Ishinen kúbirlep keledi. Onyń kúbirin kitap betinen estigen biz, bul zamanda – jıyrma birinshi ǵasyrdyń jıeginde, onyń teńizine qol matyryp, teńizden týǵandaı kúnge tesile qaraımyz.
«Kóterilip kele jatqan kúnge kim kózin qadamas, jalt etken quıryqty juldyzdyń jaryǵynan kimniń janary qaryqpas? Tóńirekti dań-duń qylǵan daýysqa kim qulaq tospas, jahannyń jańǵyryǵyndaı qońyraýdyń ashy únin kim tunshyqtyrar? Teńizde qalǵan tuldyr araldaı kisi bolmas...».
Bul – ortaǵasyrdaǵy aǵylshyn aqyny Djon Donnyń duǵasy. Uzap ketken, umytylǵan. Biraq jıyrmasynshy ǵasyr Djondy qaıta tiriltip aldy. Onyń eki naqty sebebi bar ǵoı dep oılaımyn, onyń sózin Hemıngýeıdiń mysalǵa alýy jáne Brodskııdiń oǵan elegııa jazýy.
Djon Donn qazir jańa zamannyń aqyny, oıshyly, zamandasymyz sekildi, árbir oqyrmanǵa asa tanys.
«Adyra qalǵan aral sekildi adam joq, ár adam – qurlyqtyń quramdasy, materıktiń bir pushpaǵy; alapat tolqyn jartasty julyp ketse, Eýropa kishireıedi, múıisti shaıyp ketse seniń ıa seniń dosyńnyń úıin birge ala ketedi; ár adamnyń qazasy qabyrǵamdy qaıystyrady, sebebi men adamzatpen birtutaspyn, sondyqtan da shirkeý qońyraýy kim úshin soǵylyp jatqanyn surama, ol – árdaıym sen úshin soǵylady». Hemıngýeı osy sózdi óz romanyna dáıeksóz ári roman ataýy etip aldy.
Janaza daýsyn estigende, jaqsy adam ótti dúnıeden dep, jaı ǵana bet sıpaı salma, oqylyp jatqan seniń janazań, deıdi júrek.
Álemde ózinshe bir bólek ult nemese ulys joq, bárimiz adamzat ulysynyń ókilimiz, Adam atanyń ulymyz, deıdi izgilik.
Jer betinde jeke turǵan úı joq, óıtkeni jer degenimizdiń ózi – bizdiń ortaq úıimiz, deıdi ǵadilet.
Úshjyldyq pandemııadan shyqqan (áli ótkerip jatqan) adamzat balasy aı men kúnniń amanynda aǵaıyndy jandardyń arasyndaǵy alasapyranǵa kýá boldy. Alasapyran sózin, álbette, Maǵaýın ráýishinde qoldanyp otyrmyz.
Ispan tumaýy atanǵan júz jyl burynǵy juqpaly dertti zerttegender, sol tusta jas balalar men qartaıǵan kisilerdiń jazylyp, aıaq-qoly balǵadaı jas adamdardyń jaırap qalǵanyn baıqaǵan. Onyń mánisi mynada eken, adamdy myqty etetin – myqty ımmýndyq júıe, ıspan tumaýynyń qozdyrǵyshyna qarsy kúresetin sol ımmýndyq júıe kisiniń ózin óltirip jiberedi eken. Kimniń ımmýnıteti álsiz bolsa, sol tiri qalǵan.
Ulttyń da ımmýndyq júıesi osylaı áreket etetin bolsa kerek. Keıde jatqa qylmaǵy jaqynyna qaıǵy bolady. О́zgege qylmaǵy ózine dert.
Dert degennen shyǵady, jańa ǵasyrdyń jan derti – depressııa deıdi. Bul jan derti myńjyldyq melanholııanyń jańǵyryǵy. Shveısarııa statıstıka ortalyǵy ǵalymdarynyń esebinshe, adamzattyń keıingi bes myń jyldyq tarıhynda 292 jyl ǵana soǵys bolmapty. 292 jyl ǵana beıbitshilik, tynyshtyq bolǵan.
Árbir soǵys adamzat balasyn júzjyldyqtarǵa artqa laqtyryp, taǵy da uly adamzattyq melanholııa uıyǵyna túsiredi.
Agrıppa degen kisi qyzyq oı aıtady, melanholııa – adamdy aqynǵa aınaldyrady.
Qatygez ǵasyrlar romantızmdi týdyrady. Adamdar óz júreginde ǵana ómir súre bastaıdy.
Romantızm degenimiz ne? Bir aqquba qyz jaqsy aıtyp edi, syrtta kóktem sekildi, terezeden qarasań – áli qys. Kóktemniń alǵashqy kúni emes pe edi erteń, gúlder búr ashyp, bulbuldar saıraýy kerek qoı. О́zender bulqyna aǵyp, qalqataı burtııa qalýy kerek qoı. Mine, búgin naýryzdyń úshi, jarlyq berildi, kóktem kelsin! Biraq álgi bir ańǵalaq kınodaǵydaı, bul qalaǵa kóktem kesh keledi. Kóktem oıda, qııalda, kóńilde. О́mir shyndyǵynyń jan qalaýymen úılespeýi. Soǵan qaramastan, seniń jan qalaýynda qalýyń. Sebebi seniń ishińde kóktem ǵoı. «Ishinde kimniń oty bar, qar jaýsa da sóner me?!». Kóktem seniń ishińde. Kóktemniń, myna boztorǵaıdyń jumyrtqasyndaı ǵana jer sharynyń, sonda da kisi qushaǵyna syımas, myna bir alyp ta beıkúná jer sharynyń, áıteýir bir tusynda bar ekenin sezesiń. Sol kóktem seniń kóńilińdi jylytady.
Bir dosym, endi, osy qasiretti kúnderden keıin ýkraına ádebıetinde qandaı ózgerister bolady, aqyndary neni jyrlaıdy dep suraıdy. Qısynǵa salsaq, qaharmandyqty, erlikti, qurbandyqqa barýdy. Biraq dúnıedegi barlyq tóńkerister men kóterilister, jahandyq soǵystardan keıingi ádebıettiń janyndaǵy ózgerister men onyń kóńil kúıine qarasaq, adamzat tarıhyndaǵy azaly shaqtyń barlyǵy ádebıette qaıǵylanýdy, qusalanýdy, oqshaýlanýdy, ýaıymshyldyqty, ǵalamdyq sherdi, joǵalǵan urpaqty týdyrǵan. Meniń oıymsha, túneýkúni bastalǵan teketires ol halyqtyń ádebıetine uly jalǵyzdyq sezimin alyp keledi. Olar, alǵashqy túnde – aspan ózgergen túnde jalǵyz qaldy. Osy jalǵyzdyq, bir túngi jalǵyzdyq – bir ǵasyrlyq jalǵyzdyq sezimin týdyrady. Aqynnyń jalǵyzdyǵy – halqynyń jalǵyzdyǵy. Kek te, yza da, jek kórý men kóńil qalý da umytylady, tek qana jan aýyrtar jalǵyzdyq sezimi ǵana qalady.
Al orys ádebıeti she? Orys ádebıetinen de osy qubylysty baıqaýymyz ábden múmkin. Jalǵyzdyq sezimin. Bul jaǵdaı – jańa Tolstoı men Grıboedovtiń týýynyń alǵysharty bolatyndaı kórinedi.
Fransýz revolıýsııasy, óziniń jasampazdyǵy men jeńisine qaramastan, ádebıetke sheksiz náziktik pen ǵalamdyq qusany (mırovaıa skorb) alyp keldi, Baıron beınesinde. Baıron sol qusamen búkil dúnıe ádebıetin ózgertip jiberdi.
Amerıkalyq jazýshy, jýrnalıst Gertrýda Staın Ernest Hemıngýeımen suhbatynda «joǵalǵan urpaq» (lost generation) degen uǵymdy qoldandy. Bul uǵym, shartty máninde Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń tusynda balıǵat pen kámeletke jetken, ne sol soǵysqa qatysqan jas urpaqtyń keıingi jan azabyn, ózin ózi taba almaýyn bildirse de, ádebıette adamzat pen memlekettik qurylymdardan alapat kóńil qalýshylyqty sıpattady. Sol Amerıkada, Azamat soǵysynan keıin, jas jaýyngerlerde jappaı júrek aýrýy baıqalǵan. Bul qubylysty zerttegen Iаkob Mendes de Kosta degen dáriger onyń sebebi soǵystaǵy azap pen aıaýsyzdyqtyń saldary dep anyqtama berip, ol qubylysty «Jaýynger júregi» (Soldier’s heart) dep atapty. Taǵy da sol Amerıkada paıda bolǵan «Vetnam sındromyn» qaıda qoıasyz? Bizdiń zamanymyzǵa deıingi myń úsh júzinshi jyly Assırııada, soǵystan keıin mynadaı qubylys baıqalǵan: jaýyngerlerdi ózderi óltirgen adamdardyń arýaǵy azaptaǵan.
Brodskııdiń ataqty «Bolshaıa elegııa Djoný Donný» degen óleńi bar:
Djon Donn ýsnýl, ýsnýlo
vse vokrýg.
Ýsnýlı steny, pol, postel,
kartıny,
ýsnýlı stol, kovry, zasovy, krıýk,
ves garderob, býfet, svecha,
gardıny...
...Djon Donn ýsnýl. I more
vmeste s nım.
I bereg melovoı ýsnýl nad morem.
Ves ostrov spıt, obıatyı
snom odnım.
I kajdyı sad zakryt troınym
zaporom.
Nıkto ne vyıdet v etot chas ız domý.
Gospod ýsnýl. Zemlıa seıchas chýjda.
Glaza ne vıdıat,
slýh ne vnemlet bole...
...Spı, spı, Djon Donn. Ýsnı,
sebıa ne mých.
Kaftan dyrıav, dyrıav.
Vısıt ýnylo.
Togo glıadı ı vyglıanet ız tých
Zvezda, chto stolko let tvoı
mır hranıla.
Bul fılosofııalyq óleńde Brodskıı Djon Donnyń obrazynda barlyq aqyndardyń, tipti barlyq óner ataýlynyń qasıetti rýhyn alyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Aqyn uıyqtap ketkende dúnıe de qalyń uıqy qushaǵyna enedi. Bul uıqy – ólim uıqysy. Estandy hál, esýas shaq.
Sondyqtan da, dúnıe bir oıaý óleńdi izdeıdi. Árbir janaza oqylǵan saıyn. Árbir qońyraý soǵylǵan saıyn.
