Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS, «EQ»
Kóp kemshilik – oqý baǵdarlamasynda
Eń áýeli máseleniń mánisine tereńdep kóreıik. Nege biz barlyq túıtkildiń túıinin tehnıka ǵylymyna ákelip tiredik? Iá, bizge tehnar kerek. Eldi damytatyn, ekonomıkany kóteretin dál osy mamandyqtar ekenin telefon, kompıýter, mashına, ushaq, tikushaq, zymyran shyǵarǵan elder dáleldep berdi. Endi sol mektepten qanat qaqqan talaptyny tehnar etetin kim? Oqý orny, odan da mańyzdysy – oqytýshylar, professorlar. Ádistemelik qural, oqýlyq, sapaly, qoǵamnyń talabyn qanaǵattandyrar maman daıarlaıtyn jospar, jumys berýshilerdiń suranysyna saı bilim berý baǵdarlamasy bolmasa, bári beker. Sonyń barlyǵyna jaýap beretin – tehnıka ǵylymy. Al suranys bolsa da, tehnıka ǵylymynyń damymaı jatqanyna ne sebep?
Sátbaev ýnıversıtetiniń janyndaǵy Avtomatıka jáne aqparattyq tehnologııalar ınstıtýtynyń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Raısa О́skenbaeva máseleniń mánisi joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý baǵdarlamalarynda ekenin aıtady.
«Álem ekonomıkasy ózgerdi. Soǵan saı maman kerek. Qandaı maman? Indýstrııaǵa baǵyttalǵan tehnar-mamandar qajet. Al olar qoǵamnyń, jańa zamannyń ózgerisine daıyn, naryqtyń suranysyn, óndiristiń talabyn qanaǵattandyrýǵa qabiletti bolýy úshin kadr daıarlaıtyn bilim baǵdarlamalarynyń mazmunyn, baǵytyn ózgertýge tıispiz. Onsyz múmkin emes. Qazirgi zamanda bir mamandyqpen ǵana jumys isteıtin adam az, óıtkeni suranys sondaı, kóbi birneshe daǵdyny ıgergen ámbebap mamandy qalaıdy. Biz osyǵan oraı oqý baǵdarlamasyna ózgeris engizdik. Osy semestrden bastap «Taý-ken isi» mamandyǵynda oqıtyn stýdentter aqparattyq tehnologııalarǵa qatysty pánderdi ótedi. Eki baǵdarlamany sáıkestendirip jasadyq. Mundaı baǵdarlamamen bitirip shyqqan maman eki salany qatar meńgerip, taý-ken isinde sońǵy aqparattyq tehnologııalardy qoldanýǵa qabiletti bolyp shyǵady. «Taý-ken isi» mamandyǵyn bitirgen stýdent aqparattyq tehnologııalar boıynsha 3 jyl boıy alǵan kredıti, ıaǵnı bilimi úshin dıplomyna qosymsha ekinshi baǵdarlamany bitirgeni týraly sertıfıkat ıelenedi. Qos mamandyqqa qurylǵan oqý baǵdarlamasy tek «Taý-ken isi» mamandyǵynyń stýdentterine ǵana emes, basqa da tehnıkalyq mamandyqtardyń izdenýshilerine de oqytylyp jatyr», deıdi R.О́skenbaeva.
Prezıdent Q.Toqaev joǵary oqý oryndarynyń arnasyndaǵy básekelestikti arttyrý maqsatynda sheteldik beldi ýnıversıtetterdiń fılıalyn tehnıkalyq baǵyt boıynsha ashýdy tapsyrdy. Atalǵan ınstıtýt dırektorynyń aıtýynsha, osy jumysty negizinen ishki mazmun jaǵynan barlyq JOO-ǵa ázirden engize berýge bolady.
«Pandemııanyń paıdaly jaqtary da boldy ǵoı. Sonyń nátıjesinde qashyqtan oqytý, onlaın oqytý formattaryna erekshe den qoıdyq. Ataqty Coursera platformasy álemdik iri, halyqaralyq reıtıngte kósh bastap turǵan sheteldik ýnıversıtetterdiń sabaqtaryn alýǵa múmkindik beredi. Osyny paıdalanyp biz de stýdentterimizdi sondaǵy tehnıkalyq mamandyqtarǵa arnalǵan mańyzdy kýrstardan ótkizýdi qolǵa aldyq. Árıne, bul da bizge ońaıǵa soqqan joq, Coursera-men júrgizilgen kelissózderdiń negizinde qol jetkizdik. Ondaǵy kýrstardan jekelegen stýdentter ǵana ótpeıdi, oqý ornynyń barlyq mamandyǵyna bizdiń oqý baǵdarlamasyna sáıkestendirip eki pán engizildi. Olar osy semestrden bastap sheteldik JOO-nyń bilimin qosa alyp jatyr. Munyń bári izdenýshiniń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa sep bolady. Shyny kerek, qazir izdenem degen adamǵa resýrs jetkilikti, burynǵymen salystyrǵanda jastarǵa ǵylym jolyna túsý de birshama jeńildegendeı. Máselen, men eki deńgeıden óttim, óıtkeni ol kezde áýeli kandıdat bolýyńyz kerek, sodan keıin baryp doktorlyqqa shyǵasyz. Al qazir postdoktorantýra da qarastyrylǵan», deıdi professor R.О́skenbaeva.
Bilim mańyzdy, praktıka eki ese mańyzdy
Osyny o basta túsingen elder dýaldyq bilim berý júıesin engizgen. Bul degenińiz – stýdentti alǵan bilimin ómirde, tájirıbede qoldana bilýge úıretý. Iаǵnı oqý baǵdarlamasynda óndiristik praktıkadan ótýge, zerthanalyq dáristerge kóbirek kóńil bólinedi. Bul júıeden Qazaqstan da qalys qalmady, on jyldaı buryn engizildi. Biraq nege nátıjesiz? Munyń sebebin fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Ábdimáýlen Berdishev praktıkadan ótetin óndiris oryndaryndaǵy, oqý oryndarynyń zerthanalaryndaǵy zamanaýı jabdyqtardyń jetispeýshiligimen baılanystyrady.
«Shyndyǵynda tehnıkalyq mamandardy daıarlaýǵa qomaqty qarjy kerek. Gýmanıtarlyq salanyń stýdentterin oqytýǵa kóp shyǵyn shyǵarmaýǵa bolady. Tehnar daıyndaýǵa keremet oqýlyq pen júıeli jospar jetkiliksiz. Oǵan úlken zerthanalar, tehnıkalyq quraldar, zamanaýı jabdyqtar qajet. Bul jaǵynan biz artta qalyp kelemiz. Qazir qural-jabdyǵy tolyq jańarǵan zerthanalar joqtyń qasy. Jabdyǵy bar zerthanalardyń ózinde eski, qoldanystan áne-mine shyǵýǵa taıaý tehnıkalar tur. Sondyqtan da tehnıkany tolyq meńgergen, keıin sol quraldarmen jasalǵan tájirıbelerdi ǵylymı negizdeıtin mamandar qalyptaspaıdy. Munyń ekinshi bir zııany bar. Aıtalyq, shetelderden oqyp kelgen tehnık jastar elde jumys tappaı jatady. Oǵan da sol jabdyqtalǵan óndiris oryndarynyń joqtyǵy sebep», deıdi Á.Berdishev.
Jaqynda «Úzdik ǵylymı qyzmetker – 2021» baıqaýynyń jeńimpazy atanǵan ǵalym Á.Berdishev ózi de ýnıversıtette maman daıarlaıdy. Jylyna qansha maman daıarlanyp shyqsa da kadr tapshylyǵyn kórýimizdi de sarapshy sol óndiristik oryndardyń azdyǵymen, keı óńirlerde tipti joqtyǵymen túsindiredi. Al tehnıkalyq salanyń mamany tehnıkamen jumys istemese, ónim de bolmaıdy. О́nim bolmaǵan jerde zertteý de joq, ǵylym da damymaıdy. Sebebi gýmanıtarlyq salanyń ǵalymdary kúndelikti ómir men aınaladaǵy adamdardy da baqylap, zertteý júrgize berýi múmkin. Biraq tehnıkalyq salada tehnıkamen jumyssyz, ıaǵnı zerthanasyz zertteý jasaý múmkin emes. Onda bul jalǵan ǵylymǵa aınalady.
«Túlekterimniń 10 paıyzy, ári ketse 15 paıyzy ǵana joǵary bilimin magıstratýra men doktorantýrada jalǵastyrady. Ásirese doktorantýrany bitirgenderdiń kóbi tehnıkalyq salada doktorlyǵyn qorǵaı almaıdy. О́ıtkeni olardyń ǵylymmen aınalysýy úshin taǵy sol zerthana kerek. Al túlekterdiń qalǵan paıyzy joǵary bilimimen óz mamandyǵy boıynsha jumys isteıin dese, jalaqy mardymsyz, odan óndiristegi quraldary men tehnıkalary tozǵan. Sanaýly óndiris oryndary bar, biraq onda otandyq ınjenerlerdi jumysqa alǵysy kelmeıdi. Shetelden jumys kúshin tartýǵa qumar. Muny kórgen ózimizdiń qaradomalaqtar shetke ketedi. Joǵaryda aýyzǵa alǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri de Qazaqstanda shartty eńbek ótilin ótep bolǵannan keıin shetelge ketip qalady», deıdi Á.Berdishev.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy elimizdegi JOO-lardyń reıtıngin jasaıdy. Bıylǵy reıtıngte eń joǵarǵy jalaqy alatyn mamandar qatarynda «Standarttaý jáne sertıfıkattaý jáne metrologııa», «Aqparattyq tehnologııalar», «Taý-ken isi jáne paıdaly qazbalardy óndirý», «Elektr tehnıkasy jáne avtomattandyrý», «Qala qurylysy, qurylys jumystary jáne azamattyq qurylys», «Munaı isi» mamandyqtarynyń túlekteri tur. Sondyqtan jalpy tehnıkalyq salanyń mamandaryn basqalarymen salystyrǵanda eńbekaqysy mardymsyz deı almaımyz. Eger olar ózderiniń túrli jobalaryn grant bóletin konkýrstarǵa nemese sol ózderi eńbek etetin óndiris oryndarynda iske asyrýǵa qulyqty bolsa, qosymsha zertteýmen de aınalysyp, sol arqyly tabysyn da arttyrýǵa bolar-aý. Biraq olardyń zertteýmen, ǵylymmen sol óndiriste júrip aınalysýyna barlyq tarap (jumysshy, jumys berýshi, oqý oryndary da) múddeli me? «Atameken» UKP Adamı kapıtaldy damytý departamentiniń sarapshysy Aınur Ybyjanova bizge bergen málimetinde: «Avtomattandyrý jáne basqarý» mamandyǵyn bitirgen 1 154 túlektiń tek 145-i magıstratýraǵa túsken. Al «Alektroenergetıka» mamandyǵyn támamdaǵan 1 102 mamannyń 121-i magıstrant atanǵan», deıdi. Doktorantýraǵa qansha adamnyń túskeni, onyń ishinde neshe doktoranttyń doktorlyq ataǵyn qorǵaı alǵany týraly zertteý júrgizilmeıdi eken.
108 kolledj túleginiń tek beseýi ǵana joǵary oqý ornyna túsken
Elimizde kolledjderdiń reıtıngi jasalmaıtyny, kásiptik-tehnıkalyq bilimniń baǵdarlamalaryna zertteý júrgizilmeıtini ókinishti. Kolledjge túsýden úmittiler de qaı mamandyqtyń qandaı kolledjde jaqsy oqytylatynyn bilýi kerek qoı. О́ıtkeni endi memlekettik grant kolledjderge emes, stýdentterge beriledi. Aıtqymyz kelgeni basqa, kúndelikti turmysymyzǵa qajetti tehnıkalyq qyzmetterdi oryndaıtyn mamandardyń basym bóligin kolledjder daıyndaıdy. Al sol kolledjden keıin bakalavrıatqa, odan ári magıstratýra, doktorantýraǵa jalǵap, bilimin ǵylymǵa ushtap jatqan tehnıkter az. Muny qazaqstandyq kolledjderdiń oqytýshylary arasynda kólik salasy boıynsha úzdik bolǵan Rústem Ermekuly da rastap otyr.
«Biz tokar, elektrık, mehanık, slesar, dánekerleýshi sekildi naǵyz eńbektiń adamdaryn, qarapaıym jumysshy mamandardy daıyndaımyz. Olardyń kóbi oqý bitirgen soń jumys isteıdi. Izdenisin ári qaraı jalǵaıtyndar óte sırek kezdesedi. Mysaly, byltyr bitirgen 108 stýdenttiń tek beseýi ǵana JOO-ǵa tústi. Qalǵany kádimgi óndiriske ketti. Biraq bul kolledjde ǵylymmen aınalysýǵa kelmeıdi, zertteýge stýdentterdi qyzyqtyrmaıdy degen sóz emes. «Jas maman» jobasy aıasynda kolledjimiz zamanaýı tehnıkalarmen, qajetti quraldarmen jabdyqtaldy. Onymen jumys istep, joba jasaǵan stýdentim Andreı Ýhan WorldSkills respýblıkalyq baıqaýynda kúmis medal aldy. Negizi osyndaı baıqaýlar, túrli granttar arqyly stýdentterdiń zertteýge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa bolady. Degenmen óziniń ǵylymı nemese ınnovasııalyq jobasyn júzege asyryp, óndiriske engizýge yntalandyrý úshin ustazdary úlgi bola alýy kerek», deıdi R.Ermekuly.
Sóziniń jany bar. О́zindeı oqytýshylar arasynan ozyq shyqqan ol «Avtotransport salasynda qaýipsizdikti arttyrý joldary» taqyrybynda magıstrlik dıssertasııasyn qorǵaǵan. Germanııada turyp, bir jyl is-tájirıbeden ótip kelgen R.Ermekuly zertteýin endi doktorantýrada tereńdete júrgizýdi josparlap otyr. Al pedagogıka salasyndaǵy 15 jyldyq tájirıbesinde doktorantýraǵa túsip, ǵylymı ataǵyn qorǵaǵan stýdenti ázirge joq. «Men magıstratýradan keıin birden doktorantýrany jalǵastyrǵym keldi. Alaıda Pavlodarda meniń mamandyǵym boıynsha doktorantýraǵa oryn osy eki jyldyń kóleminde ǵana ashylyp, grantqa múmkindik berildi. Buǵan deıin Qazaqstan boıynsha doktorantýrada «Transport jáne logıstıka» mamandyǵyna óte az grant boldy. Jáne oǵan túsken áriptesterim ózge qalalarǵa baryp, qatynap, qonys aýdaryp oqydy», deıdi R.Ermekuly.
Ǵylymmen mektepte de aınalysýǵa bolady
3D prıntermen saýsaǵynan aıyrylǵan oqýshyǵa protez jasaǵan muǵalimdi gazetimizdiń turaqty oqyrmandary umyta qoımaǵan bolar. Sol maqalamyzda Almaty oblysy Jambyl aýdanynynyń Áset Beıseýov atyndaǵy orta mekteptiń fızıka muǵaliminiń jasandy qol jasaǵanyn jazǵanbyz. Osy eńbegi úshin «Táýelsizdik urpaqtary» baıqaýynda «Ǵylym» atalymy boıynsha jeńimpaz atanyp, 3 mln teńge kóleminde grant utyp alǵan Baqytáli Dáýleshıar ǵylymmen mektepte de aınalysýǵa bolatynyn, oǵan quraldardyń joqtyǵy da kedergi keltire almaıtynyn aıtady.
«Kez kelgen muǵalim jasyna qaramastan jańashyldyqqa umtylyp turýǵa tıis. О́ıtkeni ol – úıretýshi. Úıretýge árdaıym daıyn bolǵan jón. Bir oqýshynyń ózi keıin úlken ózgeris ákelýi múmkin. Onyń ústine sol bir balany joǵary nátıjege jetkizse, basqa balalar da qyzyǵa bastaıdy. Ǵylymǵa, zertteýge, ınnovasııalyq jumystarmen aınalysýǵa mektep oqýshylaryn osylaı qyzyqtyrýǵa bolady. Mektebimizde fızıka sabaqtaryn túrlendirip, qyzyqtyryp ótkizýge quraldar jetispedi. Sóıtip, ony sol oqýshylarymmen birge jasaýdy oıǵa, keıin qolǵa aldym. Bir quraldy ózge synyptarǵa da, kelesi sabaqtarda da qoldanýǵa bolady. Ony kórgen oqýshylar jobaǵa qosyla bastady. Olardy ári qaraı yntalandyrý úshin bilimimdi jetildirip, robottehnıkany oqydym. Osylaısha, oqýshylarmen qımyldy baıqasa janatyn, baıqalmasa ózdiginen óship qalatyn sham, qolyńdy jaqyndatsań ashylyp, alystatsań jabylyp qalatyn qoqys jáshigin, óz ýaqytynda shyryldaıtyn qońyraý, edendi qoqystan tazalap, artynan jýyp shyǵatyn mashına jasadyq», deıdi B.Dáýleshııar.
Muǵalim munyń bárin robot tehnıkasyn oqytatyn arnaıy fakýltatıvte jasap úıretedi. Negizi sabaq aptasyna bir ret bolady. Biraq bul jetkiliksiz, sondyqtan aptasyna eki-úsh retten de ótkizedi. Sebebi balalardyń yntasy joǵary. Qazir keıipkerimiz ózi qyzmet etetin mekteptegi eńbek páni muǵalimimen birge «Injenerler álemi» degen bólek kabınet ashyp jatyr.
«Jalpy, mektepte oqýshylardy ǵylymǵa ıkemdeý úshin de tárbıe kerek. Balalar men jasóspirimder arasynda ǵylymdy, ǵalymdardy, olardyń álemdi qutqarǵan eńbekterin, adamzat jumysyn jeńildetken ónimderin keńinen nasıhattaý qajet. Koronavırýs kezinde vaksınany da, emdeýdiń ádisteri men dárilik preparattardy da jasaǵan – ǵalymdar. Osyny jas urpaqtyń sanasyna sińirgen abzal. Buryn basqasha bolǵan shyǵar, biraq ǵylym men tehnologııa damyǵan qazirgi zamanda doktorantýra jaı qaǵaz bolyp qalǵandaı. Ǵylymmen aınalysý úshin sondaı qaǵazdy, ǵylymı ataqty, zerthananyń bolǵanyn kútip otyrýdyń qajeti joq. Ǵylymmen kez kelgen jerde de aınalysýǵa bolady», deıdi B.Dáýleshııar.
Bilim jáne ǵylym mınıstri jaqynda ótken ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń forýmynda árbir ınstıtýtqa kem degende bir mektepti qamqorlyqqa alyp, ǵylym men tehnologııaǵa yntasy bar balalardy iriktep, jas urpaqty ǵylymǵa tartý jumystarymen júıeli aınalysýdy tapsyrǵan edi. Jáne osy tapsyrmanyń oryndalýyn ózi qadaǵalaıtynyn qadap aıtty. Mundaı mańyzdy bastamanyń oryndalýyn bárimiz birge qoǵam bolyp baqylaýymyz kerek-aq. Baıqasańyz, maqalada ǵylymnan orta bilimge deıin tarqattyq. Sebebi bar másele – túbinen, túbirinen, irgetasynan. Biraq bul kelesi satydaǵy jumys mańyzsyz degendi bildirmeıdi. Kerisinshe biri-birinsiz nátıje bermeıtinin bildiredi.
