Sosyn bir mezette dúrkirep alyp jóneledi eken ǵoı úlken kıikter. Sonda sýyqpen shıraǵan quralaılardyń erýge jaraǵany ǵana dúrmekke ilesetin kórinedi de, áljýazdary qalyp qoıatyny aıtylady. Olar týysymen tabıǵı suryp osylaı bastalatynyn biz qaıdan bileıik. Osy quralaıdyń salqynynyń ózi qazaqtyń aı amaldarynyń birine jatatynyn da keıinirek kitaptardan bildik. Bizdiń aýylda bıeni quralaıda alas-kúles baılaıtynyn aıtatyn sebebimiz – Esenǵalı Raýshanovtyń «Amal degen aıyńyz...» atty óleńi.
«Amal degen aıyńyz – jańbyrly aı bul,
Jańbyrly aı bul – jylaýly
taǵdyrdaı bir.
Men rıza jylaýly taǵdyryma,
О́tip jatqan shólimdi qandyrmaı bir.
Amal degen aıyńyz – myna kelgen,
Kún qabaǵyn ashar ma suraǵanmen,
Jańbyr keship júgirgen balalyq-aı,
Qulynshaqtaı quldyrlap quba belden».
Amal kútpeıdi seni. Býyny qatpaǵan jas balasyń ba, sábısiń be qaramaıdy. Jańbyrsyz, qarsyz, sýyqsyz amal joq qazaq dalasynda. Jańaǵy kıikter laǵyn órgizgen sııaqty bir mezette dúrkirep, kúrkirep óte shyǵady. Jetilip týǵan quralaıdaı ilikseń – iliktiń, ilikpeseń – qaldyń. Sol amaldyń birinde panasyz dalada týǵan qulynshaqtar aýylǵa alǵash kelgen. Ústine enesiniń shýynan basqa tımegen jas qulyndar qandaı sulý, qandaı aıaýly. Enesiniń janyna eredi de júredi, kóringen shybynnan úrkip qalatyn pák beıne. Ol amaldyń aıamasyn bilmeıdi ǵoı. Bálkim amaldyń ózi tabıǵattyń tóline jaýdyrǵan kóz jasy shyǵar. Shıryǵyp óssin, shırap týsyn degen. Al qulyndar enesiniń arqasynda, úıirdegi saqa bıelerdiń arqasynda bilmeıdi aýyrtpalyqtyń ne ekenin. Aqyn óziniń alańsyz balalyǵyn da sol qulyndarǵa teńeıdi. «Jańbyr keship júgirgen balalyq-aı, Qulynshaqtaı quldyrlap quba belden» deıdi. Qulyn arqyly ózin aıtady.
Kóp jylqymen daladan alǵash kelgen álgindeı qulyndardy shyńǵyrtyp ustaıdy ǵoı jýan qoldar. Jáne jylqynyń jasy, kárisi bolsyn, eń álsiz, eń jandy jeri qulaqtan basady. Mundaıdyń ne ekenin bilmeıtin qulyn shyńǵyryp ólip kete jazdaıdy. Aýyl úshin, úlkender úshin kádimgideı úırenshikti is bolǵanymen, syrtynan qarap turǵan perishte, bala júrekke shanshýdaı qadalýy bek múmkin. Dúleı kúshpen qulaqtan ustap tuqyrtqany óz aldyna, noqtalap baılap tastaıdy qulyndardy. Sóıtip erkinen, qalaýynan aıyrady. Boı bermeı endi qutylam ǵoı dep syrtqa shapshyǵanymen, baılaý ustap qalady. Atqyp baryp, gúrs etip qulaıdy. Basyn jerge soǵady, yshqynady, qaıta týlaǵanmen, bosaı almaıdy baılaýdan. Aqyn úshin budan azapty kórinis joq shyǵar. Onysy azdaı keshinde qulaqtan basyp turyp, en salyp jiberedi ǵoı. Janyn jaralaǵany azdaı tániniń bir bólshegin kesip alady. Etinen et kesip alǵanǵa tóze qoıatyndaı, eseıgen mal emes, jas qulyn. Elestetip kórińiz, qulaqtan qan shapshıdy, tán ishinde ony sezgen jan shapshıdy, tastap ketem jalǵandy dep. Eshqaıda tastap kete almaıdy, biraq...
Qazaq qulyndarǵa en-tańbany kún ysymaı turyp, amal kezinde ádeıi salady. Basqa ýaqytta en salsa shybyn qonyp, qurttap, áýrege túsýi múmkin. Sondyqtan kóktemde quralaıdyń kezinde nemese jazdyń ystyǵy qaıta, bıe aǵytarda boqyraýdyń tusynda en salyp jiberedi. Buryn kóringen shybynnan úrketin jan endi saýlaǵan óz qanynan shoshyǵanda, shybyn jany shyǵarǵa shaq qalǵany da qulynnyń. Qazaq aýylyndaǵy kádimgi kórinis.
«Ien dala jańbyrmen jýynǵanda,
En salatyn aýylda qulyndarǵa.
Qulaǵynan qan saýlap qasqa qulyn,
Dirildeıdi, qorqady qybyrlarǵa.
Qulaǵynan qan aqqan qulyn dene,
Ketpeı qoıdy kózimnen búgin nege.
Kisineıtin sııaqty qyr astynda ol,
Satyrlaǵan nóserdiń únin bóle»
Jylqynyń jylaǵanyn kórseńiz, jaqsy túsiner edińiz. Tup-tunyq kózden monshaqtap jas úzilgende, shaqqa qalasyń. Bárin aıtady sol jaspen. Jazyqsyz, sharasyz jannyń jasy. Ony kórgen soń eshteńe aıtýdyń keregi bolmaı qalady. Janýardyń aldynda kishireıip, keshirim suraısyń. Nege ekenin óziń de bilmeısiń, biraq. «Jylqyda til ǵana joq» deıtin úlkenderdiń sózi sonda ǵana eske túsedi. Aqyn osy qubylysty odan da tereńirek túısindirip, óz janymen parallel usynady. Bul jerde «qulaǵynan qan aqqan qulyn dene» men aqyn – bir jaratylys.
«Osy meniń taǵdyrym nege bulaı,
Kóz aldyma kil jetim keledi udaı,
О́ńirimde shynymen az boldy ma,
О́ren júırik, shoń men bı, óreli baı?
Kóz aldymda saı-saıdan órgen eles,
Kósh, kósh bult, elesti óńgere kósh.
Ne bar sonsha búlingen – amal keldi.
Amal kelip jylap tur – ol men emes,
Jylaı bersin!»
Al amal týraly áńgime bólek. Ol bizden baıaǵyda ozyp ketken...
