Bilim • 13 Qańtar, 2022

Kanıkýldaǵy qosymsha bilim

66 ret kórsetildi

Qazir balalar demalysta. Qysqy kanıkýl ýaqyty 10 qańtardan 17 qańtarǵa deıin uzartyldy. Eldegi jaǵdaıǵa baılanysty ın­­ternet keı óńirlerde ár­túr­li ýaqyt aralyǵynda berilip otyr. Oǵan qosa komendattyq ýa­­qyttan tys kezde de balalardy meı­linshe syrtqa shyǵarmaý usynyldy. Son­­daı-aq qańtar aıynda oqý­shylar qashyqtan oqy­tylmaq. Telefonǵa tel­mir­gen býyn úıge syımaı jatyr. Osyn­daıda qosymsha bilim sapasy ári eske, ári synǵa túsetindeı.

 

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

Shuǵyl sheshim shyǵarýdyń paıdasy

Byltyr jer-jahandy jaıla­ǵan pandemııanyń kesirinen bi­lim alýshylar bir toqsandy toly­ǵymen qashyqtan oqydy. Oqytý­dyń bul túrine ınternet kerek ekeni belgili. Sodan elimizdiń bilim júıesi telearnalardan sabaq berýge kóshti. Qazir telearnalardan sabaq oqıtyn kez de emes. Ata-analar balalardy tańnan qara keshke deıin úıinde ustap otyrý múmkin bolmaı jatqanyn jelige qosylǵan saıyn jarysa jazyp júr. Osyndaı ýaqytta qosymsha bilim berý tyǵyryqtan shyǵýǵa septesýi kerek edi...

Jańa jylǵy 5 qańtardan ishinara óńirdegi, keıin búkil el kóleminde engizil­gen tótenshe jaǵdaı kezinde keıbir bank qo­symshalary men aqparattyq saıttar ınternetsiz jumys isteı bastady. Bul halyqty daǵdarystyq kezeńnen jeńil ótýge kómektesti. Osydan soń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine «Vedomstvo bala­lardyń qazirgi bos ýaqytyn paıdaly ótkizýge qandaı sharalar qabyldap, múmkindik qarastyryp jatyr? Byltyr pandemııa kezinde biraz bilim berý platformalary tegin bolǵan. Sondaı jaǵdaı jasala ma?» dep suraý saldyq.

Suraǵymyzǵa mınıstrlikten: «Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2022 jylǵy 6 qańtardaǵy №3 buıryǵyna sáıkes qosymsha bilim berý uıymdary, arnaıy bilim berý uıymdary naqty eldi meken­degi oryn alǵan jaǵdaılarǵa baılanysty jergilikti atqarýshy organdardyń sheshimi boıynsha shtattyq rejimde qyz­me­tin jalǵastyra alady. Eldegi ahýal turaqtalǵan soń qosymsha bilim berý meke­meleri óz jumystaryn qalypty jaǵdaıda jalǵastyrady», degen jaýap aldyq.

Iá, shuǵyl sheshim shyǵarý je­tis­peıtindeı. Jaǵdaıǵa qaraı shara qabyldaý, máseleniń sheshi­min tabý, tipti keıbir daǵdarys kezeńin kelesi bir aqsap turǵan tusty aıaq­tandyrýǵa tıimdi paı­dalaný tásilderi kemshin bolǵan­daı. Áıtpese búgingi tehnıka men teh­­nologııa zamanynda tý­ǵan jas urpaqtyń bar ýaqytyn ınter­nette ótkizetinin bárimiz bilemiz ǵoı. Al ınternettiń joqtyǵyn paıdalanyp, balalarǵa qajetti resýrstardyń «esigin ashyq» qaldyryp, aýdıtorııaǵa ınternetsiz usynsaq, eriksiz qaramaı ma?

 Bilim alý quqyn shektemeımiz desek

Shyndyǵyna kelgende, ınter­netsiz isteıtin bilim berý platformalary asa qajet. Elde qan­daı jaǵdaı bolsyn, ınternet berilsin-berilmesin, eshteńege qaramaı tegin jumys isteıtin platforma kerek. О́ıtkeni pandemııa talaı bylyqtyń betin ashty. Qashyqtan oqytý kezinde keıbir aýyldardaǵy oqýshylardyń taý-tasqa órmelep ketkenin bilemiz. Qazir ishinara ınternet berilip jatyr desek te, shalǵaı eldi mekenderde baılanystyń ózi nashar. Mine, olardyń qalalyq balalarǵa qaraǵanda qosymsha bilim alý quqy shektelip otyr. О́ıtkeni aýyldarda qosymsha bilim berýmen aınalysatyn arnaıy oqý ortalyqtary joq. Ekinshiden, megapolısterdegi myqty ortalyqtardan qashyqta otyryp-aq sabaq alaıyn dese, ınternettiń nasharlyǵy nemese múldem joqtyǵy qoldy baılaıdy. О́ńir-óńirde qosymsha bilim beretin oqý ortalyqtaryn ashqan ustaz Aıatjan Ahmetjan ınternetsiz jumys isteıtin bilim berý platformasyn qurýǵa bolatynyn, biraq báribir birqatar qıyndyq kezdesetinin aıtty.

«Rasymen de mundaı bilim berý platformasy kerek. О́ıtkeni balalardyń bári eshqandaı erek­sheligine qaramastan sapaly bilim alýǵa, barlyq zamandasy, qur­dasy sekildi qosymsha bilim alýǵa quqyly. Alaıda oǵan biraz qıyn­dyq bar. Aıtalyq, bizde kóbine vıdeosabaqtar túsiriledi. Al ony múldem ınternetsiz jumys isteıtin platformada tarata almaısyz. Oǵan qosa avtorlyq quqyq, plagıat problemasy da aldymyzdan shyǵýy múmkin. Bul júıeli jumysty, jaqsy qarjyny qajet etedi. Muny mınıstrlik qolǵa alsa bolady», deıdi A.Ahmetjan.

Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov bir aıdaı buryn qosymsha bilim berýge memlekettik tapsyrys beri­letini týraly: «Qosymsha bilim berý júıesine oqýshylar saraılary, túrli úıirmeler, seksııalar, kórkemóner jáne mýzyka mek­tep­teri, jas tehnıkter stansalary jáne taǵy basqa enedi. Bul baǵyt arqyly bala qosymsha bilim alyp, túrli daǵdylaryn da­my­tady. Memleket tarapynan aqsha bólip, oqýshylar saraıyn, óner mektepterin salý, úıirmeler ashý – bir bólek. Degenmen memlekettik tapsyrys arqyly jekemenshik ortalyqtarda balanyń qosymsha bilim alýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy. Bul – memleket-jeke­menshik áriptestik qaǵıdaty. Mine, osy memleket-jekemenshik áriptestik negizin­de qysqa merzim ishinde balalardy úıir­melermen jáne seksııalarmen qamtý deńgeıin aıtarlyqtaı shyǵynsyz arttyramyz. Jumys istep turǵan qosymsha bilim beretin memlekettik uıymdar da óz qyzmetin jalǵastyryp, damıdy. «Pedagog mártebesi týraly» Zańǵa sáıkes qosymsha bilim berý qyzmetkerleriniń de eńbekaqysy jyl saıyn ósedi, sanattar úshin qosymsha aqylary ulǵaıtylady. Sondyqtan qosymsha bilim berýdi damytýdyń jańa kezeńi bastaldy dep senimmen aıta alamyn», degen.

Budan bólek mınıstr qosymsha bilim berýdi uıymdastyratyn ár qaladaǵy oqýshylar saraılarynyń qurylystary jandanǵanyn, sa­lynǵanyn, ǵımarattar be­ril­ge­nin atap ótti. Al oqý ortalyq­tary da joq aýyl balalary qalaı qosymsha bilim alady? Olar­dyń bárin qamtý múmkin be? Negizgi bilimmen de, qosymsha bilimmen de aınalysyp otyrǵan A.Ahmetjannyń kúmáni basqada bolyp shyqty.

«Aýyl balalaryn da qosymsha bilim­men qamtýdyń joly tabylar. Meniń kúmánim basqada. Memlekettik tapsyrys shynymen de qosymsha bilim berip, ata-analar men oqýshylardyń talabyn, suranysyn qanaǵattandyryp otyrǵan oqý ortalyqtaryna berile me? Joq jalǵan qujat jasap, esep úshin ǵana oqýshy jınaǵandarǵa, tanys-tamyryn jaǵalaǵandarǵa berile me? Mine, osy jerde bul memlekettik tenderdi utýdyń kelesi bir kóleńkeli jolyna aınalyp ketpeı me degen kúmán basym. Tenderdiń bizde qalaı júzege asatynyn bilemiz ǵoı. Sondyqtan buǵan kúmánmen qaraımyn. Ne­gizi men qosymsha bilimnen góri sol qarjyny memlekettik mek­tepterdegi bilimge bólip, sapany jaqsartýdy usynar edim», deıdi A.Ahmetjan.

 Qosymsha bilimniń kórinbeıtin qyry

Biz ádette qosymsha bilimge oqý­­shylar saraıyndaǵy, bol­ma­sa jeke­menshik oqý ortalyqta­ryndaǵy sabaq­tardy jatqyza­myz. Kezinde ádebıet muǵalimi aıt­qan, jasymyzǵa saı, bi­raq mek­tep baǵ­da­r­lamasyna enbegen kór­kem shy­ǵar­malardyń tizi­min mektep kitaphanashysyna ust­a­­ta­­tynbyz. Sol kitaptardy toq­san­­dyq kanıkýl­darda oqyp, mazmundaıtynbyz. Kitap­­hanashy­nyń usynǵanyn da qosa qoltyqtaı ketemiz. Sóıtip ósken talaı zamandasymyz keıin qa­lam ustady. Qosymsha bilimniń mańyzy da – osy. Bolashaqqa baǵdar berýi bek múmkin, eń mańyzdysy oqý­shynyń saýatyn ashýǵa sep bo­la­­dy. О́ıtkeni Qazaqstan oqý­shy­­­lary halyqaralyq bilim baǵa­laý kórsetkishterinde oqý saýaty bo­ıyn­sha tómen deńgeıdi kórsetip tur.

Osyny negizge alǵan Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­sinde atalǵan túıtkildiń túıinin tarqatýdy tapsyrdy. Prezıdenttiń bergen tapsyrmasyna sáıkes Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Oqýǵa qushtar mektep» jobasyn bekitip, joba aıasynda kórkem ádebıetter satyp alynǵanyn habarlady. Mektep kitaphanalaryn baıytýǵa baǵyttalǵan bul joba sheńberinde 4 baǵyt boıynsha kórkem ádebıetterdiń tizimi ázir­lengen. Onyń qataryna elimizdiń úzdik klassıkteriniń kitaptary, ana tiline aýdarylǵan sheteldik álem ádebıetiniń jaýharlary, osy zamanǵy aqyn-jazýshylardyń eńbekteri enetini belgili bolǵan-dy. Osyǵan oraı mektep kitap­hanalaryna 2,5 mln-ǵa jýyq kórkem ádebıet satyp alyndy.

«Oqýlyq» respýblıkalyq ǵy­lymı-praktıkalyq bilim berý mazmunyn saraptaý ortaly­ǵynyń dırektory Eldos Nurla­nov byltyrǵy qazan aıynyń sońynda: «Negizgi qor ótken jyl­­men salystyrǵanda bıyl 2,5 mln kitapqa artty. Nátıjesinde, jas oqyrmandardyń sany aıtar­­lyqtaı ósti. Jobany iske asyrý kezeńinde mektep oqýshyla­rynyń kitaphanaǵa degen qyzyǵý­shylyǵy arta tústi. Osy oqý jy­ly­nyń ba­synan bastap Túr­kis­tan, Pav­lodar, Soltústik Qazaq­stan jáne Qostanaı oblystarynda bir oqýshy kitaphanaǵa orta eseppen 10 retten asa, al Almaty, Shymkent qalalarynda, Qyzylorda, Mań­ǵys­taý, Atyraý jáne basqa da oblystarda 6-9 ret barǵan. Bul balalardyń kórkem ádebıetke kóbirek qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵanyn kórsetedi», dedi.

Ortalyq ókiliniń aıtýynsha, «Oqýǵa qushtar mektep» jobasy júzege asyryla bastaǵannan beri mektep kitaphanalary men ondaǵy oryndar sany da kóbeıdi. Mektepterde balalardyń kitap oqýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasalyp jatyr. Osy maqsatta jalpy respýblıka boıynsha 121 koýorkıng-ortalyǵy ashyl­dy. Balalardyń oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin 3,7 myńnan asa is-shara uıymdas­tyrylǵan.

Kitap bar, nasıhat jaqsy, jaǵdaı jasalǵan deıik. Endi shynymen mektep oqýshylary kitap oqyp jatyr ma? Bir oqýshynyń kitaphanaǵa bir oqý toqsanynda orta eseppen 10 retten asa bar­ǵany ras pa? Osy suraqtardy halyq eń tyǵyz ornalasqan jáne ortalyq ókili aýyzǵa alǵan Túr­kistan oblysyndaǵy mektep kitap­hanashysyna qoıyp kórdik.

«Aldyńǵy jyly jaqsy kór­kem kitaptar keldi. Kóbi bastaýysh synyptyń oqýshylaryna arnalǵan. Ertegiler, batyrlar jyrlary bar. Aǵylshyn tilin, úshtildilikke úıretetin juqa ki­tap­shalar da jetti. Biraq qazaq­shaǵa aýdarylǵan sheteldik aqyn-jazýshylardyń eńbekteri kel­medi. B.Soqpaqbaev, B.Maılın, Á.Nurshaıyqov, S.Seı­fýlın, M.Maqa­taev sııaqty klassıkterdiń kitaptaryn ji­beredi. Zamanaýı, oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn tyń dúnıeler joq. Oqýshylarmen bekitilgen jospa­rymyz boıynsha kitap oqý apta­lyqtaryn ótkizip, udaıy jumys júrgizip, nasıhattap otyramyz. Aptasyna kemi eki is-sharadan ótkizemiz. Biraq sonyń ózinde bir oqýshy aıyna bir-eki ret qana keledi. Kitapqa qumar degen balalardyń ózi eń kóp degende tórt-bes ret kitaphananyń esigin ashady. Onda da 5-6-synyptarǵa deıingi oqýshylar ǵana keledi. Joǵary synyp oqýshylarynyń arasynda kitapqa qyzyǵatyndary saýsaqpen sanarlyq», dep jaýap berdi kitaphanashy Dámesh Erkinbekqyzy.

 

Sońǵy jańalyqtar

Tozaq qaqpasy

Rýhanııat • Keshe

Eskilik pen estilik

Ádebıet • Keshe

Polısııa: Kadr hám qadir

Qazaqstan • Keshe

Máńgilik saıahatshylar

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar