BAÝYRJAN MOMYShULY – 100

ALAShTYŃ ULY, NAMYSTYŃ QULY degen taqyrypta Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan tarıhı-tanymdyq máslıhat ótti Aǵymdaǵy jyly qazaq hal­qynyń uly perzenti, dańq­ty qolbasshy, Halyq Qa­har­many, Keńes Odaǵy­nyń Batyry, jazýshy Baýyr­­­­jan Momyshulynyń ǵasyr­lyq mereıtoıy IýNESKO aıasyn­da toılanatyny hal­qy­­myz­dyń zor bedeliniń aıǵaǵyn­daı. Osy mereıdiń bir shat­tyǵy Qarasaı aýda­ny­nyń máde­nıet úıinde jal­­ǵasyp, más­lıhatqa óńir­­degi soǵys jáne eńbek arda­ger­leri, elimizge tany­mal áde­bıet, mádenıet jáne qoǵam qaı­rat­kerleri, jalpy jurt­shy­lyq qatysty. Jıynnyń basty maqsaty – batyrdyń bıik tarıhı tulǵasyn tereńirek taný, onyń ónegeli erli­gin búgingi urpaqqa barynsha úlgi etý edi. О́ıtkeni, dańqty qolbas­shy Baýyrjan Momyshuly eli ardaq tutqan, óziniń azamattyq boryshyna árdaıym adal bolǵan, eljandylyq qasıetimen erekshe­lengen asqaq tulǵa ekeni daýsyz. “Alashtyń uly, namystyń quly” degen taqyryptaǵy tarıhı-tanymdyq jıynda Almaty obly­synyń ákimi Serik Úmbetov sóı­lep, baıandamasynda ómiri ańyz ben aqıqatqa toly batyrdyń biregeı tulǵasyn jan-jaqty ashyp kórsetýge umtyldy. Bul sharanyń jyl ishinde Jetisý óńirinde áli de keńinen kórinis tabatynyn atap aıtty. Batyr murasyn zertteýshi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mekemtas Myrzahmetuly “Baýyr­jan Momyshulynyń ádebı mura­sy” degen taqyrypta keń kólemde baıandama jasady. Ol óz sózinde bıyl ǵasyrlyq mereıtoıy ata­lyp jatqan Baýkeńniń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵy týraly zertteý jumystarynyń budan birneshe jyl buryn bastalǵanyna toqtal­dy. Oǵan qoldaý kórsetken Serik Úmbetov Jambyl oblysynyń ákimi qyzmetin atqarǵan tusta baýyrjantaný jobasyn qolǵa alyp, arnaıy redaksııa qurýǵa bastamashy bolǵan eken. Redak­sııany basqarýǵa kórnekti ǵalym, abaıtanýshy M.Myrzahmetov jetekshilik jasap, batyrdyń 30 tomdyq baı jazba murasyn jaryqqa shyǵarýǵa kúsh salǵany, qazirgi kezde osy eleýli jumystyń aıtarlyqtaı eńserilgeni aıtyldy. Uly Otan soǵysy mıllıonda­ǵan bozdaqtardyń ómirin qıyp, adamzat tarıhyndaǵy surapyl alapatymen este qaldy. Elin, je­rin fashızmnen qorǵaǵan jaýyn­gerler erliktiń, qaharmandyqtyń teńdessiz úlgisin kórsetti. Jan alyp, jan berisken kezeńde jaýdan áskerı aqyl-aılasyn asyrǵan tapqyr batyr Baýyrjan Momyshulynyń qaıtalanbaıtyn asqaq tulǵasy jaıly Mekemtas aǵa mándi áńgimeler qozǵady. Baýyrjannyń ózi “Urpaq atar seksen men júzdigimdi, tarıhtyń túkpirinen sóz kelgende” dege­nin­deı, búgingi kúni onyń Otan úshin sińirgen eńbegi, el basyna kún tý­ǵan sáttegi tapqyrlyǵy, batyr­ly­ǵy men batyldyǵy, erligi men el­jandylyǵy jaıly áserli áńgimeni jurt yqylastana tyńda­dy. Sony­men qatar, batyrdyń nebir aýyr shaıqastarda jaýyn­ger­lerdi alǵa qoıǵan maqsatqa jetýge jigerlen­dirip, tuıyqtan jol taba bilgen sheberligi de tal­dap aıtyldy. Dańq­­ty qolbas­shynyń ómirinde Más­keý túbindegi qııan-keski shaı­qas erek­she oryn alady. Qazaq­stan­dyq 316-shy atqyshtar dıvı­zııa­sy urysqa kirisken alǵash­qy kúnnen-aq erliktiń eren úlgisin kórsetip, ár súıem jer úshin shaı­qas júr­gizdi. Sonyń arqasyn­da Máskeý túbindegi urys­ta Gıt­ler­diń “jaý­júrek armııasy” týra­ly ańyzdyń kúli kókke ushty. Osy­laı­sha shaıqas­qan 28 panfı­lov­shy Keńes Odaǵynyń Batyry degen ataqqa ıe bolsa, onyń 10-y Jeti­sý jeri­niń túlekteri edi. Atalǵan dı­vızııa quramynda Baýyr­jan Momyshuly urys júr­gizý teorııa­syna jańalyq engizgen jáne ony júzege asyrǵan talant­ty qolbas­shy retinde ta­nyl­dy. Biraq, ádi­let­sizdik sal­dary­nan onyń teń­des­siz erligi laıyqty baǵa­lanbady, bıliktegi basshylar­dyń qaraýly­ǵy­nan búkil halqy­myzdyń namy­sy­na nuqsan kelgendeı kúı keshtik. Batyrdyń 80 jyldyq mereı­toıy­na oraı táýelsiz memleketi­mizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń tikeleı aralasýymen barsha qazaqstan­dyqtar uzaq ýaqyt zaryǵa kútken ádilet aqyry tý kóterip, Baýyr­jan Momyshulyna Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵy berildi. Osy joǵary nagradany tapsyrar sátte Elbasy: “Baýkeńniń juldyzdy bolǵan kúni – qazaqtyń juldyzy janǵan kún” degenin biz eshýaqyt­ta umytpaýǵa tıispiz. Osy sóz arqyly halqymyzdyń qaharman ulynyń esimi tipti asqaqtaı tústi. Jurtshylyq Baýyrjan Mo­mysh­ulynyń ómiri men erligine, shyǵarmashylyǵyna, adamı bıik qasıetterine, kórnekti jazýshy­lardyń qundy týyndylary men batyrdyń óz shyǵarmalary arqy­ly den qoıdy. Baıandamashy budan on jyl buryn Taraz qalasynda Baýyrjan Momyshulynyń 90 jyldyq mereıtoıy atalyp ótke­nin, elimizde eń alǵash ret onyń parasatty tulǵasyna laıyq eńseli eskertkish ornatylǵanyn atap ótti. Qaladaǵy jańadan salynǵan úlken atshabar alańyna batyrdyń esimi berilip, ádebı, mádenı shara­ǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen ha­lyq jınalyp, dúrkirep toı ótkeni de eske túsirildi. Dańqty batyr Qazaqstanǵa da, Reseıge de ortaq tulǵa bolǵan­dyqtan, Uly Jeńistiń 60 jyldy­ǵy qarsańynda Volokolamsk qalasynda general I.V.Panfılov pen Baýyrjan Momyshulyna eskertkish ornatylsa, bıyl Más­keýde “Legendarnyı batyr” jına­ǵy jaryq kórgeni tipti zor qýa­nysh ekenin maqtanyshpen jetkiz­di. Bul da batyrdyń halyqaralyq deńgeıdegi bıik bedeliniń, asqaq tulǵasynyń naqty dáleli. Búginde 100 jyldyǵyna oraı qolǵa alynǵan zertteý jınaǵy túgelimen baspaǵa tapsyrylǵan. Basqosýda ǵalym Mekemtas Myr­­zahmetuly Halyq Qaharma­ny­­nyń ádebı baı murasyn otba­sy­nan alyp zerdelegeni jáne ózi de júzdesý sátterinde kóńilge toqyp, kókeıge túıgen kóptegen de­rek­terin jarııa etkeni týraly qy­zyqty áńgimelerin ortaǵa saldy. Jazýshy, baýyrjantanýshy Mamytbek Qaldybaıuly batyr ómirinen syrǵa toly estelikterin tizse, Qorǵanys mınıstrligi ás­kerı qurlyq ınstıtýty áskerı taktıka kafedrasynyń aǵa oqytý­shysy, polkovnık Andreı Do­kýchaev muraǵatta saqtalǵan qujat­tar arqyly otty jyldar­daǵy batyr­dyń eren erligi men tap­qyrlyǵyna toqtaldy. Kópshilik aldynda sóz alǵan Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversı­teti­niń rektory Shámsha Berkim­baeva, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Berik Shahanov, Baýkeńniń uly, jazýshy Baqytjan Momyshuly jáne basqa da she­shen­der sóılep, batyrdyń laıyq­ty baǵalanýyna ólsheýsiz eńbek sińirgen Elbasynyń teńdessiz eńbegine rızashylyq bildirdi. Tarıhı-tanymdyq máslıhatty qorytyndylaǵan oblys ákimi Serik Úmbetov Jetisý tórinde dańqty qolbasshynyń 100 jyl­dyq mereıtoıy bastalǵanyn aı­typ, batyrdyń uly Baqytjannyń ıyǵyna zerli shapan japty, dástúrge saı temir tulpardyń kil­tin tapsyrdy. Jınalǵan qaýym Súıinbaı atyndaǵy oblystyq fılarmo­nııasy ónerpazdarynyń konsertin tamashalap, dastarqannan dám tatty. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy.