Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Osyǵan oraı el astanasynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jarlyǵyna sáıkes Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıy halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa men bastaldy. Alqaly jıynǵa Memlekettik hatshy Erlan Qarın, sondaı-aq mınıstrler men elorda ákimi, ahmettanýshy, alashtanýshy ǵalymdar men ádebıetshiler, zııaly qaýym ókilderi qatysty. Aıta keteıik, ult ustazynyń 150 jyldyǵy IýNESKO kóleminde atap ótiledi.
Konferensııanyń alǵashqy baıandamasyn jasaǵan Memlekettikhatshy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵy kún tártibinde turǵan ult rýhanııaty úshin úlken ári mańyzdy taqyryptardyń biri ekenine toqtaldy.
«Halqymyz óziniń tól tarıhynda erekshe orny bar eki tulǵany«Ult ustazy» dep ardaqtaǵan. Aldymen, árıne, uly Abaıdy aıtamyz. Odan keıin Ahmet Baıtursynulynyń esimi atalady. Táýelsizdik ultymyzdyń jadyn jańǵyrtyp, tarıhı tamyrymyzdan qaıtadan nár alýymyzǵa jol ashty. Bul rette ult ustazynyń eńbegin zerdelep, onyń mol murasyn urpaq sanasyna sińirý – barshamyzǵa ortaq mindet. Osydan týra bir ǵasyr buryn jurtymyz ult zııalylarynyń bastamasymen Ahańnyń 50 jyldyq mereıtoıyn atap ótkenin barshańyz jaqsy bilesizder. Bul qazaq tarıhyndaǵy osyndaı alǵashqy mereıtoı bolǵanyn aıryqsha atap ótken jón. Sodan beri 100 jyl ótti. Búgin Ahań ańsaǵan táýelsizeldiń urpaqtary onyń 150 jyldyq mereıtoıynda bas qosyp otyr. Urpaq sabaqtastyǵy degenimiz – mine, osy!» dedi Erlan Qarın.
Memlekettik hatshynyń aıtýynsha, bıyl Parıj ben Ystanbulda Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar uıymdastyrylyp, Túrkistanda halyqaralyq kongress ótedi.
«Ahań qazaqtyń ult bolyp saqtalyp qalýy úshin tildiń orny aıryqsha ekenine zor mán berdi. Onyń: «Eger de biz qazaq degen ult bolyp turýdy tilesek, qarnymyz ashpas qamyn oılaǵanda tilimizdiń de saqtalý qamyn qatar oılaýymyz kerek» degen sózderi – sonyń aıqyn dáleli. Ahań ulttyq álipbıimizdi ázirlep, oqýlyqtar jazdy, til ǵylymyna túren saldy. Tildiń ultty saqtaýdaǵy orasan zormańyzyn jurtymyzdyń sanasy sińire otyryp, qazaq tilin ǵylymǵa beıimdedi. Osy tarıhı eńbeginiń arqasynda ol qazaq til biliminińatasy, ult ustazy atandy. Ahań negizin qalaǵan til ǵylymy onyńesimin ataýǵa tyıym salǵan keńes dáýirinde de jappaı qoldanysta boldy», dedi Erlan Qarın.
Sondaı-aq ol IýNESKO kóleminde jáne elimizdiń barsha óńirinde ótkiziletin mereıtoı is-sharalaryna barshamyz belsene atsalysýymyz qajettigin atap ótti. Bıyl Ahmet Baıtursynulynyń týǵan jerinde ınfraqurylymdyq jáne mádenı-rýhanı jobalar iske asatynyn da habarlady.
«Memleket basshysy mereıtoı sharalarynyń «as ta tók» toımen emes, elge paıdasy tıetin naqty jumystarmen erekshelenýi qajettigin únemi aıtyp júredi. Bul ustanym Ahańnyń mereıtoıyna da qatysty. Ult ustazynyń týǵan jeri – Qostanaı oblysynda ınfraqurylymdyq jáne mádenı-rýhanı jobalar júzege asyrylýǵa tıis. Ol jóninde bizde oblys ákimdigimen sondaı kelisim bar», dedi Memlekettik hatshy.
UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Mámbet QoıgeldiAhmet Baıtursynulynyń saıası qyzmetindegi birizdilik týraly jasaǵan baıandamasynda 1933 jyly aqpannyń sýyq aıazynda Arhangelskide abaqtyda otyrǵan ǵalymnyń saıası qýǵyndaǵy zııalylarǵa kómek qorynyń basshysy Ekaterına Peshkovaǵa joldaǵan ótinish hatyna toqtalady. Sonda Ahań: «Men qazaq halqyn aǵartý jolynda 34 jyl boıy qyzmet atqarǵan pedagogpin, meniń bul qyzmetim aǵartýshylyq qyzmetke qajet ǵasyrlar boıy qalyptasqan daıarlyǵy bar basqa mədenıetti elderdiń pedagogteriniń qyzmetinen múldem bólek jaǵdaıda ótti. 1905 jylǵy revolıýsııaǵa deıin qazaq tilinde jazýǵa, oqýǵa, bilim alýǵa ruqsat berilmedi, sondyqtan da bul tilde aǵartýshylyq qyzmetti júrgizýge múmkindik týǵyzatyn qarapaıym daıarlyq ta bolǵan joq, ıaǵnı onyń alfavıti, orfografııasy, grammatıkasy, til teorııasy, oqýlyqtary, baspa ədebıeti, gazetteri bolǵan emes. Maǵan osylardyń bərin jańadan jasaýǵa jəne negizdeýge týra keldi, óıtkeni 1905 jyldan soń tilge berilgen erkindik meniń shyǵarmashylyqtaǵy qýatty shaǵyma tus kelgen edi» dep jazady.
«Bul hattan mynadaı eki jaǵdaıdy anyq baıqaýǵa bolar edi jəneolardy kúresker tulǵa anyq bildirip te otyr. Birinshiden, azamattyq ustanymy jəne kəsibi turǵysynan ol eń əýelde aǵartýshy ekenin, sondaı-aq bul qyzmetin týǵan halqyna arnaǵanyn, ekinshiden, osy qyzmeti úshin burynǵy patshalyq jəne jańa sovettik bılikter júıesinen qýǵyn-súrgin kórip kelejatqanyn jetkizýi edi. Sonymen birge bul arada, ərıne, mynadaı bir jaǵdaıdy da eskergen artyq emes. Ol qaıratkerdiń ózi ómir súrgen kezeńde qazaq qoǵamynda qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanystyaǵartýshylyq jəne shyǵarmashylyq qyzmetin týǵan elin ədiletsiz otarlyq júıeden qutqarý isimen, ıaǵnı saıası qyzmetpen baılanystyrýǵa məjbúr bolǵandyǵyn bildirýi edi», dedi Mámbet Qoıgeldi.
IýNESKO-nyń Almaty-
daǵy bıýrosynyń dırektory, Qazaqstandaǵy, Qyrǵyzstandaǵy jáne Tájikstandaǵy IýNESKO ókili Krısta Pıkkat Ahmet Baıtursynuly eńbekteriniń sabaqtastyq áleýetine toqtaldy.
«Ahmet Baıtursynuly talantty ádebıetshi, pedagog, ǵalymbolǵan. Onyń esimi qazaq álipbıine arab grafıkasynyń negizinde jasaǵan reformasymen tanymal. Ol túzgen álipbı qazaq jazýyn shekaradan tys ómir súrip jatqan mıllıondaǵan qazaqtarǵa qoljetimdi etti», degen IýNESKO ókili ǵalymnyń qazaq lıngvıstıkasymen ádebıettanýynyń negizin qalaýshylardyń biri ekenin atap ótti.
«Ol búkil mansabynda jappaı saýattylyqty damytýdy maqsatetti. A.Baıtursynulynyń aqyn-aýdarmashy retindegi repýtasııasyda myǵym. Ol orys ádebıetiniń uly shyǵarmalaryn aýdarý arqyly qazaq jáne orys halyqtarynyń mádenı dıalogine jol ashty. Máselen, orys aqyny Ivan Krylovtan aýdarǵan shyǵarmalary qandaı?! A.Baıtursynulynyń eńbekteri men qyzmet joly IýNESKO-nyń jumysymen, bilimdi ilgeriletý jáne mádenıetaralyq dıalogti qalyptastyrý baǵytyndaǵy mandatymen sabaqtasyp jatyr», dedi Krısta Pıkkat.
Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq-drama teatrynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqovtyń moderatorlyǵymen ótken konferensııada, sondaı-aq Sherýbaı Qurmanbaıuly, Dıhan Qamzabekuly, Anar Fazyljanova, Aıgúl Ismaqova, Elshin Ibragımov, t.b. zertteýshi ǵalymdar baıandama jasady. Plenarlyq otyrys «Ahmet Baıtursynuly jáne qazaq fılologııasnyń máseleleri», «Ahmet Baıtursynuly jáne qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar» atty seksııalyq otyrystarmen jalǵasty.
Jıyn barysynda qazaq jáne sheteldik ǵalymdar ahmettanýdyń qazirgi ózekti máselelerin ortaǵa salyp, aldaǵy ýaqytta atqarylýǵa tıis jobalardy naqtylady. Nátıjesinde, atalǵan máseleler konferensııa qararynda qabyldandy. Atap aıtqanda, Ahmet Baıtursynulynyń ómirbaıandyq derekterin tolyqtyrý úshin Qazaqstandaǵy jáne sheteldegi arhıvterge ǵylymı is-saparlar uıymdastyrý, ǵalymnyń tolyq akademııalyq shyǵarmalar jınaǵyn ázirleý, shyǵarý jáne taratý, eńbekterin shet tilderine aýdarý, halyqaralyq keńistikke tanytý, «Ahmet Baıtursynuly» tósbelgisin ázirlep, til jáne jalpy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq sala mamandaryn marapattaý, joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri úshin Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy stıpendııa taǵaıyndaý jumystary josparlandy.
Aıta keteıik, Qostanaı oblysyndaǵy Ahmet Baıtursynuly mýzeıiniń dırektory Gúlbaný Sársekeı mereıtoıǵa ǵalymnyń qundy jádigerlerin alyp kelgen.
Alqaly jıyn Erkeǵalı Rahmadıev atyndaǵy memlekettik akademııalyq fılarmonııada «Ult ustazy» atty ádebı-sazdy keshpen qorytyndylandy.
