Aımaqtar • 17 Qańtar, 2022

Repressııa qurbandaryn aqtaý jumystary BQO-da qalaı júrgizilýde?

1823 ret kórsetildi

Batys Qazaqstan oblysynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máseleleri jónindegi jumys­tyń alǵashqy qorytyndysy shyǵa­ryl­dy. Baspadan eki jınaq jaryq kórdi. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máseleleri jónindegi Batys Qazaqstan oblysynyń óńirlik komıssııasy ótken jyldyń basynda ákim qaýlysymen qurylǵan. Komıssııa quramyndaǵy 9 zertteýshige vedomstvolyq arnaıy arhıvterdegi qupııa qujattarmen jumys jasaý úshin ruqsat berilgen.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

О́ńirlik komıssııa sheńberinde 7 ba­ǵyt boıynsha jumys toby qurylyp, jetekshiler bekitilgen. Sondaı-aq tur­ǵyndar arasynda saýalnamalar uıym­dastyrý, eldi mekenderdegi aqsaqaldar men ólketanýshylardy, tarıhshy muǵa­lim­derdi, kitaphana jáne mýzeı qyzmet­kerlerin tarta otyryp, saıası qýǵyn-súrgin qurbandary esimderin, tyń derekter men faktilerdi anyqtaý boıynsha júıeli jumys bastalyp ketti.

Batys Qazaqstan oblysy Polısııa departamentiniń arnaıy memlekettik mu­raǵaty qorynda aqtaýǵa jatpaıtyn tul­ǵalardyń 566 isi, qýǵyn-súr­gin­ge ushy­­raǵan, sot organdary aqtaǵan tulǵa­lar­ǵa qatysty 7 177 is jáne Germanııada ás­kerı tutqynda bolǵan jáne óz eline qaı­­­ta oralǵan burynǵy KSRO azamattaryna qatysty 851 is saqtaýly eken. Al Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti Batys Qazaqstan oblysy boıynsha basqarmasynyń arnaıy muraǵatynda «Arnaıy qonys aýdarý jáne jer aýdarylǵandardyń jeke ister kolleksııasy» saqtaýly. Onyń ishinde arnaıy qonys aýdarýshylardy esepke alǵan 1 437 qujat, jer aýdarylǵandardy esepke alǵan 703 qujat, arnaıy qonys aýdarýshylardyń 199 jeke isi, jer aýda­rylǵandardyń 1 243 jeke isi bar. Árıne, komıssııa qaraıtyn isterdiń basym bóligi Batys Qazaqstan oblysynyń memlekettik arhıvinde ekeni sózsiz. Munda meshitterdiń joıylýy boıynsha 20 qorda 25 945 is, ujymdastyrý boıynsha 24 qorda 55 483 is, bosqyndar boıynsha 5 qorda 1 186 is, tár­kileý boıynsha 8 qorda 3 055 is, ashar­shylyq boıynsha 7 qor ishinde 150 is bar.

Kórip otyrǵanymyzdaı, atqarylatyn jumys aýqymy óte úlken. Bul aldaǵy bir­neshe jylǵa sozylatyn tynymsyz eńbek deýge bolady. Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn aqtaý jónindegi qyzmetterdi byltyrǵy tamyz aıynan beri DANA ǵylymı-zertteý ortalyǵy júzege asyrýda. Sóıtip, jobaǵa qatysýshy ǵalymdarǵa oblystyq bıýdjetten bólingen qarajat sheńberinde eńbekaqy, issapar shyǵyn­da­ry tólenip, saıt jasaqtaý, izdestirý jumystary men kitap shyǵarý boıynsha jumys júrýde. «Memleket basshysy tarıhymyzdy túgendep, bolashaqqa kózqarasymyzdy aıqyndaı túsýimiz qa­jettigin aıtty. Sondyqtan bul komıs­sııaǵa óte úlken, aýqymdy mindet júktelip otyr. О́tken ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súr­gin bolshevıktik-stalındik bıliktiń kiná­sinen bastaý alǵan. Qazaq dalasyndaǵy rep­ressııa halqymyzǵa orasan zor adamı jáne ekonomıkalyq shyǵyn men zııan ákel­di. Onyń saldary osy kúnge deıin jady­myz­dan ketpeıdi», dedi óńirlik komıs­sııa­nyń otyrysynda sóılegen sózinde Ba­tys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqa­lıev.

Onyń aıtýynsha, óńirlik komıssııalardy qurýdyń negizgi maqsaty – Memleket basshysynyń Jarlyǵyn tolyq oryndap, usynystar ázirleýi úshin osy ýaqytqa deıin qupııa bolyp kelgen nemese áli belgisiz, umytylǵan derekterdi, faktilerdi tabý, jınaý, repressııanyń túrleri men mehanızmderin anyqtaý, aýyldardaǵy qýǵyn-súrgin ortalyqtary men oryndaryn, qurbandardyń sanyn, aty-jónin anyqtaý jáne zardap shekkender týraly osy máselege qatysty basqa da aqparat jınaý, taldap-saraptaý. Batys Qazaqstan oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Darhan Qadyralıev saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi óńirlik komıssııa jumysynyń alǵashqy nátıjelerin jarııa etti. Máselen, 2021 jyly óńirlik komıssııanyń 3 otyrysy, jumys tobynyń 8 jıyny ótkizilgen. Saıası qýǵyn-súrgin máselesine qatysty aqparat jáne jumys tájirıbelerimen almasý maqsatynda Aqtóbe, Atyraý, Qos­­tanaı, Mańǵystaý oblystarymen aımaq­­tyq semınar uıymdastyrylsa, ót­ken jyldyń qyrkúıek-qazan aılary ara­ly­ǵynda respýblıkalyq Jobalyq keńse uıymdastyrǵan 11 semınarǵa óńirlik komıssııa músheleri qatysyp, jetekshi­lik etetin jumys toby taqyryptary bo­ıyn­sha baıandama jasaǵan. Batys Qazaq­stan oblysyndaǵy bir erekshelik – saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jó­nindegi qyzmetti júrgizý Jobalyq keń­se formatynda DANA ǵylymı-zert­­teý ortalyǵyna tapsyrylǵany. Bul óte sátti sheshim boldy. О́ıt­keni bul ortalyq 2012 jyldan beri ǵylymı-zertteý jáne tarıhı tanymdyq jumyspen júıeli aınalysyp keledi. HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy óńir tarıhyna qa­tysty kóptegen zertteý eńbekteri jarııa­lan­ǵan DANAqaz tarıhı-tanym­dyq jýrnaly­nyń búginge deıin 58 sany jaryq kór­di. Sondaı-aq Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Ýfa, Orynbor qalalary ar­­hıv­­terinen alynǵan materıaldar negi­zin­­de Kúnbatys Alashorda zııalylary men óńir­diń baspasóz tarıhyna qatysty 9 ki­tap jaryqqa shyqty. Al osy joba sheń­berinde arnaıy málimetter bazasy júk­telgen www.batysmura.kz tarıhı ta­nym­dyq, ǵylymı-zertteý portaly iske qo­syldy. Bul ınternet-resýrsta saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha 5 bólim jumys jasaıdy. Sonymen qatar jergilikti turǵyndar men qyzyǵýshylyq ta­nytqan tulǵalarǵa portalǵa kirip onlaın saýalnama toltyrý múmkindigi ja­salǵan.

О́ńirlik komıssııa jumysyna erekshe jan bitirgen bir oqıǵa – jergilikti ǵalym-mamandardyń Almaty qalasyna eki aptalyq issapary boldy. Oraldyq zertteýshiler Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Memlekettik komıssııanyń Almaty bólimshesi, Jańalyq aýylynda ornalasqan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń mýzeı kesheni, Prezıdent Arhıvi, Ulttyq kitaphana, Almaty qalasynyń Polısııa departamenti men UQK-niń arnaıy ar­hıv­­teri, Almaty qalalyq memlekettik arhıvi syndy ortalyqtar men arhıvterde jumys istep, óńir tarıhyna qatys­ty tyń derektermen tanysty. Ǵylymı is­sapar nátıjesinde almatylyq ǵalym-ma­mandarmen, arhıv qyzmetkerlerimen óńir tarıhyn zerdeleý boıynsha baılanys ornatylyp, arhıvterden 4 000 betteı qujat kóshirmesi ákelindi.

Jalpy, osy ýaqytqa deıin júrgizilgen ǵylymı izdenýshilik jumystar nátıje­sinde san túrli saıası motıvter boıynsha repressııaǵa ushyraǵan jandardyń tizimi jasaqtalýda. Atap aıtqanda, 1920-1930 jyldary oblys aýmaǵyndaǵy kóterilister men halyq narazylyqtaryna qatysqany úshin repressııaǵa ushyraǵan 170 adam, kúshtep ujymdastyrý kezinde qýdalanǵan 500-ge jýyq baı-kýlak pen sharýa, kúshtep qonys aýdarylǵan 3 500 adam, qýdalaýǵa ushyraǵan 1003 din ókili (896 musylman, 107 hrıstıan), II dúnıejúzilik soǵys tutqyndary qatarynan 2 939 adamnyń tizimi jasaldy. Bul tizimdi jumys toptary muqııat zerdelep, tolyq aqtaý úshin Memlekettik komıssııaǵa joldaıtyn bo­lady. Sonymen qatar jumys toby ókil­deri oblys aýmaǵynda saıası qýǵyn-súr­ginge ushyraǵandardyń jerleý oryndaryn, NKVD lagerleri bolǵan jerlerdi izdestirýde. Bul baǵytta dalalyq ekspe­dısııalar men tanymdyq baǵyttaǵy izdesti­rý jumystary óńirdiń Terekti, Tasqala, Syrym, Qaratóbe, Bórli aýdandarynda júrgizildi.

– Qazaqstanda 1927-1953 jyldary 103 myń adam jazalanyp, 25 myńdaı adam atylǵan degen derek aıtylady. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumys­tary barysynda osy derekterdiń naqtylyǵyna kóz jetkizip, tógilgen jas pen qannyń ádiletsizdikten ekenin taǵy bir márte dáleldeımiz. Halyqty soǵyssyz-aq, óz bıligi mıllıondap qyryp, jer beti­nen joıyp jibererdeı jasaǵan genosıd áreketi úshin kináli bolǵan ata-ájelerimizdi ar aldynda, bolashaq urpaq aldynda aqtaý jumystaryna atsalysý biz úshin úlken qurmet, abyroı bolmaq. Osy qaıyrly isti atqarýdyń Prezıdenttiń Jarlyǵymen pármen berilip bastalýy istiń nátıjeli aıaqtalar degen senimdi arttyra túsedi, – dedi Batys Qazaqstan tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵalym-hatshysy, DANA ǵy­lymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Jantas Safýllın.

Joǵaryda aıtylǵandaı, óńirlik komıssııa Oral men Almaty qalalaryndaǵy arhıvterden kóptegen tyń derek anyq­tady. Jantas Safýllınniń oıynsha, munyń bári barlaý, qaı jerde ne ba­ryn baǵamdaý. Aldaǵy ýaqytta osy arhıv­terdiń bárinde júıelileý qajet bolady.

Sapar barysynda Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń basshysy Zııabek Qabyldınov respýb­lıkalyq deńgeıdegi tanymal ǵalymdarmen birneshe semınar-keńes, kezdesý uıym­das­tyryp, kóp qoldaý kórsetti. Al Qazaqstan Res­pýblıkasy Ortalyq memlekettik arhı­viniń dırektory Sábıt Shildebaı men DANA ortalyǵynyń basshysy Jantas Safýllın bolashaqta birlesken jobalardy júzege asyrýǵa shart jasasty. Bul kelisim nátıjesinde Ortalyq arhıv qorynda saqtalǵan tarıhı qujattar negizinde Batys Qazaqstan oblysy tarıhyna qatysty jınaqtar jaryqqa shyqpaq.

Endi óńirlik komıssııanyń az ýaqyt ishinde atqarǵan jumysyna sholý jasap kórelik. Osy kezge deıin kópshilikke Batys Qazaqstan oblysynda 1930 jyly bolǵan Jańaqala kóterilisi ǵana belgili bolatyn. О́ńirdegi halyq kóterilisterine qatysqany nemese qoldaǵany úshin saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy zertteý tobyna jaýapty toptyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaı­rat Haıdarov oblystyq Polısııa depar­tamentiniń arnaıy muraǵatynan buryn kópshilikke beımálim bolyp kelgen halyq narazylyqtary men baskóterýlerin anyq­tady. Mysaly, 1930 jyly Jympıty aýdanynyń №15 jáne №19 aýylynda Ǵabbas Dosmuhamedov bastaǵan 16 adam tutqyndalyp, beseýi – atý jazasyna, 11 adam – 3-10 jylǵa konslagerler­ge jabylǵan. Osyndaı aıyp 1930 jyly Orda aýdanyna qarasty Súıindik jáne Qasymtaý aýyldarynyń 9 turǵynyna da taǵylyp, 5-10 jyl merzimge konslagerge jiberilgen. Sol sııaqty ujymdastyrý saıasatyna qarsy shyqqan Shyńǵyrlaý aýdany №16 aýylynyń 16 turǵyny 1933 jyly 3-8 jylǵa sottalsa, 1930 jyldary Qaztalov jáne Fýrmanov aýdandarynda ustalǵan «kontrrevolıýsııalyq uıymnyń» 2 múshesi – ólim jazasyna, qalǵan altaýy – 10 jyl merzimge eńbekpen túzeý lagerine kesilgen. Kýlaktar, baılar, jartylaı feodaldar men sharýalardyń aqtalmaǵan qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý boıynsha da jańalyq kóp. Qazaqstan boıynsha 1928 jyly júrgizilgen baılardy tárkileý tizimine Oral okrýginen 71 baı engen bolatyn. Osy 71 baıdyń 11-ine qatysty qo­symsha qylmystyq is kóterilip, olar 1929 jyldyń kókteminde Penza qalasyna jer aýdarylǵany anyqtaldy. Qazirgi tańda Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik muraǵatynda joǵaryda aıtylǵan 71 baı­dan bólek tárkileýge ushyraǵandar tizim­deri anyqtalýda. 1929-1932 jyldary tár­kilengender tizimi tabyldy. Bolashaqta arhıv qujattarymen biriktirip, jınaq shyǵarý josparlandy.

Kúshtep ujymdastyrý jáne 1930 jyl­dardaǵy asharshylyqtan joıylǵan nemese japa shekkenderdi anyqtaý bo­ıyn­sha jumys tobynyń jetekshisi, ta­rıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baq­ty­ly Boranbaeva tapqan derekter el ishin­­de kúshtep kolhozdastyrý, ujym­das­tyrý jáne memleketke et, as­tyq daıar­­laý naýqandary kezinde asy­ra sil­­teýshilik, burmalaýshylyq, oz­byr­lyq, dórekilik kórsetý ádisteri qolda­nyl­­ǵanyn dáleldeıdi. Mysaly, qazaq aýyl­darynda baı, kýlaktardy tap re­tinde joıý kezinde Azǵyr aýdany, Jı­deli aýylyndaǵy Qutalıev Jubaly, Nur­muhametov Dúısekesh, Jolın Baımukat, t.b. kedeıler tutqyndalyp, mal-múlki tár­kilengen. Tipti áıelderdiń ish kıimderi, as qasyqtaryn túgel tartyp alyp, bala­larynyń kıimderin sypyryp, tyr ja­lańash qaldyryp ketken. Osy syndy ozbyr­lyqtar kesirinen Qaratóbe aýdanynda Qulǵazıev Muhamedııar, Dıbarova Kúlsana, Saıdýshev Sultan bastaǵan 19 muǵalim jumystan bas tartyp, ózge okrýgke ketetinin málimdegen. Ujymdasty­rý­­ǵa qarsy shyqqany úshin tutqyndal­ǵan Azǵyr, Jıdeli aýyldarynyń 131 tur­ǵynyna túrli sot úkimi shyǵarylǵan. Ujym­dastyrýǵa qarsy shyqqan Zaýral, Kamen, Teplov aýdandarynyń 320 tur­ǵyny (balalarymen birge) Azǵyr, Orda, Jańaqala aýdandaryna qum toqtatý, balyq aýlaý jumystaryna jiberilgen. Bul adamdaryń keıingi taǵdyry belgisiz, zertteýdi qajet etedi.

Alash partııasy, Alashorda úkimeti ıdeıasy úshin memlekettik qýdalaýǵa já­ne qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardy anyq­taý boıynsha jumys tobynyń je­tekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandı­daty, dosent Alfııa Baıbolsynova Batys Qazaqstan oblystyq Polısııa depar­tamentiniń arhıv qoryndaǵy Alashorda úkimetine qatysty qupııa qujattarmen, Májıt Shombalov, Ǵabbas Dosmuhamedov, Salyq Omarov, Aron Qarataev, Tólegen Imanǵazıev, Aıtqalı Ablaevtyń isterimen tanysty. Alaıda bul isterdiń áli qupııa bolýyna baılanysty ashyp aıtýǵa, ne jazýǵa múmkindik joq.

Jumys tobynyń múshesi, Jympıty mýzeıiniń meńgerýshisi Aınagúl Oıshy­baeva 1929-1956 jyldary Syrym aýdany boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵan 224 adamnyń aty-jónin anyqtaǵan.

Sonymen qatar Batys Qazaqstan ob­lysy aýmaǵyndaǵy jazalaý lagerleri oryndaryn anyqtaý jumysy da júrýde. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, Batys Qazaqstan oblysy boıynsha Saıası tut­qyndar lagerleri GÝLAG júıesinde qyzmet ja­saǵan. Oral okrýginde Kamenlag, Bezy­mıanlag jáne Salavat lagerlerinde 2-5 myńǵa deıin tutqyn ustalǵan. Atap aıt­saq, Kamenlag qazirgi Saratov oblysymen (Reseı) shektes Tasqala aýdany aýmaǵynda bolǵan. 1940 jyly qurylǵan Bezymıanlag Batys Qazaqstan oblysy men Samara oblysy (Reseı) shektesken aýmaǵynda ornalasqan. Al ALJIR jú­ıesiniń Oraldaǵy bólimshesi Salavat la­geri Oral qalasyndaǵy ortalyq qalalyq túrme janynda qyzmet jasaǵan. Munda 1937 jylǵy 15 tamyzdaǵy arnaıy buıryq boıynsha «Otanyn satqandardyń» otbasy múshelerin qamaǵan.

Búginde oblys aýmaǵynda NKVD-nyń aıyptaý jáne jazalaý úkimi oryndal­ǵan birneshe oryn anyqtaldy. Olar – Qaztalov aýdanyndaǵy Shılnaıa Balka aýy­ly, qa­zirgi Báıterek aýdanynyń Darııan, Sha­pov, Iаnaıkın poselkeleri, Aqjaıyq aýdanynyń Býdarın, Jańabulaq aýyldary, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı eldi mekeni, Bórli aýdanynyń Bórli po­sel­kesi, Terekti aýdanynyń Fedorovka po­selkesi, Tasqala aýdanyń ortalyǵy burynǵy Kamenka poselkesi. Bul jerlerde qylmystyq is júrgizý prosesteri ótkizilip, úkim sol jerde oryndalǵan.

Jantas Safýllın osyndaı úkim júr­gizildi degen oryndarǵa arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýdi usynyp otyr. Eger bozdaqtar súıegi tabylyp, naqty anyqtalsa, ol jerlerdi qorǵaýǵa alyp, eskertkish belgi ornatý qajet.

Dástúrli din ókilderi – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin zertteý, usynystar daıyndaý jónindegi jumys toby da sońǵy birneshe aı ishinde myńnan asa din ókiliniń aty-jónin anyqtady. 1920 jyldan bastalǵan qýdalaý kezinde «Keńes úkimetine jat elementter» tizimine kirgen din qyzmetkerleri saılaý pursatynan aıy­rylyp, jer aýdarylǵan. Birazy shetelge (negizinen Reseıge) bas saýǵalaǵan. Al 1930 jyldardyń basynda «bosqyndardy el­ge qaıtarý» baǵdarlamasymen elge oral­ǵan bul tulǵalardyń kóbi 1937-1938 jylda­ry repressııanyń ekinshi tolqynyna ushy­rap, qatań jazaǵa (kóbine atý jazasy) ushyraǵan. Osy derekter jınaqtalǵan «Senim úshin sergeldeń» atty kitap jaryq kórdi.

1939-1945 jyldary fashıstik Ger­manııa, Fınlıandııa jáne basqada Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan áskerı tutqyn­dardy aqtaý boıynsha usynystar daıyndaý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi, ólketanýshy Ahmedııar Batyrhanov Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvinen «Pamıat naroda» men «Obd-Memorıal» saıttary arqy­ly 1941-1945 jyldary Uly Otan soǵy­synda isti bolyp, aıyptylar rotasyna jiberilip, aldyńǵy shepte qaza tapqan 29 batysqazaqstandyqty, soǵys jyldary áskerı bólimderde júrip, isti bolyp, aýyr jazaǵa kesilgen (atý jazasy) 49 sarbazdy anyqtady. Sońǵy tizimdegi 46 adam aqtalmaǵan. Sondaı-aq soǵysta tutqynǵa túsip, keıin bosatylǵan 572 ba­­tys­qazaqstandyq anyqtaldy. Soǵys jyl­dary maıdanda isti bolyp, sottalǵan batysqazaqstandyq 110 adamnyń qujaty tabyldy. Bul sarbazdardyń taǵdyry tym aýyr. Mysaly, Jympıty aýdany boıynsha soǵys jyldary tutqynǵa túsken 68 adamnyń 57-si tutqynda qaıtys bolǵan. Terekti aýdanynan tutqynǵa túsken 35 adamnyń 32-si konslagerde qaza tapqan. Burynǵy Taıpaq aýdany­nan tutqynǵa tús­ken 64 adamnyń 49-y tutqynda qaıtys bolǵan. Al nemis konslagerlerinen aman qalyp, elge kelgen jerlesterdi taǵy bir tozaq kútip turdy. 1946 jyly soǵysta tutqynda bolǵany úshin 613 oraldyq Oń­tústik-Oral áskerı trıbýnalynyń úki­mimen 7-25 jyldar aralyǵyna sot­talǵan. Olardyń arasynda da áli kúnge aqtal­maǵandar bar.

Ahmedııar Batyrhanov aıyptylar rotasynda qaza tapqan 29 adam, atý jazasyna kesilgen 49 adam, sottalǵan 110 adam jáne 253 soǵys tutqynyn – barlyǵy 441 adamdy aqtaýǵa usyný qajet dep sanaıdy. Bul toptyń alǵashqy nátıjeleri de ótken jeltoqsan aıynyń sońynda jeke kitap bolyp jaryq kórdi.

Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgenderdi anyqtaý, 1920-1940 jyldar aralyǵynda memlekettiń jazalaýshy áreketterinen Qa­zaqstannan ketýge májbúr bolǵan bos­qyn­dardy aqtaý boıynsha jumys toby­nyń jetekshisi, ólketanýshy Aıbolat Qu­rym­baev Qazaqstan Respýblıkasy Bas pro­kýratýrasy quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi ko­mı­teti Batys Qazaqstan oblysy boıyn­sha basqarmasynyń arnaıy muraǵa­tyn­da oty­ryp, ondaǵy «arnaıy qonys aýdarý jáne jer aýdarylǵandardyń jeke ister kol­lek­sııasyn» súzip shyq­qan. Munyń ishin­de arnaıy qonys aýdarý­shylardyń
1 437 esepke alý qujaty, jer aýda­ryl­ǵan­dardyń 703 esepke alý qu­jaty, ar­naıy qonys aýdarýshylardyń 199 je­ke isi, jer aýdarylǵandardyń 1 243 je­ke isi saqtal­ǵan. Qazir basqarma qyz­­metkerleriniń kómegimen jasalǵan sarap­­tamalyq keste boıynsha tizimde aq­tal­­maǵan tulǵalar­dy aqtaýǵa usynys ázir­lenýde.

J.Safýllın saıası qýǵyn-súrginge ushy­­raǵandardyń kóbi Batys Qazaqstan oblysymen shektesetin Reseıdiń oblysta­ryna jáne Bashqurtstan aýmaǵyna bo­syp ketýge májbúr bolǵanyn, ol bos­qyn­darǵa qatysty saqtalǵan aýyzsha derek­terdi jınaqtaý úshin arnaıy issapar uıym­dastyrý qajettigin aıtady. Bul usynysty oblys basshysy da qoldap otyr. Sondaı-aq oblystyq Polısııa depar­tamenti, Ulttyq qaýipsizdik komıteti muraǵattaryndaǵy qupııa qujattarymen jumys isteý tár­tibin zertteýshilerge yń­ǵaıly etý úshin ózgerister jasaý kerek. Zertteýshi qupııa qujattarmen jumys istegende jazǵan dápterin tapsyryp ketedi. Ondaǵy málimetterdi qaıta qolǵa alyp, aqtaýǵa usynys berý úshin kóp ýaqyt ketýde. «Osyǵan baılanysty maman­darymyz ázirge bul arhıvpen jumys isteý­ge qulyqsyz. Jalpy, zertteýshilerge arhıv­tiń qupııa qujattarymen jumys isteı­tin mamandarǵa ruqsat berý tártibine ózgeris qajet», dedi J.Safýllın.

Memlekettik komıssııanyń bir baǵy­ty – «1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa jáne basqa Eýro­pa elderinde qamaýǵa alynǵan qazaqstan­dyq áskerı tutqyndardy aqtaý» dep atalady. Osy oraıda taýqymeti fashızm konslagerlerinen artyq bolmasa, kem túspegen bolshevıktik konslager tut­qyndaryn nazardan tys qaldyrmaý kerek dep sanaıdy J.Safýllın.

Prezıdenttiń tapsyrmasynan bas­taý alǵan komıssııanyń aldynda turǵan mindetter san alýan. Oblysqa qatysty izdestirý-zertteý jumystaryn elimizdiń barlyq óńirinde, shekaralas Reseı aýma­ǵynda júrgizý, sanattar boıynsha statıs­tıkalyq málimetterdi tolyqtyrý jáne qaıtalap tekserý qajet. Eń bastysy, res­pýblıkalyq aýqymda da, jergilikti deń­geıde de tolyq qoldaý bar.

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar