«Shyńǵys handa» jıyrmadan astam qazaq jigiti oınady

– Assalaýmaǵaleıkým Dá­lel­­han aǵa, sizdiń ónerińiz­ben «Shyńǵys han» teleserıaly ar­qyly jaqsy tanyspyz. Je­ke ómir­i­ńiz jaıynda jete bilmeıdi ekenbiz, ózińiz aıtyp ber­seńiz?

– Men 1958 jyly Altaı aıma­ǵynyń ortalyǵy Sarysúmbe qalasynda týyppyn. 1976 jyly aımaq ortalyǵyndaǵy 10 jyl­dyq orta mektepti támamdap, Úrimji kıno stýdııasyna «dybys ártisi» deıtin mamandyq boıynsha ju­mys­qa ornalastym. Ári aýdar­ma isimen aınalystym. О́z basym bes fılmdi qazaqshaladym, 200 shaqty fılmge dýblıaj jasadym. О́ıtkeni Úrimjiden taraıtyn qazaq tilindegi telehabarlar kestesinde bir aýyz qytaı sózi bolmaýy kerek.

Sodan 1981 jyly Beıjiń qala­syn­daǵy Memlekettik kıno ýnı­ver­sıtetiniń akterlik fakýl­te­tine emtıhan tapsyryp, oqýǵa qabyldandym. 1985 jylǵa deıin sonda oqydym. Oqý bitirgen soń Úrimji qalasyndaǵy «Tıan-Shan» kınostýdııasynyń telefılm bólimine qyzmetke keldim. Zeı­netke shyqqanǵa deıin osynda jumys atqardym. Qudaıǵa shúkir, úlkendi-kishili 45 fılm­ge tústim. Sonyń ishinde 15 fılm­de bas keıipkerdiń rólinde oınadym.

– Olar qandaı fılmder?

– О́zińiz bilesiz, 2005 jyly Qazaqstannyń kınoteatrlarynda «Kórikti meken» atty kórkem fılm kórsetildi. Osy fılmdi Maqsat Kádirhanuly túsirgen edi. Men osynda Qunataı qarııanyń rólin, odan basqa «Tańjaryq» atty derekti tarıhı-kórkem fıl­m­­de Tańjaryq aqynnyń ró­lin somdadym. «Eljaý Kúnbı» tele­­serıalynda Eljaýdyń rólin, «Jetim qyzda» úsh aımaq tóń­ke­ri­siniń ofıseri bolyp oınadym. Bir qyzyǵy, sońǵy fılmde úsh adamnyń rólin qatar oınap shyqtym.

– Bir fılmde úsh birdeı róldi qalaı oınap júrsiz?

– Ondaı-ondaı bola beredi. О́ıtkeni rejısserlerdiń keıde senimdi adam­ǵa birneshe róldi qabat júk­teıtini bar.

– Dáke, siz Shyńjań ólkelik fılm­derine túsýmen shektelip qal­­maı, kúlli Qytaı eline or­taq tarıhı týyndylarda da mańyzdy ról somdaǵan kóri­ne­siz...

– Menimen Beıjińde bes jyl birge oqyǵan qyz-jigitterdiń arasynda nebir myqtylar boldy. Solar qazir Qytaıdyń fılm tú­sirý salasynda abyroıly qyz­met atqaryp júr. О́z basymda mıl­lıardtar kóz tigetin kórkem fılmde oınaımyn-aý degen oı bolǵan joq. Bir kúni Beıjińde bir kýrsta oqyǵan tegi mońǵol Horsha deıtin dosym Úrimjige keldi. Qa­synda kúlli Qytaı eline áıgili erli-zaıypty Saıfý jáne Mális atty rejısserler bar. Olardyń maqsaty – Shyńjań ómirine qatysty tamasha fılm túsirý eken. Osy fılmge dosym Horsha ekeýi­miz qatar qatystyq. Men Bo­syr­dyń rólin somdadym. Bul fılm Qytaıdy dúr silkindirdi. Jalǵyz-aq kúni ataǵymyz jer ja­ryp shyǵa keldi.

– Ol qandaı fılm?

– Qazaqshalaǵanda «Sardarlar keshirmeıdi» dep atalady. 1940 jyl­dary Gomından bıligi tusyn­da­ǵy azattyq kúreskerleri týraly týyndy.

– Al endi kóp serııaly «Shyń­­ǵys han» fılmine qa­laı túsip júrsiz?

– Bul úlken áńgime. 1999 jyldyń kóktemi bolatyn, bir kúni Ishki Mońǵolııa astanasy Kókhotta turatyn Horsha dosym habarlasty. «Dálelhan, biz kóp serııaly «Shyńǵys han» atty fılm túsirgeli jatyrmyz. Sen «babam Shyńǵys han týraly fılm túsirilse eken» dep armandaýshy ediń ǵoı. Sonyń sá­ti kelgen sııaqty, tez jet», dedi.

– Shyńǵys han sizge qalaı baba bolady?

– Meniń záý-zatym tóre tuqy­my­nan.

– Sodan salyp uryp Kókhot­qa bardyńyz?

– Bardym. Horsha dosym kútip aldy. Qala ortasyndaǵy meı­manhanaǵa ornalastyrdy. Kesh­­kisin ekeýimiz otyryp alyp ja­ńa­dan túsirilýge tıis kóp se­rııa­ly fılmniń ssenarııin qa­rap shyqtyq. Horsha dosym bas rejısserdiń orynbasary eken. Sol aıtty: «Dáke, saǵan myna bir róldi laıyq kórip otyrmyz. О́ziń sııaqty qarapaıym, aq kóńil adam, Shyńǵys hannnyń qamqorshysy, ordanyń tiregi – Meńlik áke ró­linde sen oına. О́te jaýapty ról, óıtkeni fılmniń basynan aıaǵyna deıin úzdiksiz qatysady» dedi.

– Túsinikti. Siz beınelegen Meńlik áke degen kim? Ol ki­si­niń kóshpendiler tarı­hyn­da­ǵy orny qandaı?

– Suraǵyńyz oryndy. Áýeli Meń­lik áke jaıly zerttedim. Shyń­ǵys hannyń ómir deregi týraly 1240 jyly jazylǵan kóne baıan «Mońǵoldyń qupııa she­jiresi» atty tarıhı eńbektiń 202-tarmaǵynda: «Barys jyly (1206 jyl) Onon ózeniniń ja­ǵa­syn­da toǵyz quıryqty aq týyn kóterip Temújın han saı­landy» deıdi. Osy ulyqtaý rá­simi kezinde ulystyń irgesin qa­laýǵa eńbek sińir­­gen 95 adamǵa «myńbek» ata­ǵy beriledi. Osy­lardyń ishin­de birinshi bolyp shejirege Meń­lik­tiń aty jazylypty.

Odan keıin, ortaǵasyrlyq qytaı jazba derekterinde Meń­lik­ti Temújınniń ókil ákesi dese, ataqty tarıhshy Rashıd-ad-dın­niń jazýyna qaraǵanda, Esý­keı ólip, jesir qalǵan О́lýin báıbishe osy Meńliktiń eteginen ustaǵan deıdi. О́ıtkeni Esýkeı ólgeli jatyp: «Eger men olaı-bulaı bolyp ketsem balalaryma bas-kóz bol!» dep, osy Meńlikke amanattaǵan kórinedi.

Sol sııaqty taǵy bir derek: «Mońǵoldyń qupııa she­ji­resi» tarıh­namasynyń 204-tar­ma­ǵyn­da: Shyńǵys han óz aýzymen aıtyp, hatqa tú­sirt­ken tó­mendegideı joldar bar: «Meń­lik áke, siz men týǵan­nan beri týymdy kóter­dińiz, ós­ken­nen beri órisimdi ke­ńeıt­­tińiz, ólsheýsiz kómek ber­dińiz. Ásirese, ákemdeı bolǵan Tu­ǵyryl han men andasqan baýyrym Sankúm aldap shaqyryp kózimdi joımaq bolǵanda, meni aman alyp qaldyńyz. Osy isi­ńizdi urpaǵymnyń urpaǵy umyt­paıtyn bolady!» dese, akademık-tarıh­shy Nasagdorjı: «Sankúm ózi­niń qaryndasy Saýyr bıkeni Te­mújın­niń uly­na uzatamyn dep, qudasy Temújındi baýyzdaý jeýge sha­qyrady. Ondaǵy oıy us­tap alyp óltirip tastaý bolatyn. Jolaı Temújın Meńlikke jolyǵyp, ókil ákesiniń aqyly boıynsha qudalyqqa barýdan bas tartady» dep jazady.

Bul derekterge qaraǵanda, Meńlik ordanyń yqpaldy bıle­ri­niń biri bolǵan. Tipti Shyń­ǵys qaǵan dáýirine qatysty aıty­latyn qazaqtyń aýyzsha tarıh­na­masyndaǵy Maıqy bı osy adam bolýy múmkin deıdi keıbir tarıhshylar. Osy Meńliktiń ba­la­sy Kókesh baqsy táńirmen tildesip, Temújınge «Shyńǵys han» dep at qoıǵany jaıynda kóne jazbalardyń bárinde aıtylady.

– Bul fılmde basty ról­ge sizden basqa da ta­nymal ártister shaqy­ryl­d­y ma?

– О́te kóp akter shaqyrylǵan eken. Bári de kúlli Qytaı eline tanymal ártister. Osylardyń kóbi rólderin kórip, tanysty da úılerine qaıtyp ketti. Onyń basty sebebi, kóp ártister atqa mine almaıdy. Al fılmge tek at qulaǵynda oınaıtyn jigitter qajet eken.

– Siz at qulaǵynda oınaıtyn ba edińiz?

– Meniń týǵanda kórgenim – jylqy balasy. Ákem jaryqtyq qoıshy bolatyn. Jasymda Altaı taýynyń qyrat-qyrqalaryn endetip qoı baqtym. Aýyl balalary jınalyp alyp asaý úıretip minetinbiz. At ústinde júrgendi «han taǵyna mingendeı» janym súıetin. Osy ádetimdi jaq­sy biletin Horsha dosym bas rejıssermen kelisip, meni ártis­terdi at minýge baýlıtyn «jat­tyqtyrýshy» qyzmetine ta­ǵaıyndap tastady.

– Dáke, Qytaı eliniń jyl­qy­lary qandaı bolatynyn bil­meımin, biraq «Shyńǵys han» fıl­mine qarap otyryp, ja­ta­ǵan jaby turpatty baıyr­ǵy mońǵol attaryn baıqadyq, ony qaıdan aldyńyzdar?

– Fılmge at tańdaý maǵan júk­telgennen keıin, orta ǵa­syrda Shyńǵys hannyń ásker­le­ri mingen dalanyń jaby jylqysyn izdeý qajet boldy. On­daı jylqy Altaı, Hotan, Tur­pan óńirlerinen tabylmady. Ishki Mońǵolııada da bolmaı shyqty. Uzynqulaqtan surastyryp jatyp «Qytaıdyń qıyr shyǵysynda, ıen dalada taǵylanyp ketken jaby jyl­qy­lar bar» degendi estidim. О́zim de osy kóne Manjýrııa ólkesin bir kórsem dep armandap júrýshi edim. Birneshe serigimdi alyp jol­ǵa shyqtym. Harbın jaqtaǵy biz baratyn ólke qus ushpaıtyn qula túz eken. Kedir-budyr dala jolymen eki kún júrip dittegen jerge zorǵa jettik.

Erteńinde daladaǵy jylqy­lar­ǵa baryp kórsek, taǵylanyp ketken, mańyna adam jýytpaıdy, shý asaý. Áıtpegende, boıy, turqy biz izdegen qalypqa dálme-dál. Al endi ustaıyq desek jylqy qamaıtyn qora-qopsy joq. Bizdiń qoldan jasaǵan aǵash qorǵanymyzdy taǵy jylqylar jalǵyz yrǵyp buzyp ótedi. Ári ózi sanaýly jylqynyń aıaq-qoly synyp jaraqattanatyn boldy. Sodan bir-bir motosıklge minip al­dyq ta, mań dalanyń shańyn kókke shanshyltyp jylqy qýdyq. Ábden boldyryp qulaǵanda japa tarmaǵaı baılap-matap alamyz. Sóıtip 450 jylqyny jınap aldym.

– Olardy Kókhotqa aıdap ákeldińizder me?

– Joq. Aıdap júrýge jer shalǵaı. Dalanyń taǵy jyl­qy­­sy qaıdan aıdaýǵa júredi. Kóp mashına ákelip, árbirine 20-25 jylqydan tıedik. Sum­dyq sharshadyq. Asaý jylqy­lar kýzovqa shyqpaıdy. Kólikterdiń dońǵalaǵynyń astyn qazyp jerge otyrǵyzyp, alasartyp baryp zorǵa tıedik. Jylqylardy Kók­hottyń ma­ńyna ákelip, eki aı baılap us­tap, miniske úırettik.

– Jylqylardy kim úıret­ti?

– Ishki Mońǵoldyń aýyldyq jerlerinen jylqy úıretetin jigit­terdi shaqyrdyq. Odan keıin ózim­niń týǵan jerim Altaıdan jigitter ertip keldim. Olar eki aptanyń ishinde, qulaǵyna qol tıgizbeı turǵan tarpańdardyń ókpe­sin soqtyryp, tilersegin diril­detip, aldyma alyp keldi. Men ártisterge «mynaý seniń atyń, osyǵan ıe bol» dep, qolma-qol tańbalap, úlestirip berdim. Osy jigitter fılmniń sońynda at qulaǵynda oınaıtyn dárejege jetti. Eger siz jaqsylap ańǵarǵan bolsańyz, teleserıaldyń árbir bólimi aıaqtalǵanda, sary dalany dúbirletip júzdegen atty adam sha­ýyp bara jatady. Sumdyq kórinis. Mań dala at baýyrynda oı­naıdy. Bir qyzyǵy, osy kóri­nis fılmniń eshbir jerinde kez­despeıdi.

– Nege?

– Sebebi, bul oılamaǵan jerden paıda bolǵan kórinis. Kıno túsirilip bolǵanǵan keıin, barlyq qatysqan adam jınalyp, fılm­­niń qurmetine mań dalany dú­­bir­letip qara jarys saldyq. Bir­neshe saǵat toqtamaı shaptyq. Týra rólge engenimiz sonshalyq, naǵyz Shyńǵys hanyń sherigine uqsap kettik. Osy sıýjetti tú­sirý­­shiler toby qyzyqtap, syrttaı túsirgen eken, artynan árbir bó­lim aıaqtalǵanda kóretin etip jasapty.

– «Shyńǵys han» fılmi qaı ólkede túsirildi?

– Fılm tutastaı Ishki Moń­ǵol ólkesinde, negizgi sıýjetter Kókhot mańynda, odan keıin Shı­lenhot deıtin jerde túsirildi.

– Shyńǵys hannyń rólinde oınaǵan azamatty tanısyz ba?

– О́te jaqsy tanımyn. Ulty mońǵol jigit. Mońǵol bolǵanda Ishki Mońǵolııanyń mońǵoly emes, kádimgi ózimizdiń Býratolanyń týmasy. Qazaqstan shekarasyndaǵy Qorǵas ótkeleginen óte qalǵanda Arasan-Sarybulaq deıtin aýyl bar, sonda týǵan. Jasynda qazaq­tar­dyń ortasynda ósken. О́zi qa­zaq tilinde taza sóıleıdi. Aty-jóni – Basyn. 12 jasynan bas­tap Beıjińdegi áskerıler ansamblinde oqypty. Artynan Ishki Mońǵolııaǵa aýysyp baryp, sonda qalyp qoıǵan eken. Aıtpaqshy, osy Shyńǵys handy somdaǵan jigittiń ákesi aıtys aqyny bolypty. Áredikte, Basyn bizge ákesiniń qazaqtarmen aıtysqan jyryn qazaq tilinde jatqa aıtyp beretin.

– Osy Basyndy kıno bas­tal­­ǵanda ne sebepten «Ba Lın» dep ta­nystyrady. Álde qaıt­ken kúnde qytaısha ataý kerek pe?

– «Basyn» degen sóz qytaısha «Ba Lın» dep jazylatyn bolýy kerek. Osy kóp serııaly «Shyńǵys han» fılminiń ssenarııin jazǵan adamdar da, barlyq rejısserler de mońǵoldar. Biraq aty jónderi qytaısha atalyp ketkeni bolmasa...

– Fılmniń basty rólderin oryn­daǵan ártistiń barly­ǵy mońǵoldar ma?

– Fılm «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» jelisimen túsirilgen. Osy tarıhı shyǵarmadaǵy ulty mońǵol adamdardyń rólin moń­ǵol­dar ózderi oınady. Mysa­ly, Shyńǵys hannyń anasy О́lýinniń rólinde oınaǵan Sarangýa meniń bes jyl birge oqyǵan kýrstasym.

– Osy Sarangýa О́lýinniń ró­lin bastan-aıaq jalǵyz ózi ǵana oınady ma?

– Sóıtti. Sarangýanyń naq­ty kelbeti fılmniń basyn­da Esýgeı sardar tartyp ákeletin ke­zindegideı. Basqasyn túrin ózger­tip, grımdeý aqyly oınaǵan. Jap-jas kelinshekten bastap, aljyǵan kári kempirge deıingi beıneni bir ózi jasap shyqty.

– Sizdiń joǵarydaǵy Horsha dosyńyz qandaı rólde oınady?

– Ol Temújınniń qas jaýy Tarǵytaıdyń rólinde oınady. Odan keıin taǵy bir dosym Qara­batyr deıtin jigit Ke­­­reı Tuǵyryl hanyń rólin som­­­­dady. Bir ókinishtisi, ol túsi­rilim bitkennen keıin aýyryp, dú­nıe­den ótip ketti. Aıtpaqshy, Jamý­qanyń rólin oınaǵan jigit­tiń ulty – hanzý.

– Basty rólderde oınaǵan siz­­­den basqa qazaq jigitteri bar ma?

– Bar. Teleserıaldyń ártúrli rólderinde 20-dan astam qazaq jigiti oınady. Ásirese, soǵys kórinisterin oınaǵanda bizdiń jigit­ter qosymsha epızodqa kóp qa­tysty. О́ıtkeni olar at ústin­degi soǵys ónerinde basqa­larǵa qaraǵanda oq boıy ozyp turdy. Odan keıin Shyńǵys hannyń orta túmenin basqarǵan oń qoly Naıaqa noıannyń rólin Erjan Maqpyshuly deıtin Ileniń jigiti óte tartymdy jetkizdi.

– Kınoda úsh ógiz jekken arbany bir qolymen tartyp toq­­tatyp, súırep ketetin osy Erjan emes pe?

– Sonyń dál ózi. Shyn máninde, ol atan ógizdi súırep keterlik qaýqarly jigit. Erjan ógizderdi súırep bara jatqanda urandap otyr­ǵan Meńlikti kórsetedi. Árı­ne, ol myna menmin.

– Kıno túsirý barysynda qandaı qıynshylyq týyndady?

– Bizdi qatty qınaǵan kúnniń ystyǵy. Altaıdyń aýa raıy qońyr salqyn bolady. Soǵan úıre­nip qalǵan bizdiń jigitter ystyqtap, ústine kıgen sa­ýyt-saımandaryn ruqsatsyz she­ship tastaıdy. Baıaǵy men sóz estı­min. Qattyraq aıtsam: «kı­noń qurysyn, Dáke, óziń oınaı ber, biz aýylǵa ketemiz!» dep edireń­dep shyǵa keledi. Odan keıin jatyp kep jalynamyn. Taǵy da olar qytaıdyń tamaǵyn je­meıdi. Bólek ashana ornatyp ber­dik. Sóıtip, júrip oınap shyq­tyq.

– Dáke, fılmdegi Horezm shah­tyń nókerlerin kimder oı­nady, olardy qytaı nemese mońǵol ártisteri oınamaıdy ǵoı?

– Horezm shah nókerleriniń ró­lin oınaıtyn adamdardy tabý maǵan júkteldi. Salyp uryp Altaıǵa keldim de, qońqaq mu­ryn, shıkil sary barlyq uıǵyr ártisin jınap aldym. Olardy birneshe avtobýsqa otyrǵyzyp alyp bardym. Men ketkennen keıin bizdiń aýyldyń jigitteri: «Qudaı-aý, buryn uıǵyrlar kelip, bizdiń qoıymyzdy satyp alyp mashınaǵa tıep ketýshi edi, Dálelhan aǵamyz keldi de uıǵyrlardy mashınaǵa tirideı tıep áketti» dep, qaryq bolyp kú­le­tin kórinedi. Osy uıǵyr aǵaıyn­dar Horezm shahtyń nó­ker­­leriniń rólin oınap shyqty.

– Kınoda Otyrar, Samarqan sııaqty qamal qorǵany berik qala­larǵa Shyńǵys hannyń ás­keri shabýyl jasaıtyn epızod­tar bar. Osy qamal qorǵan qa­laı jasaldy?

– Fılmniń sýretshisi Ma-Shaý deıtin dúngen jigiti edi. Osy kisi Shyńjannan uıǵyr sheber­lerin ákelip, asa aýyr tehnıkalar jasaıtyn zaýyttyń ishine alyp saraı-qorǵan tur­ǵyz­dy. Horezm dalasyna jasalǵan bar­lyq shabýyl osy saraı-qor­ǵannyń ishinde ótti.

– Alda qandaı jospar­la­ry­ńyz bar?

– Meniń qazaq kınogerlerimen biri­gip asa qundy tarıhı fılm tú­sirsem degen armanym bar. Sse­narııi jazýly daıyn tur. Eger­de osy fılm jaryqqa shyq­sa, dúnıege qazaqtyń aty jaıylar edi.

– Ol sonshalyqty qandaı fılm?

– Sonaý úısin zamanyn beıne­leı­tin erekshe týyndy.

– Sóz sońynda ne aıtasyz?

– Basqa aıtarym joq. Qazaq aman bolsyn!