Nesıe «qamytyn» kıgender kóbeıdi

Nesıe rásimdegen kezde qaryz alýshy­nyń tólem qabileti, tabysy eskeriletini belgili. Soǵan qaramastan bir adamnyń bir mez­gilde birneshe nesıeni qatar alýy ty­ıylmaı otyr. Birinshi nesıe bıýrosynyń atqarýshy dırektory Ásem Nurǵalıeva uzaqmerzimdi nemese ortamerzimdi nesıesi bar azamattar kóp ekenin aıtady. Kepilsiz nesıe alǵandardyń 80 paıyzy qarjy uıymdaryna 316 myń teńgeden qaryz. Nesıegerlerdiń azdaǵan bóliginde 5-10 mln teńgeden asatyn kepilsiz nesıesi bar. Onyń jalpy kólemi – 5,45 trln teńge. Ekonomıkalyq belsendi 9 mln halyqtyń 6 mln-y bankke qaryz. 2,5-3 mln adamnyń ǵana nesıesi joq. Sarapshylardyń dere­ginshe, Qazaqstandaǵy jumys isteıtin halyqtyń 70 paıyzy qaryzben ómir súredi.

Á.Nurǵalıeva aıtqandaı, nesıeni shekteý máselesimen naryqtyń jaǵdaıyn jaqsarta almaımyz. Qazaqstannyń bank sektory tájirıbesinde halyqty nesıege baılap qoıýdyń túrli ádisi bar. Bankter qaryz alýshynyń qaryz júktemesi normatıvke sáıkes bolsa ózge banktegi nesıesin qaıta qarjylandyrý arqyly nesıesin jańarta berýge, sol arqyly qaryz qamytyn qalyńdata berýge jol ashyp qoıǵan. Sebebi 1990-2000 jyldardyń basynda qarjy sektorynda kepildi nesıe trendte boldy. Qazir nesıe qorjynynda onyń úles salmaǵy azaıyp keledi. Ulttyq bank tarapynan shekteýdiń salmaǵy aýyrlasa, ekinshi deńgeıli bankter qaıtadan kepildi nesıe naryǵyna basymdyq berýi múmkin. «Nesıege suranys bar jerde nesıelendirýdiń de formasy ózgere beredi. Eger quzyrly oryndar jaǵdaıdy rettep otyrmasa, máselege qarjy, munaı treıderleri tárizdi «nesıe treıderleri» aralasyp ketýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda qaryzǵa batqan halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy ýshyǵyp ketedi. Halyq qaryzsyz bolýy úshin olardyń tabysy ósýi kerek», deıdi Á.Nurǵalıeva.

Qaıtarylmaǵan qaryz kóp

Qazaqstandyqtardyń bank aldyndaǵy nesıesiniń kóptigi ýaqyt ótken saıyn kúrdelenip keledi. Úkimet tólem qabiletin dáleldeı almaǵan otandastarymyzdyń nesıe alý múmkindigin shekteý arqyly nesıeleý naryǵyn saýyqtyrǵysy keledi. Biraq jaǵdaı oǵan baǵyna bermeıtinin Birinshi nesıe bıýrosynyń 2021 jyldy qortyndylaǵan esebinen baıqadyq. Bıznes pen halyqtyń moınyndaǵy nesıe qamyty bankterdiń nesıe portfeliniń sapasyn tómendetip, problemaly nesıeni kóbeıtken. Tólem ýaqyty 90 kúnnen asyp ketken qaıtarylmaǵan qaryz kólemi ósip, jalpy berilgen nesıeniń 9,7%-yn qurady. Bul orta eseppen alǵanda árbir toǵyzynshy nesıeniń qaıtarylmaı qalýy múmkin degendi bildiredi. Táýelsiz sarapshylar qaıtpaı qalýy múmkin nesıe 10 paıyzdan assa, bank sektory daǵdarysqa ushyraıtynyn aıtady. Al bizde osy qaýipti mejege 2,3 paıyz ǵana jetpeı tur. Qysqasy, jaǵdaı máz emes. Qaryz shektelmese, jyl aıaǵynda bankter aldyndaǵy azamattardyń qaryzy 13 trln teńgege jýyqtap qalýy ábden múmkin. Salystyrý úshin aıtsaq, byltyr Ulttyq banktiń eks-tóraǵasy Erbolat Dosaev bank aldyndaǵy qaryzdyń 7 trln 360 mlrd teńgege jetkenin aıtqan. Bir jylda qaryz 4,5 trln teńgege ulǵaıǵan.

Sarapshylardyń aıtqanyna den qoısaq, nesıelik quqyqty shekteý arqyly qaryzdan tazara almaımyz. Ár úsh jylda nesıeni keshirip, naryqty saýyqtyryp alýǵa memlekettiń qaltasy juqa. Jalpy, nesıeni keshirý álemdik tájirıbede bar. Biraq kóptegen elder bul tásildi qup kóre bermeıdi. Biraz elde osy másele jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań sheńberinde sheshiledi. Mysaly, Grýzııa 609 myń azamatynyń nesıesine keshirim berdi. Bul shamamen 4,2 mlrd ları (ortasha eseppen 1,5 mlrd dollar).

Mundaı sheshimdi 2019 jyly bizdiń el de qabyldady. 500 myńnan asa otandasymyzdyń 120 mlrd teńge qaryzy keshirildi. Bul shamamen – 275 mln dollar.

Al qazir «Qazaqstandyqtardyń nesıe­sin keshirý kerek» delinetin qoǵam­dyq bas­tama úırenshikti qubylysqa aınaldy. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agent­tigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary Oleg Smolıakov tutynýshylardy nesıeleýge baılanysty táýekelderdi ret­teý keregin aıtty. 2021 jyly qaryz alý­shy­nyń júktemesine qatysty kóp sheshim qabyldandy. Bir rettik aksııalar­dy qoldanǵannan góri nesıeleýdiń táýekel­derin rettegen durys. Buryn mundaı usynystar beıresmı túrde aıtylsa, byltyr Parlament qabyrǵasynda kóterildi.

2021 jyldyń sońynda Májilis depýtaty Azamat Ábildaev qazaqstandyqtardyń tóleý merzimi ótken qaryzy 199 mlrd teńge ekenin, bul memleket úshin asa iri soma emestigin kótergen. Depýtat aıtqan­daı, halyqtyń 27 paıyzy bankterge qaryz. Nesıeni keshirý týraly pikirler jıi­lep ketken soń Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi kredıttik raqym­shylyqty júrgizý zańnamada kózdel­megenin, sondyqtan halyqtyń kredıtter boıynsha bereshegin esepten shyǵarý jóninde sheshim qabyldaı almaıtynyn alǵa tartsa, Ulttyq bank azamattar men BAQ ókilderine tek resmı aqparat kózderine senýge shaqyrdy.

Birinshi nesıe bıýrosynyń atqarýshy dırektory atap ótkendeı, nesıege keshirim berý máselesi qoldanystaǵy zańdarda qarastyrylmaǵan. Mundaı daqpyrttyń ózi naryqtaǵy úılesimdilikti buzady. Daqpyrt shyǵa bastaǵan kúnnen bastap adamdar sanaly túrde nesıe alady. Mundaı áńgimeniń shyndyqqa janaspaıtynyn bilse de qaryz alyp, keıin nesıeni keshirińder dep shyǵýy múmkin. Alaıda bankten nesıe alýǵa sanaly túrde barǵan azamattardyń «nesıemdi keshirińder» degen talaby durys emes. Bul tipti qarjy uıymynyń aldynda da ádiletsizdik. «Úkimet 2018 jyly halyqtyń áleýmettik osal sanatyna jatatyn azamattardyń 300 myń teńgege deıingi qaryzyn óteý sharalaryn qabyldady. Bul nesıelik amnıstııa emes, bank aldyndaǵy qaryzdy úshinshi tarap – memleket tólep berdi. Adamdardyń muny esine alyp, taǵy da keshirim berińder dep talap qoıýy orynsyz. Nesıe alýshy bankke baryp, nesıesin tóleı almaı jatqanyn dáleldese, nesıeni tóleý merzimi túzetiledi nemese keıinge shegeriledi», dedi Á.Nurǵalıeva.

Tutynýshylyq nesıe

kólemi de artty

Halyqtyń banktegi qaryzyn keshirý onyń áleýmettik jaǵdaıyna yqpal ete qoı­­maıtyny ótken jyldardyń tájirı­besi­­nen belgili. Osy úrdisti bastan keshken elderde, sonyń ishinde Qazaqstanda qaı­­­ta­rylýy kúmándi nesıelerdiń deńgeıi ósip keledi. Demek oılanbaı alynǵan ne­sıe ke­deı­­likke aparyp soǵýy múmkin ekeni ýa­qyt ótken sa­­ıyn moıyndalyp ke­le ja­tyr. Ekonomıkalyq sarapshy De­nıs Krı­vo­sheev nesıege keshirim berý «ne­­­sıe­ni tó­le­meı qoıýǵa bolady» degen túsi­­nikti te­reń­­detip jiberýi múmkin eke­nin aı­t­ady. Dál qa­zir­gideı daǵdarys jaǵ­­­daıyn­da ha­lyq­­ty tekke úmittendirý qaýip­­ti. D.Krı­vo­­sheev­­tiń pikirine qaraǵan­da, ha­lyq­tyń bank al­dyn­daǵy qaryzy kó­beıip ketýi­ne ja­sandy sebepter bar­­shylyq. Bas­ty sebep Ulttyq bank baza­lyq stavkany tó­men­detpeı, joǵary pa­ıyzdy qoldan uıym­das­tyryp otyr.

Birinshi nesıe bıýrosynyń dırektory Rýslan Omarov atap ótkendeı, ıpote­ka­lyq nesıeniń ózi birneshe baǵytqa tar­maq­talǵan: salymshylar 2020 jylǵa deıin tutynýshylyq baǵyttaǵy nesıege basymdyq berse, qazir qurylys, úıdi jóndeý, árleý, jıhazdar satyp alýǵa nesıe rásimdeı bastaǵan. 2021 jyly ıpotekalyq nesıemen birge, tutynýshylyq nesıe de kóbeıdi. 2022 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha bólshek nesıe portfeli 10,76 trln teńgeni qurady, bul ótken jylmen salystyrǵanda 42,9%-ǵa artyq. 333 myń adam alǵash ret nesıe alýshylar qataryna qosyldy. Olar buryn nesıe tarıhynda bolmaǵan qaryz alýshylar.

Bólshek portfeldiń basym bóligin kepilsiz tutynýshylyq nesıeler – 5,28 trln teńge (48,3 paıyz), ıpotekalyq nesıeleý – 3,39 trln teńge (31,4 paıyz), avtonesıe 1,09 trln teńgeni (10,6 paıyz) quraǵan. Salystyrsaq, 2021 jyly jeke tulǵalarǵa berilgen nesıelerdiń kólemi 2020 jylmen salystyrǵanda 83,6 %-ǵa nemese 4,1 trln teńgege ósip, 8,9 trln teńgeni qurady. Bul 2020 jylmen jylmen sa­lystyrǵanda 68,3 paıyzǵa artyq. Eli­mizde qaryz alýshylardyń jalpy sany 6,16 mln adamdy (+28,4 paıyz) qurady.

Ipotekalyq nesıede de ósim bar. 2021 jyly ıpotekalyq nesıeler 1,92 trln teńgeni qurap, bir jyl ishinde 77,7 pa­ıyzǵa ósken. Al esh kepilsiz berilgen tutyný­shy­lyq nesıe – 5,45 trln teńge, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda bul 86,1 paıyzǵa kóp.

ALMATY