Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sarqyrap aqqan tasqyn sýdyń, «ekpini emen jyqqan» doly daýyldyń da ǵalamat qýatynan bireý úreılense, bireýler qumartyp, tipti bireýler súısinýi de múmkin. Biraq sol órekpigen daýyl men aq tútek boran tabıǵat ishten tynyp, biraz damyldap almaı týa ma? Tynyshtyqtyń da tili bar deıdi. Tynyshtyqtyń tili oı der edik biz. Kúnniń nury, jeldiń jyry aqyn úshin óleń, sazger úshin áýen. Múlgigen tynyshtyq ta, qalǵyǵan orman da, yshqynǵan daýyl men uıytqyǵan boran, án degen osynyń bári.
Muhıt saldyń barlyq shyǵarmasyna toqtalý qaıda? Jalǵyz-aq «Aınamkózine» soǵyp ótpekpiz. Bir derekterde «Aınamkóz» Quralaı sulýǵa arnalǵan án desedi. Keıbir ónertanýshylar avtordyń bul áni qoltańbasy qalyptasyp, kompozıtordyń shyǵarmashylyq kemeldengen kezinde týǵanyn qosypty. Qyzdyń Quralaı atyn Aınamkóz atap, ánge aınaldyryp jibergen saldyń sezim alapaty men ánniń qudireti delik. Quralaıǵa kózi túskende saldyq quryp, el ishin aralap júrgen kezi eken deıdi Muhıttyń. О́zi de Ábilqaıyr hannyń urpaǵy, tóre tuqymynan. Mańaıyndaǵy sultandar «án salyp, dıdákýge shapqan qaı tóreni kórdiń? Qazaq tóreleri ánshilikten góri kúıshilikti ustaǵan» dese, Muhıt sal «Men endeshe qazaq án ónerinde buryn bolmaǵan ózgeshe jol salam» dep, erekshe ánder týdyrǵan degen áńgimeler bar. Jany bar sóz sekildi. Al shyntýaıtyna kelgende ónertanýshylar Muhıt ta kúıshi bolǵany týraly jazady. «Muhıt mektebi oryndaýshydan úlken sheberlikti, daýys kúshiniń zor ári dıapazonynyń keńdigin, kúrdeli ári ekpindi, tókpe kúılerde kezdesetin qaǵystary bar dombyra súıemelin talap etedi. Kompozıtor ánderiniń aspaptyq súıemeli, alýan túrli qaǵystar men ıirimderdiń kúrdeliligi onyń dáýlesker kúıshi bolǵandyǵynan habar beredi», dep ataqty Ahmet Jubanov onyń Boǵdanyń, Tazbalanyń, Abyl-Qoshqardyń, Sáýlebaıdyń kúılerin naqyshyna keltirip oryndaýshylardyń biri bolǵandyǵyn jáne óziniń kúıleri baryn keltiripti. Mundaı ámbebap tulǵalar sal-serilik quryp, óner kókjıegin keńitkeni ulttyń oljasyna aınalǵan joq pa?
Sal-serilik quryp, Qobda boıyn aralap júrgen ánshi bir úıge túsip, aýyl sonda jıylady. Arqasyna arýaq qonǵan óner ıesin alystan tanyp, qazaq qashanda tóredeı kútken. Sol salt pen qurmet Muhıtqa da kórsetiledi. Tún aýǵansha dýmandatyp án shalqytady sal. Erteńinde túsken úıiniń Quralaı atty qyzy ánshige shaı quıyp berip, Muhıtqa qatty unap, kóńilin baýraıdy. Shaı quıǵandaǵy sypaıy minezi men ajary erekshe áser etken delinedi. Ásirese kóz janary qatty baýraǵan desedi ánshini. Kókirek jaryp, kómeıge kelgen ándi irikpegen Muhıt sal: «Shyraǵym, myna bir ándi saǵan arnadym, naǵyz aınamkóz ekensiń, ánniń aty da «Aınamkóz» bolsyn», depti. Muhıt salǵan, sodan qalǵan án eken deıdi el aýzyndaǵy áńgime. «Aınamkózdi» aıtpaıtyn, oǵan qumartpaıtyn ánshi men tyńdarman kemde-kem. El ishine keń taraǵan týyndyny ónertanýshylar da joǵary baǵalap, talaı toqtalǵan eken. «Bul – Muhıtqa tán dıapazondy, úlken daýys sheńberin tileıtin án. Basynan aıaǵyna sheıin lırıka, eshbir qaıǵynyń ushqyny joq, súıgenin, jaqsy kórgenin saǵynǵan áýen bar. Ánniń keýdesi men qaıyrmasy birimen biri jalǵasyp ketedi. Án baısaldy, ornyqty ekpinde júredi. Árbir dybysy qattalyp, oryndaýshydan daýys regıstoriniń tegistigin tileıdi. «Aınamkóz» – úlken, jyly júrekten shyqqan án» deıdi eken A.Zataevıch.
Muhıttyń «Aınamkózi» osyndaı bıik án. Asqaq sezimniń shyrqaý bıiginen ún qatatyn týyndy. Tamyr qýalap qan emes, ot kúıdirgendeı áserge bóleıdi. Ǵarıfolla Qurmanǵalıevten bastap salmaǵan ánshi joqqa tán. Qaırat Baıbosynov, Sáýle Janpeıisova, Aıgúl Qosanova oryndap, halyqtyń yqylasyna bólenip júr. Ásirese keıingi kezderi ánshi Baıan Nurmyshevanyń oryndaýynda qatty unaıdy. Baıan shoqtyǵy bıik bul týyndyny estrada janrynda oryndaıdy. Ǵajap estiledi jáne. Burynǵy keń tynys pen asqaq sezim tereńdep, salmaǵy arta túskendeı seziledi. Dombyramen shyrqalyp kelgen dástúrli oryndalýy da bir ǵalamat qoı. Baıannyń oryndaýy – sonyń zamanaýı úlgisi. Áýen baıaýlaǵanmen boıaýy qalyńdaı túskenge uqsaıdy. Negizgi, bastapqy úlgi óz aldyna kemel týyndy desek, mynaýysy «baıaýlatsa jaıaýlap, Arqanyń samal jelindeı» esedi. Ánniń nasıhaty men taralýy úshin týyndy bulaı da túrlengeni jáne onyń bastapqy negizin saqtaı otyra, osylaı ózgeshe nusqa týyp jatsa, quptarlyq dep bilemiz, árıne. Máselen bul ándi Baıan Nurmyshevanyń estradalyq janrda oryndaýyna qatysty suraǵanymyzda belgili ánshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurjan Janpeıis mynadaı pikir bildirdi.
«Baıan konservatorııada menen bir-eki kýrs joǵary oqyǵan, qazaqtyń áıgili ánshisi Qaırat Baıbosynovtyń tikeleı shákirti. Tól ónerimizben sýsyndap, sonymen tárbıelengen zamandasymyz ǵoı. Baıannyń ónerine syn aıta almaımyn, oryndaýshylyǵy bólek, ózindik ereksheligin tapqan ánshi der edim. Halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń ánderin gıtaramen súıemeldep aıtqany nazar aýdartpaı qoımaıdy. Tyńdarmandaryn sol ónerimen tánti ete bilgenin aıtýymyz kerek. Ásirese tyńdarman Baıannyń oryndaýynda «Qarǵam-aý» ánin jaqsy qabyldady degen oıdamyz. Al «Aınamkózge» kelsek, kezinde Ǵarıfolla Qurmanǵalıev shyrqaǵan Muhıttyń shoqtyǵy bıik ánderiniń biri. Baıan ózinshe oryndap shyqqan eken. Jáne qazaqı ánshilik ónerdiń zańdylyqtaryn saqtaı bilgen. Maǵan unady. Qazaqtyń áni estradamen aıtyla ma, joq, orkestrmen oryndala ma, nasıhattalǵany durys. Biraq qazaqy dybys shyǵarý, sóz alý máneri saqtalyp, yrǵaǵy buzylmaı oryndalsa, quba-qup. Tárbıe kórgen, ustaz kórgen Baıan bul turǵyda ánniń álgindeı erekshelikterine qylaý túsirmegen», deıdi Nurjan Janpeıis aǵa.
«Salmasam «Aınamkózge»
án bolmaıdy,
Kımeseń eki beshpent sán bolmaıdy.
Oınasań óziń teńdes jaspen oına,
Ol-daǵy alǵanyńnan kem bolmaıdy»,
dep bastalatyn ánniń sózinen qımastyq ushqyn atatyndaı seziledi. О́ıtkeni ekinshi shýmaqta kezinde unatyp qalǵan qyz keıinnen eske túskende qaı-qaıdaǵysyn qozǵaıtynyn aıtady:
«Aınamkóz, sen qaıdaǵy,
men qaıdaǵy,
Bireýdiń men de ózińdeı boz taılaǵy.
Esime, beý, qaraǵym, sen túskende,
Qaınaıdy zyǵyrdanym qaı-qaıdaǵy»,
dep aıaqtalady. Sonymen qatar qyzben bir-aq ret kezdesip, sonda unatyp, odan keıin kórispegen deýge de kelmeıtindeı. Sońǵy eki joldan joǵarǵy mátinge qaraǵanda, biraz ýaqyt birge oınap-kúlgen, burynnan tanys adamnyń lebizine uqsaıdy.
Baıan Nurmyshevanyń ózi bolsa, ǵalamtordaǵy «Erlan men Baıan» atty Youtube kanalynda oryndaý ereksheligine baılanysty mynadaı pikir qaldyrypty.
«Aınamkóz» – búkil Batys aımaǵyndaǵy ánderdiń shyńynda turǵan, sırek ánderdiń biri. Oryndaýshylyq jaǵynan úlken tehnıkalyq daıyndyqty qajet etedi. Negizi dombyramen tógip aıtylatyn ándi men Arqa mánerine salyp, ony gıtara aspabyna yńǵaılap oryndap otyrmyn. Árıne, baǵasyn beretin tek sizder, qurmetti oqyrman!»
