Sarysý boılaǵan saǵym jurt...

Tarıhta tirshilik qos ózen boıynan bastalǵany aıtylady. Bizdiń qazaq dalasynda da solaı. «О́zen jaǵalaǵannyń ózegi talmaıdy» deıdi. Esil men Nura, Edil men Jaıyq, Syr men Ámý, Shý men Talas bolyp kete beredi. Osylardyń arasynda Sarysý ǵana jalqy. Munyń ózi ekige bólinedi. Jaqsy Sarysý jáne Jaman Sarysý. Taǵyly, Buǵyly taýlarynan túsip, Jańaarqa dalasyna taman eki Sarysý qosylady deıtin. «Uzyn aqqan Sarysýdy, О́ziń jaılap, jaǵala. Júırik penen jorǵańdy, О́ziń minip baǵala» degen Shortanbaı jyraýdyń shýmaqtary kókeıdi túrtedi.

Bizdiń ulttyń asyl qasıeti deý kerek shyǵar, ózen jaǵalaǵan jurt qaıda barsa da, týǵan jerin kókiregine syıdyryp ózimen birge ala júredi. Jyraýlar poezııasyndaǵy Qaztýǵan Súıinishulynyń «Alań da alań, alań jurt» degen tolǵaýy­nan bastap júzdegen mysal keltirýge bolady ol jaıynda. Týǵan jerge, ósken ortasyna degen mahabbaty bárinen bıik turady. Sarysý boıyn jaǵalaǵan jurtqa kelgende bul taqyryp tereńdeı túsedi. Sonaý tárkileý jyldary bastalǵanda Jańaarqa jerindegi Sarysýdan qonys aýdarǵan qazaqtar Jambyl oblysyna baryp, burynnan ózderi qystap júrgen Shýdyń bir salasyna ornyqqanda, ol jer­ler kúni búginge Sarysý aýdany atalyp ketken. Jaqsy, Jamandy qatar alǵanda, bul – jer betindegi úshinshi Sarysý. Osyǵan baılanysty jazýshy Pernebaı Dúısenbınniń «Úrkerdeı bolyp kóshken jurt» atty eńbegi bar. Sarysý boıynyń tarıhy men ádebıeti, mádenıeti qamtylǵan derekti eńbek. О́zen boıyndaǵy el arasyndaǵy ańyz áńgi­meler, óleń-jyrlar men hıkaıattar úzdik-sozdyq kóshken eldiń sýretin elestetpeı qoımaıdy. Osy Sarysýdy jaılap, qysta Qarataý, Shý boıyna qonys aýdaratyn qalyń el týraly taǵy bir kórkem shyǵarma – Ilııa Jaqanovtyń «Yqylas» romany. Ardakúreń aqyn Ǵalym Jaılybaıdyń «Tamakóshken» poemasy jáne bar. Jańa­arqa, Túgis­ken topyraǵynan qazirgi Jam­byl obly­syndaǵy Sarysý aýdanyn betke alyp, eki ortada ashtan qyrylǵan qazaqtyń azasy týraly soqtaly eńbek.

I.Jaqanovtyń «Yqylas» romany HIH ǵasyrdyń ortasynan HH ǵasyrdyń basyna deıingi aralyqty qamtıdy degenimizben, arǵy-bergi qazaq kúı ónerinen tereń syr shertedi. Dombyra men qobyzdy serik etken kúıshilerdiń tutas bir dáýiri sýretteledi. Onyń ishinde kıeli qobyz ónerin tutqan Altynbek, Dúken, Yqylas áýleti, Táttimbet, Toqa, Birjan ómiriniń kórinisteri, Qoıandy jármeńkesiniń yzy-qıqy tarıhy shyǵarmaǵa negiz bolady. Qorqyt kúılerinen keıin baqsylyq saryndar arqyly ǵana jalǵasyp kelgen qobyz kúıleriniń tikeleı murageri Sarysý men Shý ózeniniń boıynan, Qazanǵap taýynyń eteginen qaıta kóktep shyqqandaı áserge qaldyrady. Yqylas Dúkenulynyń týyn­dylary, ustazdary – Janaq, Shóje aqyn­dar, qyrǵyz qomyzshylarynyń áseri­nen bólek, sol kezdegi el ishiniń qat-qabat oqıǵalary, halyqtyń turmysy týrasynda keńinen tolǵaıdy avtor. Ásirese shyǵarma etnografııaǵa baı. Yqylas kúıshiniń atasy Altynbek sheberdiń, Altynbek zergerdiń qobyz jasaýdaǵy máneri kimdi de bolsyn qyzyqtyrmaı qoımasy anyq.

«Osydan úsh jyl buryn ákesi kesh kúzde Toqmoq bazarynan oralǵanda, eki túıege teńdep buj-buj bezi bar dińgekter ákeldi. El Shý boıynda Qýaralda qystaýda otyrǵan-dy.

 – Oıbaı-aý, bar oljań osy qý aǵash pa? – dedi bireýler.

Bul japyraǵy arshylmaǵan arshanyń eki jaǵyna battastyra laı jaǵyp, tóbesi jabyq shym qoranyń ortasyna sek­seýildiń ústine aıqastyra qalap, qoranyń túkpirinen jel gýleıtin tesik jasap, bir jyl qozǵamady. Kelesi jyly dińgekterdiń qabyǵyn sypyryp, taǵy bir jyl saqtady. Úshinshi jyly atasy men ákesi jýan toqpaqpen qulashtaı siltep, dińgekterdi jeke-jeke uryp kórdi.

– Joq. Úni áli mańqa. Kepken joq.

Sol jyly kúzde olar dińgekti eki ret uryp tekserdi de: «Qudaı qalasa el Arqaǵa shyqqan soń shabamyz», dedi».

Sonaý qyrǵyz dalasynan qobyz shabýǵa arnaıy ákelgen arsha Shý boıynda úsh jyl baptalǵan. Ony Arqaǵa aparyp bir-aq shaba bastaıdy. Ábden kepken arshany qyrnap jonyp, maıyn alǵany bir hıkaıa. Sekseýildiń shoǵyn basyp, shanaqqa ystyq kúl salyp otyryp ysqylaǵany, arshanyń maıyn, sólin, jelimin alǵany egjeı-tegjeıli sýretteledi. Shanaqtyń betine kerip qondyratyn kóndi baptaǵany bir áńgime. Qobyzdyń qylyn qandaı jyl­qydan alý kerektigi, túp tıek pen bas­tyrma tıekke qandaı aǵash jaratylatynyn – bári-bárin útir, núktesine sheıin kó­zi­nen tizip bergen. Bir qobyz shaýyp, ádip­tep jasap shyǵýǵa 4 jyldaı ýaqyt jum­saǵanyn kóremiz. Qobyz jasaýdyń mun­daı tásili qazir qoldanylmaýy da múm­kin shyǵar. Alaıda kıeli ónerdiń o bas­taǵy ustyny osylaı ádebıette tu­rýǵa tıis dep oılaımyz. Romandaǵy qo­byz kúıleriniń shyǵý tarıhy, el arasyna taralǵan ańyzdarynyń árqaısysy mańyz­dy, ásirese óner adamdary kóz maıyn taýysyp oqıtyn eńbek. Al qazaq ónerinde Qorqyttan keıin atalatyn Yqy­las Dúken­ulynyń ómiri kimge qyzyq emes?

Qazaq erkinen aıyryla bastady deme­seńiz, «Yqylas» romanynyń ýaqyty el ishiniń tynysh kezi. Uzyn óris taryla bastaǵan, biraq. HH ǵasyr basyndaǵy dúrbeleńniń aldy. Sol dúrbeleńge tap bolǵan Sarysý men Shýdy jaǵalaǵan qalyń eldiń basyna túsken uly náýbetti Ǵalym Jaılybaıdyń «Tamakóshken» poemasynan oqyǵanda, shybyn janyń shyrqyraıdy. Sarysýdan Áýlıeatany betke alǵan el Betpaq dalasynda qyrylyp qalǵany týraly tarıhı derekter de bar. «Aryp-ashqan el 1932 jyly qarashanyń 24 juldyzynda Áýlıeatany betke alyp bosty. Ashtyqtan, juttan qyrylǵan eldiń Shabaqty ózeniniń boıyna, Baıqadamǵa jetkeni 500-deı tútin ǵana. Al Sarysý ózeni boıynan ketken el eki jarym myńnan asa shańyraq bolatyn» delinedi. Poemany paraqtaǵanda osy qasiret pen azanyń saryny jyrdyń kúıi bolyp qulaqqa keledi. «Jyrdan ashtyqta qyrylǵan qazaqtyń qasiretti kóz jasy kóldeı bop tógilip, Sákenderdiń ózeginde ketken ókinish pen óksik kókirekti syzdatady. Yrshyǵan shýmaqtarynyń ár jolynan Saıdaly Sary Toqanyń muńdy saryny esedi» deıtini sondyqtan bolsa kerek Serik Aqsuńqarulynyń.

1928 jyldary mal-múlki tárkilengen baılardyń arasynda qobyzshy Yqylas Dúkenulynyń balasy shaqa Túsipbek te bar bolatyn. I.Jaqanovtyń «Yqylas» romanynda Yqylastyń atasy Altynbektiń «Sarysý boıy bizge jeruıyq boldy, balam. Basqa eshqaıda barǵymyz kelmeıdi» deıtin mekeninen túp kóterilip kóshýi de sol tárkileýge baılanysty edi. Demek Betpaqta shubyryp qyrylǵan eldiń ishinde bul kisilerdiń de urpaqtary bolýy kádik.

Sáken Seıfýllın «Betpaqtyń kólde­neńi segiz kóshtik, saılanyp qys ishinde talaı kóshtik. Azamat, at pen aıǵyr, atan ǵana, shydar dep qosta otyryp, talaı destik» demeı me? Saılanyp kóshken adam atan belin taldyryp zorǵa eńseretin sahara ash-aryqqa ajal apany emeı ne bolsyn? «Arqadan bosqan Tama, Taraqtynyń Shý boıyna aman jetkeni 1934 jylǵy sanaq boıynsha 4 myńǵa jeter-jetpes. Shubyrǵan 15 myńǵa jýyq halyqtyń qalǵany Betpaqtyń bedersiz belinde ashtan qyrylǵan» deıdi eken ólketanýshy Jaqsybaı Súleımenov.

Adam ashyqqanda boıynan kúsh ketkeni bylaı tursyn, kisi tanýdan qalady. Esi aýysqannyń áreketin jasaı bastaıty­­nyn buryn da estigenbiz. Sondaı kórinister jyrda da kórinis taýyp otyrady. «Tama­kóshken» poemasynda Aıman atty jesir áıel­diń jalǵyz uly Násir jolda aýyra bas­taıdy. Ony baıqaǵan adamjegishke aı­nal­ǵan ash-aryqtar tus-tusynan torýyl­daıdy.

«Tatyǵany-aı sol kúni ǵalam kermek,

Endi qandaı bul Aıman amal kórmek.

...Bir qubyjyq taıandy túske qaraı –

Myna bala aýyrǵan, maǵan ber, – dep.

Bolsa-daǵy rýhyń asa myqty,

Aspan! Sonda kózińnen jas aǵypty.

Mynaý quzǵyn ulynyń etin jemek

Alǵash ret kórgeni ash-aryqty...

Sol bir kúndi atqan joq qarǵys áli,

Aıman sorly qapadan qan qusady.

...Ekeýiniń sońyna ilesip ap –

Adamjegish ash-aryq ańdysady.

Tula boıyn adamnyń túrshiktirip,

Sál aıaldap, sodan soń yrshyp turyp.

Jalǵyz uly Násirin Aıman sonda

Qarasýǵa batyrdy tunshyqtyryp..

Japalaqqa aıtady jar, quz ánin,

Jel estidi Ananyń tańǵy zaryn.

Sodan beri Aımannyń deregi joq –

Men de jyrǵa qospaımyn

arǵy jaǵyn...»

Sarysýdy jaǵalaǵan jurt tarıhy­nyń ádebıettegi bir kórinisi osyndaı.