııamyzda gaz elektr stansalaryn salý múmkindigi qarastyrylmaǵan. Álemdegi kóptegen memleket kómir stansalaryn salýdan bas tartyp jatyr. Nege deseńiz, qazir buǵan aqsha bólinbeıdi, sondaı-aq qajetti jabdyqtar, atap aıtqanda týrbınalar men qazandyqtar shyǵarylmaıdy. Olardy óndiretin eki-úsh el ǵana qaldy. Basqa elder bul jumysty toqtatty. Balama jol retinde atom stansasyn damytý ǵana qalady», dedi M.Myrzaǵalıev.
Mınıstrdiń sózine súıensek, qazirgi AES qurylysynda zamanaýı qaýipsiz tehnologııalar qoldanylady. Búginde álem boıynsha 249 atom blogy jumys istep tur, sondaı-aq 150-den astam jańa blok salynyp jatyr.
Zamanaýı qaýipsizdik júıesimen jaraqtalǵan
Mamandardyń pikirine súıensek, atom reaktorlarynyń qazirgi jobalarynda qaýipsizdikti qamtıtyn passıvti qorǵanys tetikteri jan-jaqty qarastyrylǵan. Bul salqyndatý tetigi isten shyqqanda úlken aqaýǵa jol bermeıdi jáne apattyń mólsheri men saldaryn edáýir azaıtady.
«Bul reaktorlardyń basty ereksheligi – «jobalaý kezinde apatty aldyn alý» tujyrymdamasyna sáıkes jobalaý satysynyń ózinde reaktordyń belsendi aýmaǵynyń balqýymen ótetin shartty aýyr apatty jaǵdaılardy boldyrmaý joldary qarastyrylǵan. Demek osy reaktorlardaǵy aýyr apattardyń yqtımaldyǵy onnyń mınýs jeti dárejesin (10-7) quraıdy. Bul MAGATE-niń jańadan jobalanatyn stansalarǵa belgilegen kórsetkishten 100 esege tómen shama», degen edi gazetimizge bergen suhbatynda Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy Atom energııa ınstıtýty fılıaly dırektorynyń materıaltaný zertteýleri jónindegi orynbasary Erbolat Qoıanbaev.
Aqparat ashyqtyǵy qajet
«Baıtaq-Bolashaq» ekologııalyq alıansynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaıdyń aıtýynsha, osy máselege qatysty resmı organdardan jetkilikti deńgeıde aqparat aıtylmaı keledi. Sol sebepti de qoǵamda «aqparattyq vakýým» týyndap, kópshilik AES qurylysyn teris qabyldap otyr dedi qoǵam belsendisi.
«Qoǵamǵa tolyqqandy deńgeıde ashyq aqparat jetkizilse, eshkim AES-tiń qurylysyna qarsy bolmaıtyn edi dep oılaımyn. Al búgingi belgisizdik jaǵdaıynda halyqta kúmándi oı týyndaıtyny zańdy. Osy máseleni jan-jaqty talqylaý úshin elimizdiń beldi azamattarynyń qatysýymen taıaýda aqsaqaldar keńesin ótkizýdi josparlap otyrmyz. Oǵan jaýapty vedomstvo ókilderi de shaqyrylady. Ázirge túsingenimiz, Energetıka mınıstrligi men «Samuryq-Qazyna» holdınginiń AES-ti salýǵa baılanysty naqty ustanymy men baǵyty joq. Túsiniksiz oıyn júrip jatqandaı áser qaldyrady. Qysqa, jetkiliksiz dárejede aqparat berilip, sonymen tynady. Munyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy. Bul qaýipsizdik turǵysynan strategııalyq mańyzdy nysannyń qurylysy. Oǵan qomaqty ınvestısııa qajet. Meniń oıymsha, múddeli toptar osy jobadan ózderine qajetti enshini alyp qalýdy kózdep otyr. Onyń ishinde qosalqy merdigerlik jumystardy, qyzmet kórsetý salalaryn atap ótýge bolady. Bul jerde eshkim AES-tiń tıimdi jumys isteýin, energetıkalyq nysan retinde ekonomıkalyq paıdasyn oılap turǵan joq dep sanaımyn. Árkim óz kompanııalaryn jumyldyryp, jyldam aqsha tabýdyń amalyn qarastyryp jatqandaı. Sondyqtan málimet bermeı otyr. Energetıka mınıstrimen kezdeskende eki máseleni kóterdim. Birinshiden, ozyq tehnologııany paıdalaný. Atap aıtqanda, Japonııanyń, Fransııanyń jáne AQSh-tyń tyń tehnologııasyn qoldansaq, utylmaıtynymyz anyq. Ekinshiden, onyń jobalyq quny asa qymbat bolmaýǵa tıis. Beıresmı derekkózderden shamamen 12 mlrd-taı dollar jumsalýy múmkin ekenin estidim. Mınıstrdiń ózinen suraǵanymda beıhabar ekenin aıtty. Elimizdegi AES-tiń qurylysyna alpaýyt memleketter tarapynan úlken talas júrip jatqandaı áser qaldyrady. Reseı men Qytaıdy osy jobaǵa qatystyrmaý kerek dep esepteımin. Bıylǵy 19 qańtarynda atalǵan máselege qatysty qoǵamdyq jıyn ótkizýdi josparlap otyrmyz», dedi A.Ámirtaı.
Resmı derekke sensek, elimizde elektr jelileriniń tozýy 65%-dyń aralyǵynda. Elektr jelilerin basqarý jónindegi biryńǵaı operatordyń málimetine sáıkes bıylǵy 10 aıda byltyrǵy kezeńmen salystyrǵanda elektr energııasyn tutynýdyń ósimi ońtústik óńirde 11,6%-dy, soltústikte 5,7%-dy jáne batysta 7,5%-ǵa jetti.
