Naǵyz dombyra tartqan saıyn babyna keledi

Ustaǵa salsań ár aspaptyń jany bar­daı. Olaı sezinbese, osy kúıdi ótker­­mese sheber sheber bolar ma? Bu­ǵan da úlken bap kerek, nıet kerek. Kezekti shyǵarmasyn jazarda oqıǵany oı qa­zanynda ábden qaınatyp almaı jazý ústeline jaqyndamaıtyn qalamger de, myń san boıaýdyń daýsyn tııanaqtaı almaı kenep aldynda kóp kidirgen sýretshi de,  qolǵa alǵan isin kemerine jetkizem dep jantalasqan aǵash ustasy da bir. Bul kep bizdiń keıipkerimizge de tańsyq emes. Qý aǵashtyń qoınynan qupııa ún quıylyp túse salmaıdy. Keıde bári keri ketip, jasaǵan dúnıeń janyńa jaqpaı jatady. Al keıde kerisinshe asyǵys jasaǵan aspabyńnan asqaq ún shyǵyp, saırap sala beredi. Mundaıda syr sandyqtyń túbinen sulý áýen sýyryp alǵandaı serpiledi. Bir detaldan múlt ketý, aılyq eńbekti aıaqasty etýi múmkin. Jyldar boıy jınalǵan tájirıbege júginbeı taǵy bolmaıdy. Sheber oıynan dán alyp, qoıyn dápterge quıyp otyrǵan betimiz.

Qyryq jyldan beri oń jambasyna keletin kádeli kásipti tirshiligine tirek etken Narbek Ohanov Almatynyń irgesindegi Tuzdybastaý aýylynda turady. Osy jyldar ishinde bekzat ónerdiń bolmysyna boılaǵan ustanyń aldyna kelmegen ánshi-kúıshi kemde-kem. О́z úıiniń bir bólmesin shaǵyn sheberhanaǵa aınaldyrǵan onyń «Dom­byra jasaý qolǵa túsken aǵashty jońǵylaı berý emes» degeninde úlken mán jatyr. Áńgime qara bazarda qaptap turǵan  arzan aspap jaıly emes. Aılap-jyldap keptirilip, ystyq alaqannan ótip, arnaıy jasalǵan, sheberdiń teri sińgen týyndysy týrasynda. 

Sheberhana ishinde úıeńki, qaıyń, qyzyl aǵash, órik, terek, jańǵaq deısiz be, aǵashtyń túr-túri bar. Tipti ábden qurǵap qalǵan 80-100 jyldyq aǵashtar da tur. Odan bólek aýladan taý bop úıilgen taǵy kóp aǵashty kózimiz shaldy. «Biz aǵashpen aýyratyn adambyz» dep kúldi keıipkerimiz.

 «Júrgen jerimizden dombyraǵa aǵash izdeımiz. Bizge eń keregi osy. Eski úıler buzylyp jatyr dese sonda asyǵamyz. Onyń bári jaraı bermeıdi, biriniń butaǵy bolsa, biri jarylyp ketken. Júzdegen aǵashtyń ishinen jobalap júrip kádege jaraıtyn bireýin ile ketemiz, bermese satyp  alamyz. Aýylǵa demalýǵa barsaq ta, toı-tomalaqqa kelsek te kerek aǵashqa kózim tússe almaı tynbaımyn. Birde ákem marqum: «Soǵymnyń etin qaı jerge basasyń, aǵashta basyń qalǵyr» dep ashýlanǵany esimde. Sonda da qoımaı, qosymsha kólik jaldap álgini alyp kettim. Qaraǵaı, shyrsha aǵashtaryn kóbine qaqpaqqa, moıynǵa qoldanamyz. Keıde bir dombyranyń ózi birneshe aǵashtan quralady. Shanaǵy tutas shabylyp jasalatyn dombyralarymyz da bar. Tapsyrys berýshiniń talǵamyna saı qalaǵan pishinde bederlep beremiz», deıdi Narbek aǵa.

Bireýge qalaq dombyra unasa, endi bireýdiń kóńili tamshy dombyraǵa aýady. Tamshy dombyrany keı jerlerde qozy quıryq dombyra dep te ataıtyn kórinedi. Keıipkerimiz qalaq dombyrany kóbine Arqa men Jetisý óńiri qoldanatynyn aıtady. Kúı atasy Qurmanǵazynyń mýzeıde turǵan aspaby da qalaq dombyra ekeni kópke málim. Dınaniki de dál sondaı. Sheber qalaq dombyranyń shanaǵy tórtburyshty, qalyńdyǵy nebári 5-6, uzyndyǵy 36-38 sm bolatynyn, bulardyń kópshiligi basy moınymen birge tutas shabylyp kepken soń jonyp qalpyna keltiriletinin tilge tıek etti. Qazir shaýyp jasalatyn dombyralar qoldanysta az. Birinshiden bul úlken eńbekti qajet etse, ekinshiden buǵan jaramdy tutas aǵash  tabyla bermeıdi. Ondaı dombyralardy oınaıtyndar da azaıǵan. Qaraǵaıdan shaýyp jasaǵan dombyrada dástúrli kóne dybys bar. Osy bir qońyr únnen ajyrap bara jatyrmyz dep nalıdy Narbek sheber.

–  Kúı shertetin dombyraǵa neǵur­lym qońyr dybys kerek. Bul kúıdiń boıyn­daǵy rýhyn sińirýge, sezinýge, ulttyq dińimizge úńilýge shaqyrady. Al tátti dybys kúıge jaramaıdy. Qa­­zir jal­ǵan kúmbir, hrýstal dybys basym. Qazaqy ún qashyp barady. Bu­ǵan tek sheber­lerdi kinálaýǵa bolmaıdy. She­ber tapsyrys berýshiniń yǵyna jyǵy­lady, sonyń kóńiline jaǵatyn dúnıe somdaýǵa tyrysady. О́kinishke qaraı, naryqtaǵy suranys sol. Tapsyrys berýshi jaqsy dombyra saýsaǵym tıse bitti sóılep ketý kerek dep oılaıdy. Bul qate paıym. Shapqan saıyn kósiletin júırikteı, naǵyz dombyra tartqan sa­ıyn babyna keledi. Kósiltip tartpaǵan soń myńqyldap, shańqyldap, qońqyldap qalady. Bul rette dombyranyń sapaly bolýy mańyz­dy. Mundaı shabysqa tótep bere almaǵan aspapta birte-birte ar­tyq dyzyl paıda bolady. Naǵyz dom­byra qaqqan saıyn qaqsaıdy. Qońyr dombyra qaıdan shyǵady? Ja­nyn shyǵaryp, ezip oınaǵanda  shy­ǵady. Qury qaqpaqtyń betinde oınaǵan soń dombyranyń ishki daýysy estilmeıdi. Júsipbek Elebekovtiki shanaǵy 5-aq santımetr qalaq dombyra bolǵan. Sonyń ózinen qandaı ǵalamat dybys shyqqan. Al mundaı dybys shyǵarý úshin úlken qýat, daryn kerek. Bizdegiler qazir kúsh salyp emes, sıpap qana ber jaǵynan oınasam, aspap neǵurlym jumsaq bolsa, qolǵa sezilmese eken deıdi. Barǵan saıyn dybysty ádemilep, tabıǵı únnen alshaqtap baramyz. Jeńil jorǵalaıtyn dombyranyń boıynan kúı shyqpaıdy. Dombyra emes mandalın tyńdap otyrǵandaı áserge qalasyń. Tátti kóp jegen saıyn júrekti aınytatyny sekildi tátti dybys ta tyńdaýshysyn tez jalyqtyrady, – deıdi Narbek Ohanov.

Sheber dybys yrǵaqtaryn qapysyz sezinetin sezimtal ári estetıkalyq baı talǵam ıesi bolýy shart. Dombyra jasap, ony óziń oınaı almasań bári bos áńgime. Tapsyrys berýshimen qosarlasa jumys isteı otyryp, onyń tabıǵatyna, daýsyna, stıline tipti dene turqyna da laıyqty týyndy jasaýǵa kúsh salady. Bul óte mańyzdy dúnıe. Mamandyǵy sýretshi bolǵanymen, dombyrada erkin kósilip, áýeletip án shyrqaıtyn keıipkerimiz 1982 jyly áýesqoı ánshi-kompozıtorlardyń baıqaýyna qatysyp laýreat atanǵan. Aspap jasaý sheberleri synǵa túsetin  respýblıkalyq «Úkili dombyra» jobasynda 1998-2011 jyldary eki márte júzden-júırik shyqqanyn óz ortasy jaqsy biledi.

Buryn jelimdi maldyń terisin qaınatyp úlken mashaqatpen ózderi jasaıtynyn, qazir aǵash ustalaryna qajetti quraldar qara bazarda samsap turǵanyn aıtady.  Zaman talabyna saı stanoktar da talaı jumysty jeńildetken. Bazardaǵy qaptaǵan arzan aspaptar sonyń jemisi. Dombyra bar,  biraq oǵan  tán ún joq. Sheberler  úlken izdeniste, básekeniń de bási bıik.  Al naǵyz eńbekpen jasalǵan buıymnyń osal shyǵýy múmkin emesteı kórindi.  Narbek aǵanyń «Bul isti qolyna alǵan árbir shyǵarmashylyq adamy ózine bıik talap qoıa bilýi kerek» degeni bizdi mazalaǵan saýaldyń túıinin tarqatyp bergendeı boldy.

Atakásiptiń altyn arqaýy úzilmese degen  azamat uldary Bekbolat pen Bekzatty da bala kúninen sheberlikke baýlyǵan. Qarshadaıynan sheberhanada ósken ekeýi de qolónerge beıim. Bekzat kásibı kúıshi bolsa, Halyqaralyq «Shabyt» festıvaliniń laýreaty atanǵan tuńǵysh qyzy Ryskúl kásibı sýretshi. Narbek aǵanyń qoltańbasyn úlken sahnaǵa alyp shyqqandardyń kósh basynda Qaırat Baıbosynov, Rysbaı Ǵabdıev, Aıtjan Toqtaǵanov sekildi asqar talant ıeleri tur. Ol ázirlegen aspaptardy júzdegen óner juldyzdary men irgeli mádenıet ujymdarynyń ókilderi qoldanyp júr. Belgili tulǵalarǵa, memleket basshylaryna  baǵaly syılyq retinde satyp alatyndar da bar. Dombyra­lardyń quny 100 myń teńgeden bastalyp 1 mln teńgege deıin jalǵasa beredi. Bota kúıdi bozdatyp, ásem ándi áýeletý úshin dombyrany durys tańdaýǵa asa mán bergen jón.

Daýsynda dáýir úni jatqan degdar aspap ár óńirdegi jergilikti halyqtyń turmysyna, salt-dástúrine, án-jyr, kúı mektebi men ónerpazdardyń oryndaý mánerine, sheberlerdiń ismerligine baılanysty qubyla beredi. Án men kúı dombyrasy, torsyq, tumar, keń shanaqty, baldyrǵan, balashyq, shińkildek, asha, úsh ishekti, qýys moıyn, sherter dep  san túrge de bólinedi. Sheber oıynan túıgenimiz, solardyń  bárin bir arnaǵa toǵystyratyn – qazaqy qońyr ún. Ǵasyrlar bederinde qattalǵan dala rýhy men baba ǵurpyn búginge jetkizgen ańyz aspaptyń tamyry tym tereńde jatyr. Ár  dombyranyń ózine tán úni bolady desek, sol úndi asqaqtatatyn da, aspandatatyn da naǵyz sheberdiń qaıtalanbas qoltańbasy.

ALMATY