– Baǵdat Burhanbaıuly, jol halyq arasyndaǵy kúndelikti qoldanysqa ıe birden-bir mańyzdy sala bolǵandyqtan oǵan qatysty syn aıtylmaı turmaıdy. Osy salanyń qazanynda qaınap, sharyǵynda shyńdalǵan maman retinde ne aıtasyz?
– Kezinde KSRO quramyndaǵy barlyq 15 respýblıkada derlik jol ǵylymyn zertteıtin mekemeler boldy. Sonyń ishinde Reseı, Belarýs jáne Qazaqstanda ǵana ǵylymı-zertteý ınstıtýttary saqtalyp qaldy. Munyń ózi jol ǵylymyna bizdiń oń kózqarasymyzdy tanytsa kerek. Alaıda ony óristetý, damytý, tájirıbemen ushtastyrý óz aldyna bólek áńgime. О́tken jyldyń basynda salynyp jatqan joldardyń sapasyna qatysty el Prezıdenti syn aıtqan bolatyn. Menińshe, bul syn oryndy. Rasynda da jolǵa kóp kóńil bólý kerek. Bólingen qarajatty durys ıgerý, jol sapasyn qamtamasyz etý asa mańyzdy. Memleket basshysynyń jol sapasyn alǵashqy máseleler qataryna qosyp otyrǵany qýantady. Sebebi bul – sapanyń bıik satyǵa kóterilýine yqpal etedi. Osydan keıin bizge degen kózqaras ta ózgergen sekildi.
2009 jyly TMD elderindegi eń úlken kúre jol «Nur-Sultan – Býrabaıdy» salyp bitip, qoldanysqa berdik. Qazir qarap otyrsaq, sol ýaqyttan beri 12 jyl ótipti. Alty jolaqty jol kúni-túni sapaly qyzmet etýde. Bizde osyndaı keremet jol bar dep bireý maqtana aıtyp jatyr ma? Jol salasy boıynsha komıtettiń tuńǵysh tóraǵasy bolǵan Tımýr Cherdabaev aǵamyzdyń bir kitaby bar. Ol álemdik deńgeıde jol tarıhyn jazyp shyqqan adam. Sol kisi kitabynyń alǵy sózinde bylaı deıdi: «Bizdi, jolshylardy jamandaıdy da jatady. Eger, bizdi halyq synamaı qalsa – sonyń ózi joldyń jaqsy ekenin bildiredi» deıdi. Iаǵnı jolshylarǵa maqtaý aıtyla qoımaıdy. Mysaly, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolyn alyp qaraıtyn bolsaq, árıne onyń da aragidik jerlerinde kemshilik bar. Ol basqa áńgime. Jalpy, bul jol halyqtyń kóńilinen shyǵady. Buryn táýliktep júretin jolǵa qazir Almatydan Tashkentke, Saryaǵashqa deıin tańerteń shyǵyp, keshke jetip barady. Osyny kim maqtap, jolshylarǵa kim raqmet aıtyp jatyr? «Jol jaman» degen qatyp qalǵan qasań pikir bolmaýy kerek. Munyń bir ushy joldyń ǵylymy da, bilimi de jaman degen sózge tirelip jatady. Negizi olaı emes. Sondyqtan da, suraǵyńyzǵa osy qyzmette qanshama jyl júrip, álemniń kóptegen elin aralaı kelip, búgingi salynyp jatqan qazaqtyń sapaly joly onyń eshbirinen kem emes dep jaýap berer edim. 15-16 jyl ishinde Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qaıta qurdyq. Búginde bul búkil álemge tanylǵan jol ǵylymı-zertteý uıymyna aınaldy.
– Jol qurylysyna paıdalanatyn materıaldardyń sapasy qalaı tekseriledi jáne qandaı materıaldar qoldanylady?
– Jolǵa qanshama materıal kerek. Aldymen, topyraqtyń kóptegen túri, qıyrshyq tasty qum, bekitilgen, bekitilmegen, óńdelgen, óńdelmegen qıyrshyq tastyń ártúrli fraksııalary, odan keıin asfaltbetonnyń san túri, osynyń bárin biriktiretin bıtým materıaly, taǵysyn taǵy. Al bıtým materıaldy tómengi, joǵary temperatýra, klımattyq jaǵdaıǵa beıimdeý úshin polımerlik zattar, tas materıaldar men asfaltbeton quramyndaǵy bıtýmdardyń bir-birine jabysýyn jaqsartý úshin adgezııalyq qospalar qajet. Bir asfaltbetonnyń ózine 10-ǵa jýyq túrli materıal ketedi. Sapa bolýy úshin belgili standarttar men tehnıkalyq qaǵıdattar saqtalýy shart. Sol sebepten 2019 jyly memlekettiń sheshimimen arnaıy Jol aktıvteriniń sapasyn zertteıtin Ulttyq ortalyq quryldy. Qazirgi tańda uıymnyń 14 oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalamyzda jalpy 17 fılıaly bar. Osy mekeme jol sapasyn qadaǵalaýmen arnaıy aınalysady. Jolǵa ketetin materıaldardyń túgeli derlik otandyq ónimder. Tek qana polımer materıaldaryn ımportpen aldyramyz. Kóp ýaqytqa deıin bıtýmnyń bir bóligin Reseıden alyp keldik. Al búginde jylyna 1,3 mln tonna bıtým suranysyn ózimizdiń qazaqstandyq zaýyttar qanaǵattandyryp otyr.
Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty jol qurylysy sapasyn zertteıtin ulttyq ortalyqpen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi. Ortalyqpen birigip jol salasyna ǵylymı-zertteýler júrgizip, sapany joǵarylatýǵa, alǵan nátıjeler boıynsha standarttar jasap, normalyq qujattarǵa tıisti nátıjeler engizýge úlesimizdi qosyp kelemiz.
– Jol qurylysyna jańa ǵylymı tehnologııalar men materıaldardy paıdalanǵanda el aımaqtarynyń tabıǵı ereksheligin eskerý jaıy qalaı?
– Instıtýtymyzǵa byltyr qarasha aıynda 62 jyl tolady. Osy 62 jyl boıy ınstıtýttyń basty mindeti – jol salasynda ǵylymı zertteý júrgizý jáne ınnovasııalyq sheshimder jasaý bolyp keldi. Qazir de osy baǵyttaǵy jumystar jalǵasýda. Atap aıtar bolsaq, nanobıtým, nano-asfaltbeton baǵytyndaǵy zertteýlerdi 2017 jyly bastadyq. 2019 jyly nanobıtým boıynsha ǵylymı jańalyq ashyldy. Nanobıtýmnyń jańa quramyn aldyq. Byltyr taqyrypty zertteý tereńdeı tústi. Dálirek aıtqanda, búginde konstrýktorlarmen jumys júrip jatyr. О́zimizdiń kómirden nano-untaq alatyn jańa qondyrǵy jasaý ústindemiz. Bul – jańa aspap, jańa tehnologııa. Bolashaqta nano-untaǵymyzdy jarty paıyzdan eki paıyzǵa deıin bıtýmǵa qosatyn bolsaq, bıtýmnyń qasıetterin túbegeıli ózgertýge bolady. Ońtústigimizge de, soltústigimizge de jaraıtyn jaqsy bıtým, asfaltbeton alý múmkindigin taptyq. Qazaqstandyq nanobıtým jáne nanoasfaltbeton materıalyn túbegeıli jaqsy zerttep shyǵatyn bolsaq, bolashaqta polımerlik materıaldarǵa da kóp suranys týmaýy múmkin. Sondaı-aq Qazaqstan munaıǵa baı el. Munaıdy jer qoınaýynan shyǵarǵan kezde munaımen qosa kúkirt shyǵady. Birinshiden, kúkirt úıilip jatpas úshin, ekinshiden, ekologııaǵa, adamzatqa, ósimdikter men jan-janýarlarǵa zııanyn tıgizbes úshin sony der kezinde zararsyzdandyrý kerek. Onyń joly – utymdy tehnologııa oılap tabý. Osy baǵytta da biz tyń taqyrypty qolǵa aldyq. Mysaly, shógindi jynystardan alynǵan tas materıaldar bolady. Aıtalyq, áktas degendeı. Bulardyń birneshe tońý-erý sıklinen keıin beriktigi tómendep qalady. Olar sýdy kóp sińirgennen keıin isinedi. Osyndaı jol qurylysyna jaramsyz qubylystardy boldyrmaý maqsatynda kúkirt pen polımerlerdi, basqa da qosalqy hımııalyq zattardy qoldanyp, massasy boıynsha 98 paıyzǵa deıin kúkirtti paıdalanyp, beriktigi tómen materıaldardyń beriktigin joǵarylatý, jolǵa paıdalaný qasıetterin arttyrý maqsatynda jańa, jaqsy tehnologııa jasalýda. Bul baǵytta da arnaıy qondyrǵy ázirleımiz.
– Jol tósemesiniń temperatýrasy men ylǵaldylyǵyn ólsheıtin qondyrǵylar ornatyp jatqanynan habardarmyz. Onyń jol qurylysyna áseri men paıdasy týraly aıtyp ótseńiz?
– 2009-2013 jylǵa deıin Qazaqstannyń 7 geografııalyq núktesinde temperatýra men ylǵaldylyqty anyqtaıtyn datchıkter qoıyp, jol tósemesiniń ártúrli qurylymyn, topyraǵyn, aralyq qabattary, asfaltbetonnyń jamylǵylary qandaı temperatýralyq jáne ylǵaldylyq jaǵdaıda qalaı jumys istep jatqanyna monıtorıng jasaý isimen aınalystyq. Osy baǵytta arnaıy ónertabystar jasap, oǵan qazaqstandyq, eýrazııalyq patentter alǵanbyz. Ulttyq sapa ortalyǵynyń tapsyrmasymen byltyrǵy kúzden bastap 28 núktege datchıkter keshenin ornalastyrý jumystary qolǵa alynyp, sátti aıaqtaldy.
Taǵy bir jańa taqyryp – joldy salyp bitken soń, aımaqta avtokólikterdiń ótýine, ylǵaldylyqqa qaraı, tabıǵı faktorlardyń áserinen joldyń beriktiginiń ózgerýi, basqa da qasıetteriniń ýaqyt boıynsha ózgerý dınamıkasy bolady. Osy jumysty da USO tapsyrmasymen bastaǵanbyz. Joba qarqyn ala bastady. Taǵy bir aıta ketetin másele, Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda «nege polımerlerdi óz elimizde shyǵarmasqa?» degen oı keldi. Osyǵan baılanysty memleket sheshimimen Aqtaý qalasynda birneshe polımer shyǵaratyn zaýyt jobasy qaraldy. Eger, polıetılen, polıpropılen sııaqty polımerler shyǵarylsa, sony negizge alyp, basqa fýnksıonaldyq toptardy qosyp, jolǵa qatysty polımerlerdi shyǵarýdy oılastyrýdamyz.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
