«Otan – otbasynan bastalatynyn» eskersek, bala tárbıesiniń bastaýy osy ortadan bastalatyny anyq. Shyr etip dúnıe esigin ashqan kúnnen bastap perzenti úshin kúıip-pisetin ata-ananyń alǵashqy hám mańyzdy mindetteriniń biri júzin jerge qaratpaıtyn ulaǵatty urpaq ósirý bolsa kerek. Jarq etip óte shyǵar jalǵan dúnıede jolyńdy jalǵap, kóshińdi toqtatpaıtyn, ornyńdy joqtatpaıtyn izetti bala izińdi jalǵaý úshin táı-táı basqan kezinen tárbıe men bilimdi qatar berý – áke-shesheniń áýelgi paryzy.
Nur-Sultan qalasy Álıhan Bókeıhan atyndaǵy №76 mektep-lıseıdiń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Aýǵanbaı Sanaquly urpaq tárbıesi – ult mártebesi ekenin alǵa tartyp, qazirgi zaman aǵymynyń úzdiksiz damýymen birge adamdardyń minez-qulqy, psıhologııasy da kún saıyn ózgerip jatqanyn jetkizdi.
«Qazirgi oqýshylardyń qyzyǵatyn dúnıeleri men kózqarasy múldem basqa. Aqparattyq keńistik damyǵan zamanda tek paıdaly jaǵynan qoldanyp, ulttyq pen jańashyldyqty qosa bilim berý mańyzdy. Búgingi jastar óz betimen, dálirek aıtqanda, ınternetpen ómir súrýge daǵdylanǵan. Olardyń basty tárbıeleýshi quraly – uıaly telefondary. Syrlastary da, muńdastary da sol. Árıne, barlyǵy emes. Osy turǵyda ata-analar da balalarymen erkin áńgimelesip, jylýlyq pen meıirim-mahabbattaryn sezdirip, materıaldyq qana emes, rýhanı turǵyda da kóp kóńil bólip, qoldaý kórsetýi kerek», dedi ol.
Sonymen qatar A.Sanaquly bilikti maman, bilimdi urpaq tárbıeleý tek qana ustazdardyń moınyna júktelmeı, qoǵam bolyp qol ushyn sozatyn izgilikti is ekenin atap ótti.
«Maılyqoja aqynnyń «Erkeletpe, erkimen ósir balańdy» degen sózi de ult úshin, urpaq úshin mańyzdy. Iá, bul sózdiń quny áli joıylǵan joq. Biz kóbinde erkeletý men erkin ósirýdi aıyrmaı qaldyq. Tárbıeli, erkin ósken urpaqtan naǵyz ónertapqysh, erkin oıly, shyǵarmashyl jastar kóp shyǵary anyq. «Tárbıe basy – til», deıdi Júsipbek Aımaýytuly. Aýyzdan shyqqan árbir jyly sózdiń jandy jadyratary sózsiz. Qanshama danalyqty, asyldyq pen tektilikti babalarymyz osy sóz arqyly jetkizip keldi emes pe? Áli de jetkize berer. Qazirgi oqýshylardyń kitap oqýǵa ýaqyty joq. Mekteptegi «oqý saǵatynyń» paıdasy men mańyzy óte zor dep aıtar edim. Túsinbegen sózderin muǵalimderinen surap, bolmasa túsindirme sózdikteri arqyly óz betinshe izdenedi. Memleket basshysy 2022 jyldy «Balalar jyly» dep atady. Osy múmkindikti paıdalanyp, elimizde balalarǵa qatysty ártúrli olqylyqtardyń ornyn toltyryp, basa mán berse», dedi A.Sanaquly.
Al aıtysker aqyn Qýanyshbek Sharmanov mektep túgili úıdegi balalardyń árqaısysynyń minezi ártúrli bolatynyn jáne olardy bir formýla boıynsha tárbıeleý múmkin emes ekenin alǵa tartady.
«Bala tárbıesine kelgende bizdiń qoǵamnyń bir qateligi Batystan baǵyt alyp, Eýropaǵa eliktep jatqany dep oılaımyn. Sol jaqtyń kitaptaryn oqyp, úlgi alyp jatqan ata-ana qanshama. Bir eskeretin nárse, bala kitappen tárbıelenedi dep oılamaımyn. Olardy óz boıyńdaǵy ónegeli qasıetterińdi kórsetý arqyly ǵana tárbıeleısiń. Mysaly, bizdiń úsh balamyz bar. Ekeýi – ul, bireýi – qyz. Qyz bala jany názik qoı. Ishindegisin aqtarylyp aıta bermeıdi. Kóp nárseni kóńilinde saqtaıdy. Bir zatty qatty qalap tursa da suraýǵa uıalady. Syr aldyrmaıdy. Únsiz júre beredi. Sony tap basa almasań, ishindegi oıdy dál taba almasań, ol da ata-anaǵa degen ókpege alyp kelýi múmkin. Syrtynan qarap otyrsam, úsheýi úsh túrli. Úlken qyzymyz úlken adam sııaqty syrlasqanda ǵana syryn aıtyp, oıyn ashady. Ony qatty erkeletip jiberseń, sholjańdap ketýi múmkin. Eger qattyraq aıtsań, ókpelep, tuıyq bolyp qalýy da ǵajap emes. Sondyqtan tuńǵysh qyzymyzdyń tula boıyndaǵy tuıyq minezine asqan saqtyqpen qaraımyz. Ekinshi ulymyzdyń minezi óte jumsaq. Kishkene uryssaq, ózin ózi joǵaltyp, basylyp qalady. Maqtap otyrsaq, kerisinshe talpynyp, bárin isteýge daıyn turady. Ony maqtap, kótermelep otyryp tárbıeleýge kúsh salamyz. Kenje ulymyz kerisinshe maqtap jatsań da mán bermeıdi. Asa qatty áser ete qoımaıdy. Ortanshyǵa qaraǵanda salmaqty. Ár nársege jan-jaqty oılanyp baryp oıyn aıtady. Ol balamyzdy kóp maqtamaımyz. О́ıtkeni tabıǵaty men bolmysyna qarsy. Keıde, keıbir gúlderdiń tamyryna shamadan tys kóp sý quısa, shirip ketýi múmkin ǵoı. Bul da sondaı jaǵdaı», deıdi Q.Sharmanov.
Nur-Sultan qalasyndaǵy №66 mektep-lıseıiniń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Arlan Baǵdatuly bala tárbıesindegi er adamdardyń rólin aıta kele, «er muǵalimsiz mektep – tolyq emes otbasy sııaqty» degen pikir bildirdi.
«Tárbıe abstraktili uǵym bolǵandyqtan er adam men áıel azamattardyń bala tárbıesine áserin naqty sandarǵa salyp, sapaǵa shaǵý qıyn bolýy múmkin. Degenmen bul suraqqa psıho-pedagogıkalyq, ásirese etnopedagogıkalyq aspekt turǵysynan qarasaq, problemanyń shynynda da salmaqty ekeni sezile bastaıdy. Álbette, názik jandy arýlarymyzdyń sanaly tárbıe, sapaly bilim bere alatynynda kúmán joq. Deı turǵanmen, elimizdegi oqý-tárbıe úderisiniń barlyq deńgeıinde áıel adamdardyń úles salmaǵynyń edáýir basym bolýy –
aıtarlyqtaı olqylyq. Bala úshin áke qanshalyqty qajet bolsa, bilim berý mekemelerindegi er muǵalimderdiń de sondaı mańyzy bar dep esepteımin. Nege deseńiz, mektep jasyndaǵy balalar ýaqytynyń kóp bóligin mektepte ótkizedi. Al ákelerdiń kópshiligi jumysbasty ekenin, sáıkesinshe, balaǵa da tıisti kóńil bólinbeıtini túsinikti jaıt. Onyń ústine bul jaýapkershilikti kóptegen jalǵyzbasty analar arqalap júrgeni – jyǵylǵan ústine judyryq. Bul rette, menińshe, mekteptegi er adam belgili bir deńgeıde balaǵa úlgi bolady, qajetti minez-qulyq modelin kórsetedi, bul ásirese uldar úshin mańyzdy», dedi A.Baǵdatuly.
Sondaı-aq ol er balanyń eseıip, jetilýinde ákeler ınstıtýtynyń alar orny aıryqsha ekenin jetkizdi.
«Úıdegi áke men mekteptegi er muǵalim rólin analogııalyq turǵyda qatar qoıý arqyly qazaq tárbıesine bir kóz júgirteıikshi. Mysaly, Buqar jyraý «Ákeli bala – jaýjúrek, jıyn toıǵa barady, tórden oryn alady, bitiredi jumysyn, tastan da ótkizer jebesin» deıdi. О́zine qorǵan bolǵan ákesiniń arqasynda alshań basyp, eńsesin tik ustap, aldyna kezdesken qamaldy alýǵa daıyn bolady. Kem degende úlken moraldyq daıyndyqtan ótedi. «Ákesiz bala – sýjúrek, jıyn toıǵa barady, bosaǵada qalady» deıdi. Iаǵnı jasqanshaq bolatynyn meńzep tur. Qazaq dalasynda ásirese, er balalardy erlikke, batyrlyqqa, keńdikke, bir sózdilikke, tózimdilik pen sabyrǵa baýlıtyn ákeler ınstıtýty bolǵan. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» deıtinimiz sonyń aıǵaǵy. Men áıel azamattarǵa úlken qurmetpen qaraıtynyma jáne tamasha áriptestermen jumys isteıtinime qaramastan, bul obektıvti fakt: mektepke er adam kerek. Er muǵalimsiz mektep – tolyq emes otbasy sııaqty. Kez kelgen maman ózi jetik biletin taqyryp sheńberinde ǵana kesimdi pikir aıtýǵa quqyly dep esepteımin. Qyzmet barysynda bir baıqaǵanym – mektep jasyndaǵy, ótpeli jastaǵy oqýshylarymyz úp etse úzilýge daıyn borkemik psıhologııalyq kúıde júrgende ózine rýhanı úlgi izdeıdi. Sol sátte ul balalar úshin mádenıetti de bilimdi er muǵalimderdiń qajettiligi sezilip-aq turady», dedi muǵalim.
Iá, joǵarydaǵy azamattardyń pikirine qarap turyp bala tárbıesiniń qanshalyqty kúrdeli ekenin jáne oǵan tek bir tarap jaýap bermeıtinin baıqaýǵa bolady. Bul rette psıholog maman, PhD doktor, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń jetekshi eksperti Balabek Saqtaǵanovtyń pikirin bildik.
«Qazirgi qoǵamdaǵy áleýmettik, ekonomıkalyq, ıdeologııalyq jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy adamdar arasynda psıhologııalyq strestiń kóbeıýine ákelýde. Bul jalpy rýhanı jáne fızıkalyq densaýlyqqa áser etedi. Sondyqtan adamnyń aınaladaǵy ortany túsinýi, qaı álemde, qandaı keńistikte jáne qandaı qoǵamda ómir súretinin jáne onyń damýynyń jańa jaǵdaıy oǵan qandaı talaptardy qoıatynyn túsiný – ótkir másele. Eger osydan 20 jyl buryn bala negizinen shaǵyn nemese belgili bir qoǵam jaǵdaıynda damyp, otbasy, synyp, qorshaǵan orta, aýladaǵy dostardyń qarym-qatynasyn túsinip ósse, búginde ol túbegeıli jańa jaǵdaıǵa tap boldy. Bala týǵannan bastap eseıgenge deıin ata-analardan, tárbıeshilerden, muǵalimderden alǵan bilimderimen birge, uıaly telefonnan, teledıdardan, ınternetten alǵan aqparattyń bala sanasyna enip, dúnıetanymynyń qoǵamdyq talaptarǵa saı damýyna kedergi keltirip otyr. Sonymen qatar qurylymdyq-mazmundyq logıkalyq baılanysy joq, júıesiz, beıbereket berilgen bul aqparattar balanyń ómirine, damý prosesine sáıkes kelmeıdi. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha, ata-ananyń balaǵa degen yntasynyń tómendigi, balalarmen qarym-qatynas daǵdylarynyń álsizdigi, bala ómiriniń turmystyq jaǵy, úıdegi ýaqyt tártibi nashar uıymdastyrylatyny baıqalyp otyr. Qoǵamnyń tarıhı mańyzdy ózgeristeriniń qazirgi jaǵdaıynda balanyń naqty ózgeristeri aıqyn kórinedi. Birinshiden, balalarda tanymdyq damýdyń álsiregeni, kreatıvti oılaýdyń tómendegeni. Ekinshiden, balalardyń energııasy, olardyń belsendi áreket etýge degen yntasy tómendedi. Buǵan qosa emosııaǵa tez berilý artqan. Balalar az qozǵalǵandyqtan, ishte jınalǵan energııa gıperaktıvti minez-qulyqqa aınalý arqyly kórinis berýde. Úshinshiden, balalardyń ártúrli róldik oıyndardy az oınaýy, olarda qatygezdik pen zorlyq-zombylyq qasıetteriniń damýyna jol ashýda. Áleýmettik ortaǵa qajetti minez-qulyq daǵdylaryn damyta almaıdy. Tórtinshiden, mektepke balalar logopedııalyq qıyndyqtarmen keledi. Bul jerde tek dybysty aıtýdaǵy aqaýlar týraly ǵana emes, sóıleýdiń grammatıkalyq qurylymynyń buzylýy, leksıkanyń kedeıligi jáne t.b. týraly aıtyp otyrmyz. Sondyqtan osy komponentterdiń biriniń damymaýy ekinshisiniń damymaýyna ákeledi. Besinshiden, bastaýysh mektep jasyndaǵy balalardyń áleýmettik daǵdylarynyń damymaýy, olardyń qurdastarymen qarym-qatynastaǵy dármensizdigi, qarapaıym qaqtyǵystardy sheshe almaýy baıqalady», dedi psıholog maman.
Balabek Kenishtaıuly balanyń sanaly adam, tolyq tulǵa bolyp qalyptasýy úshin usynylatyn alǵysharttar baryn da jetkizdi.
«Birinshiden, sabaqtan kelgen baladan úıge qandaı tapsyrmalar bergenin suraý jáne birge otyryp úı tapsyrmasyn oryndaýdy qadaǵalaý, ekinshiden, úıde balalarmen birge otbasylyq oıyndar oınaý jáne olardy óz qyzyǵýshylyqtary boıynsha ártúrli úıirmeler men sporttyq seksııalarǵa berý. Úshinshiden, otbasynda jáne mektepte balalarmen ómir týraly, óziniń jeke kózqarasy, maqsaty jáne bolashaǵy týraly jıi áńgimelesý jáne pikirin tyńdaý. Tórtinshiden, bala boıyndaǵy erekshelikter men buzylystardy erterek anyqtap, mamandarmen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteý. Besinshiden, balalarǵa óz betimen sheshim qabyldaýǵa jáne turmystyq qarym-qatynastarǵa beıimdeýge umtylý», dep sózin túıindedi ol.
Jyldar jyljyp, zaman aýysqan saıyn bala tárbıesindegi ádis-tásilderdiń de jańaryp, jańǵyryp otyrýy zańdylyq. Tárbıe berý formasy ózgergenimen, adam qylyp ósirý, maman qylyp shyǵarý mazmuny tamyryn saqtap qalýy qajet. Bul rette mindetti memleket pen mektepke júktep qoımaı, qoǵam bolyp qolǵa alǵan jaǵdaıda ǵana kúrdeli máseleniń kúrmeýi sheshiledi.
