Ǵylymǵa qolbaılaý máseleler haqynda

Ǵylym men ınnovasııalardy damytý – memlekettik saıasattyń qazirgi talaptaryna saı keletin asa mańyzdy baǵyt. Memleket ǵylym salasyn damytýǵa soń­ǵy on jyl ishinde eleýli qarjy bóldi, endi sol qarjynyń el­diń ekonomıka­lyq, tehnologııalyq jáne áleý­mettik ál-aýqatyn nyǵaıtýǵa qanshalyqty paı­dasy bolǵany týraly málimetterdi bilý oryndy bolar edi. Alaıda qazirgi ýaqytta otandyq ǵylymı zertteýler nátı­jeleriniń óndiriske enip, odan edáýir paıda keltirip jatqandary saýsaqpen sanarlyq.

Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵy, ekologııa, tamaq ónerkásibi jáne medısına salalaryna arnalǵan otandyq bıopreparattar óndirisiniń damýy óte baıaý jáne áli de sheteldik ónimderge tikeleı táýeldi ekenimiz belgili. Memleket birqatar iri ǵylymı ortalyqtardy ashty jáne olardy zamanaýı qural-jab­dyq­tarmen qamtamasyz etýge qomaqty qarajat jumsady. Mysaly, solardyń biri Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń, qazirgi Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Ulttyq bıoteh­nologııa ortalyǵy (UOB). Bul uıym bıo­tehnologııa salasyndaǵy ǵylymı ázirle­melerdi daıyndap, olardy óndiriske engi­zýge jáne kommersııalandyrýǵa baǵyt­talǵan bolatyn, ıaǵnı ǵylymı ázir­­lemelerdi naqty tutynýshyǵa jet­ki­zý maqsatynda qurylǵan. Biraq bú­gingi tańda jańa tehnologııalar men bıo­logııalyq ónimderdiń otandyq ón­di­risin uıymdastyrý turǵysynan naq­ty qaıtarymy, ókinishke qaraı, nólge teń bolyp tur. Alaıda sońǵy on jyl­dyń ishinde ǵylymı jobalar men baǵ­dar­lamalarǵa memlekettik bıýdjetten birneshe mıllıardtaǵan qarjy bólinse de onyń qaıtarymy bolmaı tur. Osyǵan uqsas jaǵdaı bıologııalyq saladaǵy basqa ınstıtýttarda da baıqalady.

Osyǵan baılanysty, birqatar másele týyndaıdy: ǵylymı baǵdarlamalarǵa bólingen qarajat aıasynda jasalǵan aýyl sharýashylyǵy, medısına, ekologııa jáne basqa da salalarǵa arnalǵan otan­dyq preparattar qaıda? Jańa bıo­lo­gııalyq ónimder men tehnologııalar qaı­­da? Qurǵaqshylyqqa, topyraqtyń ekin­shi ret tuzdanýyna jáne aýrýlarǵa tózimdi jergilikti klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgen aýyl sharýashylyǵy daqyl­daryna paıdalanatyn ártúrli suryp qaıda? Qarjylandyrylǵan jobalar, ásirese maqsatty baǵdarlamalardy qar­jylandyrý sheńberinde júzege asyrylǵan jumystardyń nátıjeleri, memlekettik ekonomıkanyń tıisti salalarynyń ón­di­risine mindetti túrde engizýmen aıaqtalýǵa tıis. О́kinishke qaraı, qazir ǵylymnyń jetistikterin óndiriske engizý óte sırek kezdesedi.

Iаǵnı Qazaqstannyń ǵylymy qazirgi kezeńde básekege qabiletti bola ala ma, el ekonomıkasyna laıyqty úles qosa ala ma degen zańdy suraq týyndaıdy. Árıne, otandyq ǵylym laıyqty úlesin qosýǵa mindetti. Bul úshin ǵylymı zertteýler­diń nátıjelerin praktıkaǵa túbegeıli kúıde engizilýin arttyrý qajet. Ǵylymda «irgeli zertteýler – qoldanbaly ǵylym – ǵylymı nátıjelerin kommersııalandyrý» sııaqty naqty tizbek jumys isteýi kerek. Sonda ǵylymı jańalyqtar men jetistikter sórelerde shań basyp jatpaı, naqty ekonomıkalyq paıda men qarjylaı salymdy qaıtarýǵa múmkindik beredi.

Osy oraıda, irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrý shemalary­nyń arajigin ajyratýdyń qajettiligin atap ótken jón. Sonymen birge osy salalardy damytýǵa bólinetin memlekettik qarajattyń jumsalýyn qatań baqylaý qajet. Eń bastysy, salynǵan qarajattyń qaıtymyn tıisti ýákiletti organdar tarapynan naqty baqylaý men qadaǵalaý júzege asyrylýy kerek.

Árıne, irgeli ǵylymnyń damýyna mem­­leket tarapynan jan-jaqty qoldaý bolýy qajet. Bul bilim deńgeıin edáýir alǵa jyljytatyn jáne jetildiretin, kele­shektegi qoldanbaly ǵylymnyń she­shim­deriniń basym bóliginiń negizi bolyp tabylýy qajet. Sonymen birge, bola­shaqta irgeli ǵylym praktıkaǵa naqty shyǵýy kerek, az ýaqytta oǵan múmkindik bolmasa da, shamamen 5-10 jyl kóleminde iske asýyna tolyq múmkindik bolady. Irgeli zertteýlerdi kem degende 5 jyldyq ǵylymı jobalar sheńberinde granttyq qarjylandyrý esebinen júzege asyrǵan jón. Bul jalpy ǵylymǵa bólinetin qarjynyń 20-25%-ynan kem bolmaýy qajet. Mundaı jobalardy oryndaý nátıjeleri joǵary reıtıngti jýrnaldarda jarııalanymdarmen, halyqaralyq forýmdarda baıandamalarmen, monografııalar, kitaptar shyǵarýmen jáne t.b. kórsetilýge tıis.

Al qoldanbaly zertteýlerdi oryn­daýǵa ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jalpy somasynan 35-40%-ǵa deıingi mólsherin bólý oryndy. Mundaı ju­mystar jańa otandyq ónimder men preparattardy da­ıyn­daýǵa, olardy ónerkásiptik óndirýge arnalǵan jańa tehnologııalar ázirleýge naqty baǵyt­talýǵa tıis. Mundaı ǵylymı zertteý jumystary zerthanadan bastalyp, patentterdi resimdeýmen, ázirlengen ıdeıalar men tehnologııalardy (dalalyq synaqtar, klınıkaǵa deıingi jáne/nemese klınıkalyq zertteýler, tájirıbelik-ónerkásiptik úlgilerdi jasaý jáne t.b.) synaq­tardan ótkizýmen aıaqtalýy qa­jet. Qazirgi tańda qoldanbaly zertteý grant­taryna 3 jylǵa shamamen 70 mln teńgege deıingi qarajat bólinip otyr. Bul qarajat óz dárejesinde nátıje alý­ǵa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan qoldanbaly zertteýlerdi memleket tapsyrys beretin maqsatty baǵdarlamalar arqyly qarjylandyrý kerek. Maqsatty baǵdarlamalar memlekettiń eń ózekti jáne mańyzdy ári kúrdeli máselelerin sheshýge baǵyttalýǵa tıis. Sondaı-aq mindetti túrde zertteý nátıjelerin óndiriske en­gizýdi kózdeýi kerek. Baǵdarlamany da­ıyn­daý barysynda ataýynda tek «ázir­leý» ǵana emes, sonymen qatar «óndiristi uıymdastyrý», «tehnologııany engizý» jáne t.b. naqty kórsetilýi kerek. Osy qarajatty bólý men oryndaý barysyn qatań baqylaýǵa alǵan abzal.

Ǵylymdy qarjylandyrýdyń 35-40%-ǵa jýyǵy, sózsiz, ǵylymdy kommersııa­landyrýǵa baǵyttalýy kerek. Bul jańa óndirister uıymdastyrýmen jáne otan­dyq preparattardy, tehnologııalardy, mate­rıaldardy jáne t.b. ónerkásiptik óndi­rispen aıaqtalýy qajet. Bul jaǵdaıda qarjylandyrý granty Ǵylym qory arqyly, beıindi mınıstrlikterdiń ǵylym komıtetteriniń tikeleı baqylaýymen júzege asyrylýǵa tıis. Alaıda negizgi alǵa qoıǵan maqsattar men mindetter oryndalmaǵan jaǵdaıda jumsalǵan qarajat durys ári tıimdi paıdalanbaǵan kezde bólingen qarajattyń 30%-yna deıin aıyppul salyp, memleketke qaı­tarý qajet. Bıýdjet qarajatynyń tıim­siz paıdalanýyna jol bermeý úshin ýáki­letti organdar tarapynan, jobalar oryn­dalǵannan keıin árqaısysyna tereń taldaýlar jasap, qorytyndysyn jarııalaǵan jón.

Ǵylymǵa bólingen memlekettik qa­ra­jat­tardy mynadaı shemamen iske asyr­­ǵan durys: ǵylymı ıdeıa (irgeli jo­ba) – synaqtan ótkizý/óndiriske engi­zý (maqsatty-baǵdarlamalyq qarjy­lan­dyrý) – kommersııalandyrý («Ǵylym qory» AQ). Sonda ǵylymı nátıjeler túp­kilikti tutynýshyǵa jetkizilip, ıaǵnı otan­dyq ǵylym el ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosatynyna senimimiz mol.

Sonymen qatar ǵylymdy uıymdas­tyrý jáne basqarý prınsıpterine bel­gi­li bir ózgerister engizý ýaqyty kelgen sııaq­ty. Múmkin ǵylymdy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen derbes ýákiletti uıymǵa bólip shyǵarǵan durys bolar. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń negizgi múddeleri birin­shi kezekte mektepke deıingi, orta jáne joǵary bilim berýge shoǵyrlanǵan, al ǵy­lymǵa qatysty máseleler kóp jaǵdaıda keıinge yǵystyrylyp qala beredi. Osyǵan oraı, ǵylym jónindegi agenttik nemese Prezıdent janynan Ǵylym men tehnıka jónindegi memlekettik komıtet túrinde derbes memlekettik organ qurylýy múm­kindigin qarastyrǵan jón.

Ǵylymı jobalar men baǵdarlama­lardyń konkýrstyq irikteý prosesin ońtaılandyrý talap etiledi. Konkýrstardy jarııalaý kezinde Qazaqstan úshin ózekti zertteýlerge arnalǵan mamandandyrylǵan baǵyttar men tehnıkalyq tapsyrmalardy barynsha naqtylaý qajet, sonda ǵana naqty ári sapaly nátıjelerge ıe bolatynymyz sózsiz.

Búginde joǵary ımpakt-faktory bar sheteldik jýrnaldarda jarııa­lanym­dardyń bolý krıterııi boıynsha joba jetekshilerine qoıylatyn qatań talaptar kóptegen ǵalymǵa konkýrstarǵa qatysýǵa múmkindik bermeı otyrǵany barshaǵa aıan. Múmkin bul talapty tek irgeli zertteýler úshin qoldanyp, al qol­danbaly zertteýler men (maqsatty ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar) kom­mersııalandyrý jobalary úshin jeńil­detken jón bolar. Bul jerde alynǵan zertteý nátıjele­rin óndiriske engizý ta­lap­tary birinshi orynǵa shyqqany jón. Budan basqa, jańa ozyq preparattar men tehnologııalar ja­salǵan jaǵdaıda, birinshi kezekte olardy patenttik qorǵaý jáne sodan keıin ǵana ashyq baspasózde jarııalaý júzege asyrylǵany abzal.

Qazir joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý uıymdaryn biriktirý máselesi kóp talqylanýda. Tájirıbe kór­set­­kendeı, ýnıversıtet pen akademııa­lyq ǵylymdy biriktirý oń nátıjege alyp kele bermeıdi. Joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary jumys ýaqytynyń kóp bóligin oqý prosesterine arnaýyna baılanysty olardyń ǵylymı zertteýlerge tolyq kóńil bólýge múmkindikteri shamaly. Bul ýnıversıtet pen akademııalyq ǵylymdy biriktirý ǵylymı ınstıtýttarda qandaı da bir negizi qalanǵan jeke mamandandyrylǵan salanyń kóp jyldar boıy qalyptasqan ǵylymı jetistikteri men ǵylymı mektepterdiń joıylýyna qaýip týdyrady.

Qazirgi ýaqytta bıologııalyq maman­dyqtardyń ǵylymı kadrlaryn daıarlaý júıesinde de belgili bir olqylyqtar kezdesedi. Negizinde, ǵalymdar óz ǵumyr­laryn Qazaqstannyń florasy men faý­nasyn zertteý men saqtaýǵa jáne sırek kezdesetin, joıylyp bara jatqan túrlerin qaıta qalpyna keltirýge arnady. Qazirgi ýaqytta máseleniń tek birinshi bóligine, ıaǵnı ǵylymı zertteýlerge ǵana nazar aýdarylsa, al qorǵaý men qaıta qalpyna keltirýge qatysty nátıjeleri aıtarlyqtaı kózge kórinbeıdi. Onyń ústine ósimdikter men janýarlardyń jekelegen túrleriniń, onyń ishinde Qazaq­stannyń «Qyzyl kitabyna» engizil­gen­derdiń popýlıasııasy qarqyndy túr­de azaıýda. Bıoalýantúrliliktiń azaıýy­nan basqa, jyl saıyn topyraq quna­ry­nyń tómendeýi jáne ekinshi ret tuz­dalýy, aýylsharýashylyq jerleriniń shó­leıttenýi jáne batpaqtanýy, tabıǵı ekojúıelerdiń birtindep joıylýy sııaq­ty qaýipti qubylystar da baıqalady. Otandyq bıologııalyq ǵylymnyń mundaı jaı-kúıiniń sebepteriniń biri ǵylymı ortadaǵy negizgi úlken býyndaǵy kásibı mamandardyń jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqany. Oǵan qosa, joǵary oqý ornyndaǵy dıssertasııalyq keńester jas mamandardy jalpy «Bıo­logııa» jáne «Bıotehnologııa» ma­man­dyqtary boıynsha ǵana daıarlaıdy. Alaı­da ǵy­lymnyń naqty salasynda tereń bilim men arnaıy praktıkalyq zerteýlerdi talap etetin «Zoologııa», «Bo­tanıka», «Mıkrobıologııa» jáne t.b. mamandyqtar boıynsha naqty daıar­laý joq. Búginde ǵylymı uıymdarǵa ke­lip jatqan joǵary oqý túlekteri – ma­gıstrler men fılosofııa doktorlary (PhD) keıde mamandyqtaryn óz dárejesinde bilmeıtini jasyryn emes jáne osyndaı mamandardy ǵylymı ıns­tıtýttarda qaıta oqytý men daıarlaýǵa kóp ýaqyt pen qarajat jumsaýǵa týra keledi. Bizdiń oıymyzsha, bul máseleni joǵary oqý oryndary ǵylymı zertteý ınstıtýtarymen tyǵyz baılanys­ta bolǵanda, ıaǵnı osy ınstıtýttardyń bazasynda tańdalǵan baǵyttar boıynsha stýdentterdiń praktıkalyq bilimin nyǵaıtý arqyly sheshýge bolady. Sondaı-aq ǵylymı-zertteý uıymdarynyń janynan ǵylymı dárejeler (PhD) berý jónindegi ǵylymı keńesterdi mindetti túrde ashý qajet.

Otandyq ǵylymnyń zertteýleri men bilikti mamandar daıarlaýda olardyń sapasyn arttyrý bıznes tarapynan qarjy ınvestısııalaryn tartýǵa jáne de ǵylymdy qajet etetin óndiristerdi damytýǵa, sonymen qatar otandyq ekonomıka men Respýblıkanyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin nyǵaıtýǵa edáýir yqpal etýge múmkindik beredi.

Amankeldi SADANOV,

bıologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor, akademık,

Ǵylym men tehnıka

salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty