Adamǵa as-sý ǵana emes, qorqynysh pen qýanysh ta qýat beretinin óz kózimen kóripti. Sharshaǵan balasy júre almaı qalsa osy jerge tastap ketemin dep qorqytady eken. Sonda qoryqqan balasy tompańdap aldyna túsetin bolypty.
Orazbaı atamyzdyń ózi elge paıdasyn tıgizgen, halyq arasynda bedeldi adam bolǵan. Ákesiniń esimi – Muqysh. Ol – jazýshy Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» kitabynda aıtylǵan ataqty «sheshen Muqysh». Elge qadirli, maldy-jandy, bı bolǵan adam. Muqysh atamyz úlken balasy Qabdollaǵa Janbýra Kereıdegi Káleken baıdyń qyzy Dámetkendi aıttyrady. Biraq Qabdolla Qyzyljarda qyzmet istep júrgende aıyqpas dertke shaldyǵyp, qaıtys bolady. Muqysh atamyz aıttyrylǵan kelini bolǵan soń Dámetkendi ámeńgerlik jolymen onyń inisi Orazbaıǵa qosady. Odan Seıit týady. Qýǵyn-súrgin jyldarynda enem Dámetken osy Seıitti Ishke aman jetkizgen.
Seıit qansha qıynshylyq kórip júrse de oqyp, mal dárigeri boldy. Ekeýmiz qosylyp, Reseıdiń Túmen oblysynda turdyq. Ashtyqtan aman qalǵan qut mekendi Seıit qımaı, Qazaqstanǵa kóshpeı, sondaǵy bir keńsharda tura berdik. Dámetken sheshemiz 1968 jyly qaıtys boldy. Seıit qatty qaıǵyrdy, ózi de 68 jasynda qaıtty. Artynda 4 ul, 4 qyzy qaldy. Keıin biz Qazaqstanǵa qonys aýdardyq.
Bizdiń atamyz Orazbaıdyń aǵasy Qasymnan Ahmetjan, Ahmedııa, Aǵybaı esimdi úsh ul jáne Túkirik atty bir qyz týǵan. Ahmetjannyń úlken balasy Aqjan aǵaıynnyń uıytqysy bolyp, basymyzdy qosyp júretin. Aqjannyń arqasynda týys-týǵandy izdep Reseıge talaı barýshy edik. Qysty qys demeı, jazdy jaz demeı baryp júrdik. Tipti ushaqpen de barǵan kúnimiz boldy. Bertin kele Reseıdegi týystar ótken arýaqtarǵa bata qylyp, kelip-ketip júrdi. Aqjan aǵaıyn-týystyń úlkeni bolǵasyn Reseı men Qazaqstannyń basyn qosqandaı el-jurtty jınap, bárin bir-birine tanystyratyn. Sonyń arqasynda aǵaıyn arasy sýymady.
Seıit kózi tirisinde Reseıdiń Lopatkıno degen jerinde qaıtys bolǵan atasy Muqyshtyń basyna 1960 jyldary tas ornatyp edi. О́zimen birge Muqyshtyń balasy Álim, Beısen, Alpan, Baıtas degen ákelerin, olardyń kempirleri Kámel, Sálkenderdi de ala bardy. Sheshesi Dámetkendi de aparǵan.
2002 jyldary Aqjannyń inileri, elge tanymal Qasymovtar áýleti qazirgi Tımırıazev, Shal aqyn aýdandarynyń aýmaǵynda ómir súrip, bı bolǵan Qurtaı degen uly atamyzǵa tam salyp, 2-3 aýyldyń jurtyna as berdi. 2012 jyly aýyldyq okrýgti jer atymen «Qurtaı aýyldyq okrýgi» dep ataýǵa qol jetkizdi. Odan keıin de birneshe ret eske alyp, as berip júrdi. 2015 jyly Seıittiń qaıtqanyna 20 jyldyq eske alý asyn balalary men týystary birigip berdi. Arýaqtarǵa bergen duǵasy qabyl bolǵaı, jandary jánnatta, ımandy bolsyn dep tilek tileımin. Artynda qalǵan týǵan-týys, bala-shaǵa, úrim-butaqtaryna Alla jar bolsyn.
О́zimniń ákem Qojahmet Erkáliuly Keńes Odaǵy ornaǵansha medrese bitirgen adam eken. Keńes jumysynda bolyp, amalsyz kompartııaǵa ótken soń namazdy jurtqa bildirmeı oqıtyn boldy. Jambyl aýdanyndaǵy «Baıan» ujymsharyn sol kisiler qurǵan. Ár aǵashtyń baýyrynda otyrǵan 40 úıli Qantaı Kereıdiń urpaqtaryn bir jerge kóshirip, «Baıan» ujymsharyn uıymdastyryp, onyń alǵashqy tóraǵasy da meniń ákem bolady. Aýyldy «Baıan» dep ataǵan sebepteri de bar. Ol Qantaı atamyzdyń báıbishesi eken. Ujymshardyń alǵashqy qadasyn qaqqan Isabaı Kalın, Qajymurat Úmitbaev degen aǵalarymyz: «Baıan degende aldymen Qantaı atamyzdyń báıbishesin eske alamyz. Ekinshiden, baıandy birlikte bolamyz», depti. Sol sózdi bári quptap, aýyl «Baıan» atanady. Ol sol mańdaǵy aýyldardyń arasynda aldyńǵy qatardaǵy eldi meken boldy, orta mektep te alǵash ret osynda ashyldy. Kóptegen kórshiles aýyldyń jastary mektepti Baıanda bitirdi. Meniń ákem osy ujymshardyń basqarmalyǵynan keıin fermanyń meńgerýshiligine aýysty. Men jáne basqa balalary osy aýylda ómirge keldik. Sondyqtan bul aýyl biz úshin kıeli jer.
Ákemiz bilimdi adam boldy. Qartaıǵan shaǵynda bizge bilgenin aıtyp otyrýshy edi. О́z bilgenin qaǵazǵa arab áripterimen jazyp otyratyn. Biz «áke teris jazba» dep kúletinbiz. Sóıtsek ol kisi durys jazady eken-aý. Oqyǵan duǵalaryn, jazǵan jazýlaryn balalar tıispesin dep oramalǵa orap joǵaryǵa ilip qoıatyn. Ákemizdiń bes qyzy, bir uly boldy. Qazir, Allaǵa shúkir, bir uly men eki qyzy barmyz – men, sińlim jáne inim. Men 85-temin, sińlim Ulbolsyn 83 jasta, inimiz Januzaq 74 jasta. Bári de balaly-shaǵaly.
Bizdiń balalyq shaǵymyz soǵys jyldaryna tap keldi. Turmys óte aýyr boldy. Kıerge kıim, isherge tamaq joq. Qysta jaǵyp jylynar otyn da joq. Kómir degendi bilmeımiz. Ormannan aǵash kesip ákelseń, aıyppul tóleısiń. Tipti sottap jiberýi de múmkin. Sondyqtan otyndy ormannan túnde urlap ákelip, kesip, jaryp, jertólege tyǵyp qoıamyz. Dymdanyp turatyn aǵashty jaǵýdyń ózi ońaı emes, al dalada qyryq gradýs aıaz bolady. Úı toly bala-shaǵa boldyq, ózimizdiń úıdiń bes balasy, ákemniń qaryndasy, sheshemniń eki inisi – bárimiz birge turamyz. Ákemiz bastyq bolsa da úıge birdeńe alýǵa qorqady, qıt etkendi kórsetetinder kóp. Kezinde medresede oqyǵanyn túrtip jiberse sottalyp ketetinin biledi, sondyqtan ash bolsa da keńshardan birdeńe ákelýden qatty qorqady. Tipti aýdannan kelgen qonaqtardy da úıde kúte almaı, satýshynyń úıine túsiretin. Ákeme qaraǵanda sheshemniń ebi bar edi. Ol qyrmanda isteıtin, kishi balasyn emizýge aparǵanymyzda jaıalyqqa orap eki ýys bıdaı berip jiberedi. Sony qol dıirmenmen úgip, jalǵyz sıyrdyń sútine shylap, talǵajaý qylamyz. Negizgi qoregimiz sol. Jalǵyz sıyrdyń sútin de ózimizge tolyq buıyrtpaıdy. Odan 10 kılo maı alyp, aýylnaıǵa salyq retinde ótkizemiz. Ony oryndamasań sıyrdy tartyp alady nemese tipti sottap jiberýi de múmkin. Maıdy shyrtyldaq qylyp, qaınatyp ótkizemiz. Keńshar adamdarǵa kók tıyn tólemeıdi, tek ókimetke astyq ótkizý oryndalǵan soń ǵana eńbekkún dep halyqqa jarty nemese bir qapshyq bıdaı beredi. Kúzdiń qara sýyǵynda bala ataýly jalańash-jalpy masaq terýge shyǵamyz. Tyshqannyń inin taýyp alsaq qýanamyz, óıtkeni ol jerden bir ýys dán shyǵatyn...
Ony úgip nan qylý bir azap, qol dıirmenniń aýyr tasyn shynashaqtaı qoldarymyzben kúni boıy aınaldyryp otyramyz. Netken ómir deseńshi... Bala bolyp baqyt degendi sezinbedik, ash-jalańash bolǵannyń ústine únemi qorqyp-úrkýmen tirshilik keshtik. Kún ystyqta eginniń aram shóbin julýǵa aparady. Aýrý bolsań da, saý bolsań da barmaımyn degen sóz joq, bárin birdeı brıgadır qýyp barady. Túski tamaqqa aıran, sút aparamyz. Olar ashyp ketedi... Barlyq aýyl turǵyndarynyń kórgen kúni osy boldy. Soǵys bitip, elde tynyshtyq ornaǵan bir jyly ákemizdi jumysty jaqsy istedi dep, Moskvaǵa VDNH kórmesine jiberdi. Máskeýdi aralatyp, bárin kórsetipti. Sol joly Máskeýden bizge birsydyrǵy jańa kıimder satyp ákelip, qatty qýantty.
1956 jyly áke-sheshemniń qalaýymen ózimnen 10 jas úlken Seıitke turmysqa shyqtym. Ekeýimiz 38 jyl ómir súrdik. 10 qursaq kóterdim, ekeýi shetinep ketti. Qalǵan balalar aman-esen júrip jatyr. Neshe bala bolsa da, solardan qyzyq-qýanysh kórgenime erekshe qýanamyn. Átteń, Seıit ómirden 68 jasynda erterek ketip qaldy. Qazir balalardyń baqytyn tilep, olardyń jaqsy habaryna marqaıyp otyramyn. Keńes ókimetiniń qıyndyqtary, adamdardy ıt qurly kórmeı qınaǵany, ashtyq, jalańashtyq jasap, qý qabyrǵaǵa telmirtkeni eske tússe, tipti osy kúni arqam muzdap ketedi. Qandaı asyl azamattardy týǵan jerge syıǵyzbaı, kózin qurtty ǵoı. Ondaı kúnder de, ondaı ókimet te endi eshqashan kelmesin.
Márııash ORAZBAEVA,
zeınetker
Soltústik Qazaqstan oblysy
