Kıno • 26 Qańtar, 2022

Jantórın jańalyǵy

1124 ret kórsetildi

Emis-emis esimde, susty júzinen yzǵar esip turǵandyqtan ba, áıteýir eski teledıdardyń arǵy jaǵynan-aq ótkir janarymen qarashyqta qattalyp qalypty. Biz kitaptan tanyǵan Beıbarys sultan osyndaı-aq bolǵan shyǵar degenbiz ishteı tamsanyp. Sonda balamyz ǵoı, artynan bildik, qazaq kıno ónerinde qaıtalanbas keıipkerlerdi somdaǵan som tulǵa Nurmuhan Jantórın eken. Álemge aty máshhúr túrki balasynyń obrazyn ata jurtyna ákelgen ónerpazdyń eńbegi eresen. Qansha jyl ótse de qaıyra aıtqyńyz kele beredi.

XX ǵasyrdyń aıaǵynda «Qazaq­fılm» Egıpettiń «Ál-Alımııa» kınostýdııa­­­sy­men birlesip, eki bólimnen, tórt taqyryp­tan turatyn «Beıbarys sultan» tarıhı fılmin jaryqqa shyǵardy. Ssenarıı 80-shi jyldardyń basynda jazylyp, túsirý jumystary aqyryn-aqyryn júrgizilgen bolatyn. Fılmge arqaý bol­ǵan Morıs Sımashkonyń «Jýsan» povesi. Osy povestiń jelisimen jáne fılmniń rejısseri Bolat Mansurov kınoǵa tán oqıǵa jelilerin qosyp, sol kezeńdegi tyń dúnıeni jaryqqa shyǵardy. Bolat Mansurov «Beı­barys sultan» fılmin túsirýdi erte­den oılastyryp, 60-shy jyldary ssena­rııdi Sháken Aımanovqa baǵyttap jaza bas­taıdy. О́kinishke qaraı, Sháken aǵa 1970 jyly 56 jasynda ómirden ótti. Laıyq­ty akterdi alystan izdemedi, susy men mysy basym túr-tulǵaly Nurmuhan Jantórındi shaqyrtty. Beıbarys beınesin ashýda Jantórınniń úlesi basym bolsa, Beıbarys obrazy Jantórın úshin úlken olja. Osy salanyń has mamany, Halyq ártisi Esmuhan Obaevtyń «kez kelgen ártis Beıbarysty dál Jantórındeı oınaı almaıdy», deýi – artyq maqtaý emes, laıyqty berilgen baǵa.

Baqsańyz, «Beıbarys sultan» fılmi­niń kóziri nede? Iá, ishki monologter. Mo­nologter oqıǵalar arqyly qatar órilip oty­rady. Bul birsydyrǵy fılmderdiń je­lisinen ada. «Mysyr eli meni «Egıpettiń ákesi» dep ataıdy» dep bastalatyn mono­logtegi qońyr, qatqyl, batyl daýys Beıba­rys beınesin aıshyqtaı túsedi.

Jantórındi negizgi planǵa alyp, bas­ty rólde oınatý arqyly fılmniń aına­lasyndaǵylar utqan. Shyntýaıtyna kel­gen­de Jantórın ortańqol fılmniń dáre­jesin kóterip, deńgeıin ósirip tastady. Sol zamatta belgili de beımálim bolǵan Beı­­ba­rys sultan obrazyn somdaý mańdaıǵa bit­ken úlken baq bolsa, sonshalyqty kúr­deli de qym-qýyt sharýalary az bolǵan joq.

Bul fılmde qazirgi kınolarǵa kerek, jetispeıtin úlken utqyrlyq bar. Ol – fılmdi bastaý jáne aıaqtaý. Al sol aralyqta oqıǵany shıelenistirý. Sońǵy shyǵyp jatqan qazaq fılmderiniń basym kópshiliginiń aty orys tilinde bolǵany óz aldyna, bastap alyp núktesin taba almaı aıaqtap jatady. Bul sóz qarapaıym aıtylyp, jazylǵanymen, isteýge ońaı kóringenimen, osy bir qaǵıdaǵa kelgende kóptegen kınogerimiz sheńber syrtyna shyǵyp ketip jatady. Akterlik sheberlik óz aldyna.

Beıbarys obrazyna orys tilinde dýblıaj jasaǵan Sergeı Bondarchýk, óz isin aıaqtap bolǵannan keıin «Ne degen ártis?!» dep Jantórınniń sheberligine tamsanyp, talantyna tańdanyp, basyn shaıqaǵan eken. Sóziniń sońynda «Jantórın sııaqty ártis­ter bizge de kerek-aq» dep túıýi tas atsań ártisine tıetin eldiń azamaty tegin bolmasa kerek.

О́ziniń toǵyz mámlúkteriniń kózine tik qarap, qaýiptiń alystan emes, jaqynnan keletinine kúdiktengen beıne she? Sondaǵy dene qozǵalys, is-qımylmen ǵana obraz ashylady dep júrgenderge Jantórın kózimen-aq jaýap bergen joq pa?

Qazirgi qazaq ártisteriniń basym kóp­shiligi atqa durys mine almaıdy. Shekara kúzetetin qytaı sarbazdaryndaı júgendi qos qoldap ustap, jylqynyń jasaǵan ár ady­my saıyn burandaly oıynshyqtaı qoz­ǵa­laqtap, jelgen saıyn sekeńdep otyrady. Beıbarys obrazyndaǵy Jantórınnen búkil qazaqtyń bolmysyn, bitimin kórýge bolady. Júgendi sol qolymen ustap, oń qolymen qamshy, bolmasa búıirine taıanyp, al bir epızodta qypshaq saltyn ustanǵan kóshedegi kelinshektiń usynǵan bir tostaǵan qymyzyn tamsana iship, at ústindegi naǵyz qazaqtyń beınesin kórsetti.

Dybys rejısseri Qadyrjan Qosaıdyń esteliginen: «Ol fılmge túsip júrgen kıi­min kıgen sátte, obrazǵa kiretin. Ony eshkimniń mazalaýǵa quqy joq! Mazala­maı­tyn da. Sol kıimdi kıgende janyna adam jaqyndatpaıtyn jáne jaqyndap ketkenmen sóılespeıtin. Naǵyz Beıbarys», deıdi.

Fılmniń núktesi. Qolynda taıaq, aıa­ǵyn­da qonyshy uzyn qońyr etik, sol ıy­ǵy­na asqan dorba, ústinde etegi uzyn kónetoz kók kıimimen basyna oraǵan aq shalmasy bar Beıbarys obrazy. Kıno túsirýshiler ańyzdy arqaý etip, qazaqtyń keń dalasyna jaıaý kelgen beınesin kórsetti. Onyń taý etegindegi jýsandy oń qolymen alyp, ıisi tanaýdy jarǵansha ýysynda myjǵylap, murnyna alaqanyn taqap, ómir boıy ańsaǵan ıisine kózin jumyp, lázzat alǵan beınesin Jantórın qalaı sátti alyp shyqty?! Týǵan jerdiń qadirin osy bir beıne arqyly tamasha jetkizdi.

Eń ǵajaby, Beıbarys róli úshin Jan­tó­rın keńes kınosy akterleriniń búkil­odaqtyq «Sozvezdıe-90» festıvalinde «Akter mamandyǵyna qosqan asa zor úlesi úshin» syılyǵyn jeńip alyp, arnaıy dıplommen marapattaldy. Búkilodaqtyq fes­tıval kúnderi Reseıdiń Tver qalasynyń kóshelerinde Jantórındi kórgen jurt «Sul-tan Beı-barys! Sul-tan Beı-barys!» dep qoshemettep, qolpashtap turyp alǵan. Bul – kıno álemindegi Jantórınniń jańa­lyǵy edi!

Sońǵy jańalyqtar

Dollar 10 teńgege qymbattady

Qarjy • Búgin, 16:23

Referendýmǵa latvııalyq baqylaýshylar keledi

Referendým-2022 • Búgin, 15:25

Saıajaıdan esirtki zerthanasy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 13:07

Uqsas jańalyqtar