Mýzeı dırektory Gúlbaný Sársekeıdiń aıtýynsha, Nazmýtdınovtiń úıine keńes dáýiri kezinde áýeli aýdandyq partııa komıteti, keıin áskerı komıssarıat panalaǵan. Odan beri 1974 jylǵa deıin ambýlatorııa bolypty. Al 1974-1989 jylǵa deıin tórt páterli turǵyn úı retinde paıdalanylǵan. Alashtyń qos arysy aqtalǵannan keıin Torǵaıdaǵy 15 keńshardyń halqy óz qaltasynan qarjy jınap, munda turyp jatqan 4 otbasyn basqa úıge kóshirip, qabyrǵasyna qıly tarıhtyń jańǵyryǵy sińgen kóne úıdi kóp bolyp qaıta jóndep, úlken mýzeıge aınaldyrypty.
– Aqsaqaldar malmen, zeınetaqymen berdi, al aýdan turǵyndary, muǵalimder men jumysshylar bir kúndik eńbekaqysyn aýdardy. Bireý túıesin, bireý bıesin, bireý eshki-laǵyn berse, endi bireý elý som aqshasyn berip, sol kezde tozyńqyrap qalǵan osy ǵımaratty halyqtyń ózi memleketten bir tıyn almaı, qaıta jańartyp, úlken mýzeıge aınaldyrdy. Mýzeıge qoıylǵan dúnıeler de elden jınaldy. Dál qazirgidegideı esimde, toqsanynshy jyly qolynda kıizge oraǵan zaty bar Erden Smaǵulov aqsaqal mýzeıdiń sol kezdegi basshysy Ǵazız Ámirqanulyna kirip ketti. Sálden soń Ǵazız aǵaıdyń «Balalar, beri kelińder, tez jetińder!» degen qýanǵan daýsyn estip, biz de jınalyp qaldyq. Sóıtsek, Erden aqsaqal Ahmet atamyz Bádrısapa anamyzdy alyp kelgen jyly elge tartý etip qaldyrǵan, ózi alpys jyl boıy jerge kómip saqtap kelgen «Qyryq mysal» men «Masa» kitabynyń túpnusqasyn ákep tapsyryp tur eken. Munyń syrtynda, 1991 jyly 8 maýsymda mýzeı ashylǵanda sonaý Almatydan arnaıy kelgen Gúlnar apamyz ákesi Mirjaqyptyń dúnııasymen qatar, Ahańnyń tórt kitabynyń túpnusqasyn tábárik etip qaldyrǵan edi. Ahańnyń týystarynan qoltańbasymen alynǵan Tashkentten shyqqan til ǵylymdary týraly oqýlyǵynyń da túpnusqasy tur. Jalpy, bizdiń mýzeıde Ahańnyń 7 túpnusqa kitaby bar, – dedi mýzeı dırektory Gúlbaný Sársekeı.
Torǵaıdaǵy mýzeıdiń tórinde kezinde Ahańnyń ózi paıdalanǵan jez legeni, patefony, eki kisilik dıvany men shıfoneri, saǵaty tur. Qundy dúnıelerdiń birazyn mýzeıge Sholpan apaı tapsyrsa, endi birazy jergilikti jurt jyldar boıy qasterlep syrt kózden tasada ustap, tumardaı saqtap, osy kúnge deıin aman-saý jetkizgen.
Ár kirpishiniń ózi bir jádigerdeı Ahań men Jahańnyń mýzeıi sodan beri 27 jyl boıy qysta ot jaǵylmaı, jylytylmaı kelgen. Mýzeıge tek 2018 jyly ǵana ortalyqtandyrylǵan jylý júıesi ornatylypty. Bir ǵajaby, osynshama ýaqyt qaqaǵan aıazda jylýsyz turǵan ǵımaratqa da, onyń ishindegi mol dúnıege de birde-bir syzat túspegen, qabyrǵasynyń qumsylaǵy da sol kúıi saqtalǵan, ne kóterilip, ne jarylyp ketpegen.
– Bertinge deıin bir qumy túsken joq. Bıyl foıeden kishkene ǵana sý ketti. Mýzeıdegi jádigerler de sol qalpy, Ahań men Jahań bastaǵan osy topyraqtan shyqqan talaı uly tulǵalar tutynǵan buıymdar, qujattar men portretter de sol kúıi tur. Bul ǵımaratty, mýzeıdiń ishindegi jádigerlerdi qorǵaıtyn bir tylsym kúsh bar. Bul úıdiń ıesi, kıesi bar, negizi. Men mýzeıge jańa kelgen jyly О́zbekáli Jánibekov maǵan batasyn berip turyp: «Ahmet pen Mirjaqyptyń murajaıyna qyzmet etip jatqan sender baqyttysyńdar», dep edi. Ana bir jyly Alash Orda úkimetiniń mereıtoıyna oraı Torǵaıǵa kóptegen ǵalymdar keldi. Ol kisilerdi men ózim poıyzdan kútip alyp, jolda Keıki batyrdyń basyna taǵzym etip, Amangeldide tústenip, birden Bıdaıyqqa apardym. Alystan kelgen úlken ǵalymdardyń Mirjaqyp atamyzdyń basynda eńirep turyp «Sizdiń armanyńyzdy biz áli oryndaı almaı kelemiz ǵoı» dep jylaǵanyn kórgende tańǵaldym. Odan Ahańnyń týǵan jerine Aqkólge qaraı bet aldyq. Biraq jańbyr jaýyp jete almaı qaldyq. Aıgúl Ismaqova men Aıman apam bastaǵan bir top ǵalymdar quıyp turǵan jaýynǵa qaramastan, Ahań týǵan topyraqtyń jýsanyn julyp, paketterine salyp alyp jatty, – dedi mýzeı basshysy.
Eń úlken zaly Alashtyń qos arysyna arnalǵan mýzeıdiń tóbesi alasalaý, ishi kúńgirtteý ári salqyn eken. Alaıda kúzge deıin bul olqylyqtyń orny tolar dep oıladyq. О́ıtkeni bıyl jaz shyǵa Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyna oraı bul ǵımaratqa da jóndeý jumystary bastalady.
Aýdan ákimi Shota Ospanovtyń aıtýynsha, bul maqsatqa 233 mln teńge qarastyrylyp otyr. Bul qarjyǵa mýzeıdiń ishine reekspozısııa jasalyp, qaıta jańartylady. Qazirgi talaptarǵa sáıkes dıagrammalar jasalady. Buǵan deıin Ahmet atamyz ben Mirjaqyp atamyzǵa qatysty jádigerlerge bir zaldan oryn berilip kelgen edi. Endi Ahańnyń ózine jeke zal arnalatyn bolady. Sondaı-aq mýzeıdiń aýlasy da abattandyrylady.
Endi sál-pál sheginis jasap, osydan 121 jyl buryn Torǵaıda úı salǵan Nazmýtdınovter áýleti týraly az-kem aıta keteıik. Bul jóninde belgili qalamger Baıtursyn Ilııastyń «Altyn besiginde»: «Nazmýtdınovter Torǵaıda HIH ǵasyrdyń sekseninshi jyldary ishinde paıda bolypty. Qazan túbinen jetken. Ol kezde Fazyljan on bir jasta eken. ...Fazyljannyń ákesi Haırıddın Torǵaıǵa Iаýshevtiń saýdasyn júrgizý úshin kóship barǵan. Torǵaıda bir evreıden úı satyp alyp, 1901 jyly ol úıdi buzyp, ornyna qazirgi murajaı qonystanǵan úıdi salady», dep jazylǵan.
Aq patshanyń tusynda alty kóshemen qala atanǵan Torǵaıdaǵy kóne ǵımarattardyń deni Keńes ókimeti tusynda qıratylyp, joıylyp ketken. Mysaly, Ybyraı Altynsarın qabyrǵasyn qalap, Ahmet Baıtursynuly bilim alǵan qara shańyraq mektep ótken ǵasyrdyń 60-jyldary býldozermen súrilip tastalǵan. Al noǵaı saýdagerleriniń úıi – búgingi Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulynyń ádebı mýzeıi turǵan kóne ǵımarat áýel basta partııa komıteti ornalasqan úı bolǵan soń ǵana aman qalǵan sııaqty.
Qostanaı oblysy,
Jangeldın aýdany
