Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
San ǵasyrlar boıy keń-baıtaq Eýrazııa keńistiginde ómir keship, adamzat tarıhynda tereń iz qaldyrǵan, shekteýsiz mol tarıhı oqıǵalardyń kýási bolǵan kóshpendiler dáýirin, órkenıetin, mádenıeti men taǵylym-tanymyn burmalap, jasyryp qoıýǵa nemese astaryn keri aınaldyryp kórsetýge bolatyn shyǵar, alaıda mundaı baıtaq tarıhty joıyp, múldem qurdymǵa jiberý múmkin emes. Oǵan búgingi tańdaǵy ózgerister men jańǵyrýlar kýá.
Muhıttyń tolassyz alasurǵan tolqyndary ispettes bıikke kóterilip, arnasynan asyp túsip jer-jahandy basyp ketetini sııaqty adamzat órkenıeti de qanatyn keńge jaıyp, búkil álemdi qushaǵyna alyp, óz yrqyna kóndiretini ras. Adamzat tarıhynda órkenıettiń osyndaı eki tolqýy bolǵanǵa uqsaıdy. Sonyń birinshisi (eń alǵashqy) – Shyǵystan Batysqa qaraı jaıylǵan kóshpendilerdiń kóne órkenıeti. Tolqyndy tolqyn qýǵandaı, Qańly, Deshti Qypshaq zamany, Saq-Úısin, Oǵyzdar, Ǵundar dáýiri, Túrkiler órkenıeti, Shyńǵyshannyń jáne onyń bahadúr urpaqtarynyń tegeýrindi joryqtary Eýropa qurlyǵyna birinen soń biri jetip, ulan-ǵaıyr kóldeı jaıyldy. Jaı ǵana kelgen joq, bar qundylyǵyn ala bardy. Aıýdyń terisin jamylyp, qolyna taıaqty qural etken kóne qurylyq jurty muny jete ańǵarmaǵan da shyǵar. Alaıda, shyndyǵy sol, alǵash ret kóshpeli jurt mingen myńdaǵan at tuıaǵynyń dúbirin estidi, jaýjúrek jurttyń qaharmandyǵyn sezindi. Temirdi qamyrdaı ılep, árqıly qarý-jaraq, qural-saıman jasaıtyn, altyn-kúmisti óńdep ǵajap áshekeıge aınaldyra alatyn qoly ismer eldi kórdi. Batyrlyqtyń, soǵys óneriniń, jekpe-jek urysynyń ózgeshe úlgisin kórdi. Sonymen qatar adaldyqtyń, márttiktiń, danalyqtyń, sondaı-aq ózgege uqsamaıtyn dalalyq mádenıettiń, dúnıetanymnyń, jaratylysty sezinýdiń san alýan úlgilerin tanyp-bildi. Bul – shúbá keltirmeıtin aqıqat.
Ásirese adamzattyń ósý tarıhynda din ataýlynyń bastaýy bolǵan Kók Táńirine tabyný, jer-jahannyń bir ǵana Jaratýshysy bar, ol – Kók Táńiri deıtin nanym-uǵymdy berik ustanǵan kóshpendiler sol bir yqylym zamanda-aq bul ilimniń baıybyna tereń úńilip, sanasyna sińirgen jurt. Sińirip qana qoıǵan joq, onysyn ózimen birge ala júrip, tórtkúl dúnıege tanyta bilgen jurt. Keıinnen kóshpendilerdiń osy senim-tanymynan ártúrli dinı kózqaras bastaý alyp, osy zamanǵy dástúrli dinı aǵymdar dúnıege keldi.
Bul jóninde jıyrma jyldan astam ýaqyt jan-jaqty tereń zertteýler júrgizip, tarıhı máni bar tujyrymdar jasaǵan túrki álemin zertteýshi Mýrad Adjıdiń eńbeginen kóptegen málimetter alýǵa bolady. Sol zamandaǵy Táńirquttardyń (eń joǵarǵy áskerı laýazym) baıraǵynda krest (eki túzýdiń qıylysy) tańbasy bolǵan eken. Ol bizdiń qazirgi uǵymymyzdaǵy «krest» emes. Onyń máni tym áride, Táńir ataýymen baılanysty. Tórtkúl dúnıeniń túıisýi degen maǵyna beredi. Sol «tórtkúl dúnıeniń jaratýshysy bir ǵana Táńir!». «Tórt qubyla, dúnıeniń tórt buryshynyń ıesi de Táńir!» deıtin uǵymdy bildiredi.
Talaı myńjyldyqty arqalap, talaı ǵasyrdy artqa tastaǵan kóshpendilerdiń osy tanym-túısigi ýaqyt eleginen ótip, zamanyna qaraı kóp ózgeristerge ushyrady. Keıinnen hrıstıandar bul tańbanyń astyńǵy jaǵyn uzartyp jiberip, Iısýs Hrıstosty shegelep tastaǵan dar aǵashyna aınaldyryp aldy. Búginde ol – búkil hrıstıan áleminiń kıeli tańbasy. Al bar álemdi tabanǵa salyp bas ıgizemin degen Gıtler bolsa, Táńir tańbasynyń tórt ushyn ıip (maıystyryp) jiberip, óz partııasynyń sımvolyna (svastıka) aınaldyrdy. Bul tańba fashısterdiń svastıkasyn ǵana emes, ultshyl-kósemderdiń (Gıtler, Gımmler, Genrıh, Gebbels degen sııaqty) atyn da bildiredi. Sóıtip, sonaý kóne dáýirde kóshpendiler kókke kótergen, 5000 jyldyq tarıhy bar «táńir tańbasynyń» máni de, sıpaty da ózgerip júre berdi.
Ýaqytta shekteý qaısy. Sol sııaqty ózgermeıtin dúnıe joq. Talaı myńjyldyqtar syrǵyp óte shyqty. Endigi jerde adamzat órkenıetiniń tolqyny kerisinshe Batystan Shyǵysqa qaraı bet aldy. Bir zamanda kóshpendiler aparǵan kóne órkenıettiń túpnegizin joıyp, boıaýyn ózgertken, onyń eń ozyq úlgilerin, erekshe qasıetterin boıyna sińirgen ózgeshe sıpattaǵy órkenıetti alyp keldi. Bul da – talaı ǵasyrlardy ótkergen, talaı zulmattardy bastan keshirgen, ozyq úlgisi de, qaıǵy-qasireti de jeterlik adamzattyń damý joly. Biz, dala halqy, keshegi kóshpendiler búgingi tańda sol órkenıettiń yqpalynda ómir súrip jatyrmyz. Túıindep aıtsaq, qazirgi tańda Batystyń órkenıeti ústemdik quryp tur.
Talaı ǵasyrlar zymyrap óter áli. Adamzattyń basyna tóngen qaýip-qaterler ýaqyt ótken saıyn kóbeımese azaıa qoıǵan joq. Ekologııalyq apat, tabıǵı apat, jerdiń dúmpýi, topan sýdyń qaptaýy, jer betiniń órtke oranýy sııaqty adamnyń yrqyna kóne bermeıtin alapat kúshterdiń taqalyp qalǵanyn aıtyp ǵalymdar zar ıleıdi. Tipti syrttan keletin qaýip-qaterdiń de kóp ekenin aıtady. Jumyr jerdi betke alyp zymyrap kele jatqan nebir aspan deneleri, meteorıtter, qaptaǵan zil tastar. Tipti jumyr jerdiń de, onda meken etip jatqan adamzattyń, búkil tirshilik ataýlynyń endigi taǵdyry óz qolynda emes eken. Onyń bolý-bolmaýy ózge bir planetada turatyn beımálim órkenıettiń qolynda degendi de aıtyp záre-qutyńdy alady. Ǵalymdardyń sózine senseń, bizdi (adamzatty) osyndaı alapat kúshterden saqtandyryp, aman alyp qalyp júrgen kózge kórinbeıtin «qorǵaýshymyz» da bar eken. Qoıshy áıteýir, ǵylymnyń órisi keńip, adamzattyń bilim-túısigi, oı-sanasy tereńdegen saıyn álgindeı sáýegeı sózder búginde kóptep aıtylady. Buǵan ne dep daý aıtasyz? Munyń túıinin sonaý yqylym zamanda-aq: «Bári de bir Táńirdiń, bári de bir Jaratqannyń qolynda» dep ata-babalarymyz aıtyp ketken joq pa?..
Adamzatqa syrttan keletin tolyp jatqan qaýip-qaterlerdi bylaı ysyryp qoıyp, búgingi tańda bolyp jatqan adamdar tirligine kóz toqtatyp kórelikshi. Tolassyz soǵystar, qasaqana jasalǵan jarylystar, adam qyrǵyny, terror, kúshti elderdiń álsizge kórsetip jatqan zorlyq-zombylyqtary, qysym kórip, el-jurtyn tastap shýaǵan bosqyndar, ash-jalańash qalǵan bala-shaǵa, qarttar, áıelder. Aıta berseń munyń shegi joq. Adamzat órkenıeti úshin eń qaýipti zulmat, mine, osylar. Bulardy eshkim syrttan kelip jasap jatqan joq, jer basyp júrgen adamdardyń ózderi óz qolymen, eń qaýiptisi sanaly túrde júzege asyryp jatqan is-áreketter.
Buǵan aıǵaq izdep alysqa barýdyń esh qajeti joq. Bir ǵana arab elderiniń bastan keshirip jatqan tirligi buǵan dálel. Myńjyldyqtar ótinde qalyptastyryp, óziniń dara órkenıetin dúnıege ákelgen arab álemi búgingi kúni kúıreýdiń az aldynda tur. Buǵan kóp jaǵdaıda ózderi kináli. Arab eline tabıǵat bergen ulan-ǵaıyr mol yrzyǵy munaı ǵoı. Sodan túsetin mıllıardtaǵan aqshanyń sońyna qunyǵa túsip, aınalyp kelgende sonyń «qulyna» aınaldy. Urpaq tárbıesi, ulttyq tanym-túısiný, bilim berý kenjelep qaldy. Tirshilik tizginin ózgeniń qolyna berip qoıdy. Keshtep baryp es jınaǵan kezde halyqtyń ǵasyrlap qalyptasqan rýhanı murasynyń kómeskilenip, tabıǵı baılyǵynyń talan-tarajǵa túskenin, tarıhı qundylyqtardyń birazynan aıyrylǵanyn bir-aq bildi.
Sonaý kóne Mysyr, faraondar zamanynan beri kele jatqan kóne órkenıettiń jibi sógilip, ydyraı bastady.Tutas bir álemniń, tipti búkil adamzattyń arqaýy, asyl dińgegi bolǵan ıslamdyq tanymnyń ózine syzat túsip, árqıly ózgeriske ushyrap, baıyrǵy qundylyǵynan aıyrylǵandaı kórinedi. Birin-biri moıyndaǵysy kelmeıtin, birin-biri joqqa shyǵaryp qaralaıtyn, qarama-qarsy zııandy kózqarastar, dinı ıdeıalar aǵymy paıda boldy. Buǵan qybyn taýyp synalaı kirgen syrtqy kúshterdiń de yqpaly bolmaı qalǵan joq. Sóıtip, dúnıe júziniń bir bóligin tutastaı alyp jatqan arab áleminiń irgesi shaıqala bastady. Bárinen de qaýiptisi, halqy mıllıondap sanalatyn, eń ozyq, eń baı deıtin Iran, Irak, Arab Ámirlikteri, Sırııa, Kýveıt, basqa da tolyp jatqan arab elderi bir-birine qolushyn berýden qaldy. Yntymaq, birlikten aıyryldy. Ár el óz qamyn ǵana shıyrlap, sheksiz baıýdy, óz aýmaǵynda óktemdik etýdi ǵana maqsat tutty. Mundaı sátte ańdysyn ańdyp jatqan ázázil kúshter qarap jata ma? «Bórini bórikpen uryp alǵandaı» shalt qımyldap, esterin jıǵyzbaı, ár eldiń shańyraǵynyń astan-kesteńin shyǵardy. Buǵan aıtar jeleý de, syltaý da tolyp jatyr. Aqıqaty sol «ár zamanda da kúshtiler aldynda álsizder kináli» bolmaq.
Al alaýyzdyq jaılaǵan, bereke-birlikten aıyrylǵan eldiń qandaı kúıge ushyraıtynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Ata-babamyz sonaý yqlym zamanda-aq «Birlik túbi – tirlik! Birligi bar el ozady, birliksiz el – tozady!» degendi sanamyzǵa sińirip ketken joq pa?!. Kónekóz babalardyń mundaǵy aıtpaǵy baılyǵy shalqyǵan kól-kósir elderdi nemese osy kúngi tóbesine bult úıirilgen záýlim úılerdi emes, qaı dáýirde bolmasyn el birliginiń, ózara yntymaqtyń, bolashaq urpaqqa rýhanı tárbıe berýdiń qanshalyqty mańyzdy ekendigin meńzep otyr.
Biz bul jerde áldekimdi jazǵyryp, áldebireýdiń osaldyǵyn, kemistigin aıtýdy kózdep otyrǵan joqpyz. Mundaı jaǵdaıdy myńjyldyq tarıhy bar kóshpendiler de, sol ulystyń búgingi murageri Qazaq eli de molynan kórip, bastan keshirgen. Yntymaqtan aıyrylyp, basynan baq taıǵan, dúnıe qýyp, kópirme sózdiń jeteginde ketken eldiń bar yrzyǵy, jer-sýy, ózen-kóli «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» ketetinin keshegi Kúltegin, Bilge qaǵan, Tonykók babalarymyzdyń tasqa «qashap» jazdyryp ketken amanatynan da kórýge bolady. (M.Joldasbekov. «Asyl arnalar», «Jazýshy» baspasy, 1990 jyl, 46-48-better.)
«...Tórt buryshtyń
bári dushpan eken,
Sarbazdarymen attanyp,
Tórt buryshtaǵy halyqty,
Kóp alǵan, bárin beıbit etken.
Bastyny eńkeıtken,
Tizelini búktirgen.... Túrki eli,
Bekteriniń,
halqynyń ymyrasyzdyǵynan,
Tabǵash (qytaı) eliniń
tepkisine kóngendiginen,
Arbaýyna júrgendiginen,
Inili-aǵalynyń daýlasqandyǵynan,
Bekti halqynyń jaýlasqandyǵynan,
Túrki halqy eldigin joıdy...
Túrki halqy, ókin!
Birese ilgeri shaptyń,
Birese keri shaptyń.
Barǵan jerde ne paıda taptyń?
Qanyń sýdaı quıyldy,
Súıegiń taýdaı úıildi,
Bek uldaryń qul boldy,
Pák qyzdaryń kúń boldy...».
Sonaý VI - VIII ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrip, batyrlyqtyń, eldiktiń ǵajap úlgisin kórsetken, kók túrikter atanǵan babalardyń kózindeı bul shejire sózderdi tek amanat qana emes, bolashaq urpaqtyń sanasynda máńgi júretindeı, júreginde máńgi uıalap qalatyndaı qasıetti uǵym dep qabyldaý qajet.
Egemen el atanyp irgemizdi bútindep, joǵymyzdy túgendep, barsha álemge qazaq degen jurttyń bar ekenin áıgilep, «atoı salyp» jatqanymyzǵa da otyz jyl bolypty. Tarıh taǵylymy úshin bul qas-qaǵym sát qana. Táýelsiz el ataný bir basqa, al sol táýelsizdikti saqtap qalý, ata-babalarymyz úlgi etip qaldyrǵan birtutas myzǵymas memleket qalyptastyrý bir basqa. Búgingi tańda óreli ul-qyzdarymyz osyndaı abyroıly istiń bas-qasynda júrip, bar kúsh-jigerin sala eńbek etip jatqany jasyryn emes. Alaıda baıyrǵy kóshendilerdiń, keshegi kóne túrkilerdiń kózindeı, sarqytyndaı sanalatyn qazaq jurtynyń búgingi tirligine, jasampaz jetistikterine, daýylpaz órligine qyryn qaraıtyn mysyqtileý kúshterdiń da bar ekenin esten shyǵarmaý kerek. Mundaıda qasıetti babalarymyzdyń «Jaý qaıda deme – jar astynda, bóri qaıda deme – bórik astynda» deıtin danalyq sózderi eske túsedi.
Rasynda, álemniń teń jartysyn alyp jatqan kóshpendilerdiń qus qanaty talatyndaı, eń ushqyr degen tulpardyń ózi tuıaǵy ketilip áreń jetetindeı ulan-ǵaıyr jer aýmaǵyn túgeldeı ıemdenbese de, sonyń bir «pushpaǵyna» ıe bolyp qalǵan Qazaq eli – baqytty el. Onyń ózi de jeriniń aýmaǵy jaǵynan álemde 9-shy orynda tur. Keń-baıtaq jeriniń asty da, ústi de qazynaǵa toly. Taýlary asqaq, dalasy keń-baıtaq, ózen-kólderi shalqyp jatyr. Mundaı elge kim qyzyqpaıdy, kim suqtanbaıdy?
Búgingi tańda búkil adamzattyń tizginin qoldaryna «túsirgen» ákki elder, baryn-janyn salyp álemdi bıleýdiń nebir surqııa ádisterin, aldaý-arbaýdyń nebir qıturqy joldaryn taýyp, jantalasyp jatqany esh jasyryn emes. Olar bul rette bir eldi bir elge aıdap salý, arandatýdy bylaı qoıǵanda, kópe-kórneý soǵys ashý tásilinen de bas tartpaıdy. О́z maqsatyna jetý úshin aıla-sharǵynyń barlyq túrin paıdalanýda. Al onyń joldary, qasaqana jasalatyn tásilderi san alýan. Mán-maǵynasy joq ásireqyzyl boıaýǵa toly teleshoýlar, mýzykalyq kórsetilimder, ınternet arqyly adam sanasyn ýlap jatqan mıllıondaǵan jasandy maǵlumattar, tánin jalańashtap tastap, oıyna kelgenin isteıtin kınotýyndylar, adamdardy oı-sananyń ıesi emes, jyrtqysh ań retinde dáripteý sııaqty is-áreketter – qazirgi dáýirdiń ashy shyndyǵy. Kompıýterge telmirip, ınternetke baılanǵan búgingi urpaq osylardy kózben kórip, bar tárbıeni sodan alyp jatyr. Jahandaný úrdisi bolsa eldiń apshysyn qýyryp kúnnen-kúnge kúsh alyp barady. Az ýaqyttyń ishinde talaı eldi tize búktirip, shańyraǵyn shaıqaltyp jiberdi. Bul úrdis bizdiń basymyzdan sıpaıdy deısiz be?!.
Nemere-shóberelerimiz mýltfılm keıipkeriniń tilimen sóılep jatsa, jastarymyz tánin ashyp, túr-álpetin ózgertip, anaıylyqqa, dórekilikke yńǵaı tanytyp jatsa, kimnen kóresiń? Ǵasyrlar boıyna qalyptasqan ulttyq qasıetten, salt-dástúrden, erekshelikten qas-qaǵym sátte aıyrylý degen osy bolady. Buǵan qarsy búkil el bolyp qareket jasaýdyń ornyna, arqany keńge salyp, «bizge kelip turǵan qaýip joq» deıtin kópirme sózder, beıǵam, shalymy joq kózqarastar erteńgi kúni orǵa jyqpasyna kim kepil.
Álginde sóz etkendeı Batystan Shyǵysqa qaraı jol tartyp, bizdiń zamanǵa qol sozǵan adamzattyń batystyq órkenıetiniń ulan-ǵaıyr jetistigimen qosa, osyndaı «qaýipti» jaǵy da bar ekenin umytpaǵan jón. Onyń basty maqsaty jas urpaqty rýhsyzdandyrý, óziniń túp-tamyrynan úzip áketý bolmaq. Al óskeleń urpaǵynan aıyrylǵan eldiń kópke barmaıtyny beseneden belgili. Munyń ózi, ásirese, ulttyq rýhtan, ózara bereke-birlikten aıyrylǵan elder úshin asa qaýipti.
Sondaı ıdeologııalyq «shabýyldardyń» bir túrine ulttyq ádet-ǵurypty, adamdardyń oılaý, sóıleý mánerin, tipti kúndelikti kıetin kıimine deıin ózgertý, ózge standartqa kóshirý de jatady. Bul turǵydan da batystyq ıdeologııa biraz nátıjege qol jetkizdi. Olaı deıtinimiz, óziniń ulttyq qasıetterine, diline asa berik, etek-jeńin qymtap júretin, eń sypaıy deıtin Pákistan, Úndi, Indonezııa sekildi elderdiń de jastary osy yqpalǵa túsip, shashtaryn kúzep, tánderin jalańashtaı bastady. Onysyn alysqa barmaı-aq, sol elderdiń ózderi shyǵaryp jatqan búgingi kınotýyndylarynan da kórýge bolady.
Tym «asanqaıǵyǵa» salynyp, qurǵaq sóz qýyp, kólgirsip ketkendeı bolmaıyq. Munyń bári – kózi ashyq, sanasynda sáýlesi bar kez kelgen adamǵa belgili jaı. Bizdiń aıtpaǵymyz, osyndaı qıturqy, ázázil zamanda ómir súre otyryp, urpaǵymyzdan kóz jazyp qalmaıyq, eldigimizden, salt-dástúr, tilimizden aıyrylyp, baıaǵy músápir kúıge qaıta túsip júrmeıik deıtin aq tileý, izgi nıet qana.
«Bir nıette, bir tilde halqym
birdeı bolsaıshy,
Artyǵy joq, kemi joq
saltym birdeı bolsaıshy»,
dep ataqty Kenen aqyn armandap ótkendeı, endigi jerde eshkimge táýelsiz, rýhy asqaq, túısik-tanymy bıik, eshkimniń aldaý-arbaýyna kónbeıtin baqýatty, birtutas el qurý ár qazaqtyń kókeıkesti muratyna aınalýǵa tıis. Osyndaı jasampaz eldiń bolashaǵy, altyn dińgegi óskeleń urpaq ekeni aqıqat. Al sol urpaqtyń bilimdi, ultjandy, parasatty bolyp ósýine, týǵan jerin, otanyn kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaıtyndaı jaýjúrek, patrıot bolyp qalyptasýyna qoǵam, búkil el-jurt bolyp atsalysý – kezek kúttirmeıtin asa mańyzdy mindet.
Baqytjan KENENULY,
jýrnalıst
