21 Naýryz, 2014

Máskeýden kelgen kelin on balanyń anasy atandy

485 ret
kórsetildi
12 mın
oqý úshin
Mańǵystaý óńiriniń aýyldyq jerleri qandaı zaman ornap, qandaı qoǵam ıektep, qandaı saıasattyń salqyny soqsa da qazaqylyǵynan aıyryla qoımady. Ádemi ishigine túlki tymaqty jarastyra kıip, at jabýy men at dorbasyn oıýlaı sándep, doıyr qamshysyn shashaqtaǵan sánqoı, ári ulttyq qundylyqtardyń qyraǵy saqshylaryndaı ákeler, aq jaýlyǵyn basynan  tastamaı, bir ózi bir áýlettiń kıesindeı kóringen kerbez analar kúni keshege deıin ómir súrdi. Áli de bar, biraq qatary sırep kele jatqany baıqalady. Endiginiń ájeleri «sovremennyı» bolatyn sııaqty ma, qalaı?! Ardyń jibin attamaı, qazaqtyń ata saltyn qaltqysyz saqtap, úlkenderdiń aldynan qııa baspaı, jarǵa, otbasyna adaldyǵy arqasynda taǵdyrdyń nebir qıyndyqtaryn jeńgen abzal ananyń biri – Paıa áje. Paıa aje«Paıa» – qazaqy esimi. 1938 jyly Máskeý túbindegi Kırov oblysynda dúnıege kelgen sátten qazaqtyń kelini atanǵanǵa deıin ol Faına Nıkolaevna bolatyn. Bul kúnde 76 jasqa kelgen ájeniń qyzyqty da qıyn ómiri týraly úlken uly Amangeldi áńgimelep berdi. ...Búldirshin Faına fın, nemis sekildi eki birdeı maıdannyń bel ortasynda júrgen ákeniń jylýyn sezinip te úlgergen joq. Al soǵystyń alǵashqy jyldarynda ash-jalańash qalǵan bularǵa talǵajaý etetin sańyraýqulaq, jemis-jıdek termek bop ormanǵa ketken anasy adasty ma, álde basqalaı apatqa dýshar boldy ma sol kúıi oralmaǵan. Aǵasy, apasy jáne sińlisimen birge balalar úıiniń qabyrǵasynda eseıdi. Soǵystan esen-saý oralǵan ákesi ózge janmen bas qosyp, tútin tútetti. Faına birden ózin-ózi qolǵa aldy. Jip ıirip, júnnen ónim óndiretin toqyma fabrıkasyna jumysqa turdy. Eti tiri qyz jantalasa júrip eskileý bolsa da bir bólmeli páterge qol jetkizdi. 1956 jyl. Abyr-sabyr adamy, qozǵalysy kóp  qalada qaratory jigitpen tanysýǵa taǵdyr jazypty. Osydan bastap máskeýlik orys qyzdyń taǵdyry kúrt ózgerdi.  Qazıhan Qazaq KSR-inen áskerge 1951 jyly kelipti. Sol kezdegi Lenıngrad qalasynan Máskeýge deıin jol salatyn qurylys batalonynda 4 jyldyq merzimdi boryshyn ótegen soń, aǵa serjant sheninde áskerı bólimde qyzmet etip júr eken. Vzvod komandıri, sharýashylyq bóliminiń meńgerýshisi bolǵan, adal da aqjarqyn qazaqpen tez til tabysyp ketedi. Tanystyq dostyqqa, dostyq mahabbatqa ulasyp sol jyly kúzde Kırov oblysynyń neke úıine baryp, zańdy jubaılar retinde tirkelgen sátten bastap Faına Baıseıitova bolyp shyǵa keledi. Alty jyldy óńkeı orystyń ortasynda, Máskeýdiń mańynda ótkizgen Qazıhan ruqsat berili-simen «Qazaqstan, qaıdasyń?» dep tartyp turady. Tórt qyzdyń arasyndaǵy jalǵyz uldyń ózge elde qalýǵa dáti barmaıdy, aýylda eki kózi tórt bolyp kútip otyrǵan áke-sheshe, týma-týys. Áskerden kelisimen Baýtınodaǵy aılaq salýshylarǵa kelip qosylyp, júr­gizýshi bolyp jumysqa kirisedi. Jumystyń yńǵaıy solaı boldy ma, álde habar-oshar alýdyń qıyndyǵy ma, tipti basqalaı sebebi bar ma – Qazekeń Máskeý jaqqa qaıta moıyn bura qoımaıdy. Kazıhan-Paıa Arada eki jyl ótkesin gos­pı­talde jumys jasaıtyn armıan dosynyń aqylymen Qazıhan qyz­met etken áskerı bólimnen onyń meken-jaıyn naqtylap alǵan Faına Mańǵystaýdy betke alyp jolǵa shyǵady. Gýrevten sol kezdegi Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy Taýshyqqa qatynaıtyn ushaqqa otyrady. Orys tili men osy ulttyń ókiline asa qurmet kórsetilip, quraq ushatyn zaman ǵoı, degeni bolyp, qalaǵanyn oryndatyp, dittegenin tez tabady. Taýshyqqa kelisimen sol aýyldyń basshysyna baryp, Qazıhandy suraıdy. Onyń Fortttaǵy Baýtıno aılaǵynda jumys jasaıtynyn bilgen soń, basshydan kólik alyp, Fortqa tartady. Munda aılaq salýshy mekemeniń basshysy qarsy alyp, arnaıy bólme berip, tynyqtyrady da, jumystan Qazıhandy aldyryp, ekeýin kezdestiredi. «Alystan keldim ǵoı, úıińdi, týystaryńdy kórip keteıin», deıdi qyz. Qazıhanǵa bul ótinishti oryndaý úshin jumys orny 3 kúnge ruqsat beredi. Sol kezdegi «krýtoı» kólik samosvalmen shańdatyp, qula dúzdegi Shaıyrǵa keledi. Soǵystan keıingi kezeńniń syry belgili, ortasyn peshpen bólgen, aldynda jupyny aýyzǵy úıi bar jataǵan eski úı, ústi-bastary jutań, júdeý adamdar. Oıda-joqta úlpershekteı orys qyzdy alyp jetip kelgen ulynyń tirligin túsinbeı: «Bul kim?» degen ata-anasyna Qazıhan: «Úkimettiń tapsyrmasymen kelgen geolog qyz, aýyl mańynan ótip bara jatqan soń, qonýǵa keldim», dep qutylady. Tamyzyǵy taýsylyp, jalyny jalp-jalp etip sónýge aınalǵan  jalǵyz shamnyń jaryǵymen kúıbeńdegen olar mal soıyp «qonaq» kútedi. Qyzyqtyń kókesi keshte bolady. Jerge jatyp úırenbegen qyz krovat suraıdy, aýyldyń adamdary ústine eresek adam túgili bala minse, tory jerge tıetin bireýin taýyp ákelip, arasyna aǵash salyp «qonaqty» jaıǵastyrady. Keıin osy kúnderdi eske alǵan Paıa ájeı: «shynymdy aıtsam, aýyldan, aýyldaǵylardyń turmysynan qatty shoshydym», deıdi eken. Ertesine Qazıhan qyzǵa «Úıim-kúıim osy, kelseń de, kelmeseń de óziń bilesiń», deıdi. Aýylyna oralǵan Faına uzaq oılanady. Aqyry bir sheshimge kelgen ol úıin, teledıdary men krovatyn satyp, aqshasyna Qazıhannyń anasyna oramal, eki qaryndasyna kózdiń jaýyn alatyn eki oramal, taǵy da syı-sııapattar alady da, úıindegi ydys-aıaqty 5-6 qus jastyqtyń arasyna salyp, Qazıhannyń atyna Taýshyqqa 10-15 jáshik posylka jóneltedi. Bul onyń jasaýy bolatyn. Sálemdeme bardy-aý degen kezde: «Qosh bol, Lenıngrad!» dep alys saparǵa ózi de attanady. Gýrevtegi kassadan Taýshyqqa deıingi ushaqqa bılet alý úshin daýys­tap: «Baıseıitova» dep tegin aıtqan orys qyzǵa galstýk taǵyp, ózinshe sánmen kıingen qazaq kelip, jón surasady. Qazıhannyń joldasy ekendigin bilgen soń, ózi onyń týǵan naǵashysy ekendigin aıtqan ol kelindi ushaqtan týra úıine túsiredi. Shashý shashyp, qonaqtar shaqyrady. Qazıhannyń áke-sheshesi qıǵylyq salmaýy úshin máseleniń aldyn osylaı alady. – Jaz shyǵa Samdy ıgerý úshin kópshilikpen birge qyrǵa kóshtik. Buǵabaıdaǵy shaǵyn aýrýhanaǵa ot jaǵýshy bolyp qyzmetke turdym. Úıler salynyp, qurylys qyzǵan qarbalas kezeń. Jaraqattanýshy kóp, soqyrishek pen bosanatyn áıelderge tipti qıyn. Dári-dármek nusqaýlyǵy, kitap ataýly túgel orys tilinde. Munyń bárin oqyp, túsindirý, tipti dárigerge kómektesý meniń mindetim boldy. Birte-birte ýkol salyp úırenip, medsestra boldym. Dáriger Ǵadilbek meni kýrsqa jibermek bolǵan, enem shirkin «oqyǵan áıeldiń asyn ishpeı-aq qoıaıyn, jalǵyz balamnyń tapqany da jeter» dep jibermeı qoıdy, – deıdi eken keıýana keıin. Aıaǵy aýyrlaǵan soń, Mańǵystaýdyń medısınalyq jaǵdaıyn kórip júrgen Faına tórkinine baryp bosanýdy jón sanaıdy. Kırov oblysyna jetken ol torsyqtaı uldy bolady. Arada segiz aı ótedi. Hat-habar sırek. Birde: «Jolda nárestege qujat suraıdy. Sol sebepti esimin qoısańyzdar eken», degen hat keledi.  Alǵashqy nemeresine esi kete qýanǵan Jibek ana elge aman-saý kelsin degen nıetpen sábıdi «Amangeldi» dep ataıdy. «Jolda qıyn bolar, bizge tastap ket», degen ákesine «qazaqtar meni óltiredi ǵoı» degen Faına Amangeldini qushaqtap elge keledi. Osylaısha Amangeldi, Amanqos, Qarjaý, Nurjaý, Ermuqan, Nurmuqan atty alty uldy, Altyn, Kúmis, Qarlyǵash, Gúlmıra esimdi tórt qyzdy ómirge ákelgen Paıa áje qazir 40-tan astam nemere, 20-ǵa jýyq shóbereniń asyl ájesi. Jalǵyzdyń japyraǵyn jaıdy. Omyraýynda qos altyn alqasy jarqyraǵan  «Batyr ana». Qazaqtyń salty men dástúrin qalt jibermeı oryndap, úlkenderge kelin, kishilerge jeńge, bireýlerge qudaǵı bolyp, qazaq arasyndaǵy ómirin syıly, úlgili ótkizip keledi. О́liler rýhyna jeti shelpek taratyp, sadaqa jasaýdan jańylǵan jeri joq. Uzaq jyldar  jer asty sýlaryn zertteıtin mekeme «Mańǵystaý sý barlaý ekspedısııasynda» jumys jasap,  Sam qumy tóńireginen 800-ge tarta uńǵymalar qazýǵa atsalysqan otaǵasy 1984 jyly 52 jasynda baqılyq boldy. Elge syıly, ázil-qaljyńdy unatatyn kisi eken, «Qazekeń aıtypty» degen ázilder el arasynda áli júr. –Enem jaryqtyq qatal adam edi. Qolynan urshyǵy túspeıtin ol alasha, syrmaq, órmek, baý-basqur toqıtyn. Qyzdarymen birge meni de úıretip shyqty, joǵaryda aıtylǵandarmen birge, bekitý-tusaý, noqta esip, tekemet basýdyń, jabý tigýdiń mamany boldym. Qanshalyqty talapshyl, qatal bolǵanmen, júregi aq edi, –dep talaı jerde «synǵa salǵan» enesin óle-ólgenshe erekshe syılaǵan. Qanynda bar qasıet bolar, ózi «yssy» ene bolmapty, «kóńili aq bolsa, sanasy bolsa, ózderi jasaıdy» dep kelinderin uzyn arqan, keń tusaýmen ustaǵan, kúshi qaıtqansha eshkimdi jumsamaı, ózi turyp kete beredi eken.  «Eki tilde birdeı sóılep, «ǵylymnyń kókesi – arıfmetıka, ony oqyńdar» dep otyratyn anama orys tilinen berilgen tapsyrmany oryndaı almaı jylamsyraǵan balasyn jetektegen aýyldastar túnniń bir ýaǵynda da kelip jatatyn», dep eske alady Amangeldi aǵa. О́kinishtisi, Paıa áje týystarynan kóz jazyp qalypty. 1965 jyly Qyrymǵa kóshtik dep hat salǵan ákesi sodan soń habarsyz ketken. Aǵasy erterekte qyzmet etken Sankt-Peterbýrgtegi teńiz portyna, apasy jumys jasaǵan Chelıabidegi traktor zaýytyna izdeý salǵanmen, mardymdy habar bolmapty. Qazaqtyń bir jigiti úshin týǵan elin, jerin, týma-týystaryn máńgilikke tastap, aıdaladaǵy qazaq otbasynyń tútinin tútetken ananyń ishtegi jalǵyz armany, bálkim, osy, ıaǵnı tiri bolsa týystaryn nemese olardyń urpaqtaryn bir kórý bolar... Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Mańǵystaý oblysy. –––––––––– Sýretterde: búgingi «Batyr ana» Faına ájeı; Faına Baı­seıitova jáne otaǵasy Qazıhan. 80-jyldar.