Sońǵy jyldary Qazaqstan áskeriniń qýaty artyp, kúshi nyǵaıdy. Buǵan talas joq, óıtkeni olar qarjydan tarshylyq kórip jatqan joq. Tipti úsh jyldyq bıýdjet jıyntyǵy bir trıllıon teńgege jaqyndady. Osylaısha memleket qarýly kúshter men áskerı qyzmetshiler úshin barlyǵyn jasaýda. Máselen, tek ótken jyly ǵana 7 myńǵa jýyq áskerı qyzmetshi turǵyn úımen qamtamasyz etildi, 5430 adamǵa turǵyn úı jaldaýǵa ótemaqy tólendi. Qarýly kúshter ofıseriniń aqshalaı úlesiniń ortasha mólsheri – 170 myń teńge. Áskerı qyzmetshilerdi zeınetaqymen qamtamasyz etý – el azamattarynyń barlyq sanaty arasynda eń joǵary deńgeıde. Mundaı qamqorlyqqa jaýap retinde Qazaqstan halqy armııamyzdan – joǵary jaýyngerlik daıyndyq, al áskerı qyzmetshilerden – kirshiksiz tazalyq kútýge quqyly ekeni óte oryndy. Degenmen, jasyratyny joq, áskerı salada kemshilikter de, kemistikter de joq emes. Osy oraıda biz mundaı keleńsizdikterdiń aldyn alatyn, zańdylyqtyń qatań saqtalýyn qadaǵalaıtyn elimizdiń Bas áskerı prokýrory Erǵalı Merzadınovke jolyǵyp, áskerdegi jaǵdaıdy quzyrly organnyń nazarda ustaı alýy týraly áńgimelesken edik.
- Erǵalı Serikbaıuly, Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ústimizdegi jyly osy vedomstvonyń ótken jedel-strategııalyq keńesinde: «Memleket basshysy jáne Joǵarǵy Bas Qolbasshy retinde meni jáne elimizdiń barsha azamatyn qorǵanys vedomstvosynda oryn alǵan sybaılas jemqorlyqtyń paıda bolý jaıttary qatty alańdatady. Qazaqstan qoǵamy muny ulttyq qaýipsizdikke tikeleı tóngen qater retinde qabyldaıdy. Qarýly kúshterde mundaı nárse múlde bolmaýǵa tıis. Armııaǵa bólinip jatqan memlekettiń qarajaty tek qana maqsatqa saı paıdalanylýy qajet. Ondaı jaıttar budan keıin qaıtalanbas úshin tıisti sharalardy qabyldaǵan jón», – dedi. Bul oraıda, ıaǵnı atalǵan salada zańdardyń buzylmaýyn, tıisinshe oryndalýyn, saqtalýyn qadaǵalaıtyn quzyrly organ basshysy retinde ne aıta alasyz?
- Esepti kezeńde áskerı prokýrorlardyń kúsh-jigeri Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysynyń tapsyrmalaryn jáne Bas prokýratýranyń alqa májilisi sheshimderin júzege asyrýǵa baǵyttaldy. Sońǵy eki jylda biz óz jumysymyzdy ortalyqtandyrylǵan josparlaý qaǵıdasymen uıymdastyrǵanbyz. Bul bizge Qarýly Kúshterdegi zańdylyqpen quqyq tártibi deńgeıine áser etetin biraz problemalardy anyqtaýǵa múmkindik berip, olardy áskerı vedomstvo basshylarymen birlese sheshýdiń jolyn kórsetti. Osy rette bizdiń bul jumysymyz turǵyndardyń quqyq qorǵaý organdaryna degen senimin arttyrý men Qazaqstan áskeriniń ońtaıly beınesin qalyptastyrý arqyly uıymdastyrylýda. Bul jumysqa barlyq ókiletti organdar, qoǵamdyq uıymdar jumyldyrylǵan.
- Aıtyp otyrǵanyńyzdyń bári oryndy, biraq áskerdegi sybaılas jemqorlyq máselesine qaraı oıyssańyz?
- Iá, jasyratyny joq, áskerdegi sybaılas jemqorlyqtyń aýqymy eleýli, onymen qarsy kúreste eń qatań sharalar qoldanylýda. Sybaılas jemqorlyqqa qatysty qozǵalǵan qylmystyq ister týraly qoǵamdy turaqty túrde habardar etip otyramyz. Máselen, ótken jyly mıllıondaǵan para alý jáne mıllıardtap jymqyrýmen baılanysty generaldar Ilıasov, Asenov, Bóldeshov jáne taǵy basqalar basqarǵan qylmystyq toptar áshkerelenip, bılikterin teris paıdalanǵandary úshin sottaldy.
Aldyn ala tergeý men prokýrorlyq tekserýlerdiń nátıjeleri kórsetkendeı, bul zań buzýshylyqtardyń barlyǵy memlekettik satyp alý salasynda oryn alynǵan. Sol sebepti, sybaılas jemqorlyqtyń sebepterin joıýǵa baǵyttalǵan profılaktıkalyq sharalardy júrgize otyryp, biz áskerı vedomstvo basshylarynan qarjylyq baqylaýdy kúsheıtý men memlekettik satyp alýdyń ashyq júrgizilýin, memleket qarajatyn maqsatqa saı jáne tıimdi paıdalanýyn talap etýdemiz.
-Sonda bul sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi qandaı bolyp tur. Sony ashyp aıtsańyz jáne ony tómendetý joldary bar ma?
- Bizdiń usynysymyz boıynsha qazirgi kezde Qorǵanys mınıstrligimen áskerdiń materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etilýine jaýapty ýákiletti memlekettik organnyń qurylýy máselesi qaralýda. Bunyń áskerdegi sybaılas jemqorlyq deńgeıiniń tómendeýine sózsiz áser etetindigine senimdimiz, al komandırlerdiń jumysy tek jaýyngerlik ázirlikke baǵyttalatyn bolady.
Memlekettiń ekonomıkalyq múddesin qorǵaýǵa qatysty biz eleýli jumys atqardyq, ekonomıkalyq qaýiptiń yqtımal aımaqtaryn aıqyndap, keltirilgen zalaldyń ornyn toltyrý jáne aldyn alý boıynsha áserli sharalardy anyqtadyq. Prokýrorlyq yqpal etý sharalary boıynsha biz memleket kirisine 750 mıllıon teńge óndirip jáne 5 mıllıard teńgeniń sapasyz qarý-jaraǵyn áskerge jetkizilýine jol bermedik. Jer qatynastary zańdylyǵyna tekserý júrgizý barysynda áskerı prokýrorlar 9 gektar qorǵanys jerleriniń memleketke qaıtarylýyna qol jetkizdi. Qylmystyq isterdiń tergelýi barysynda prosessýaldyq shyǵyndardy óndirý boıynsha jetkilikti tájirıbe jınaqtap, jalpy isterdiń 70 paıyzynan artyǵy boıynsha bul shyǵyndar óndirildi.
-Áskerdegi tártipti nyǵaıtý jolynda qoǵamdyq ınstıtýttar jumys isteı me? Bolsa olardyń róli qandaı?
-Áskerdegi tártipti nyǵaıtý jolyndaǵy qoǵamdyq ınstıtýttardyń úlesi zor. Bas áskerı prokýratýranyń janyndaǵy zańdylyqty qamtamasyz etý jónindegi qoǵamdyq keńes tolyq kúshimen óz jumysyn bastap ketken. Qoǵamdyq keńesti Parlament Májilisiniń depýtaty Abaı Tasbolatov basqarady. Qazirgi kezde atalǵan organnyń aımaqtardaǵy kóshpeli otyrystaryn ótkizý, shalǵaıdaǵy shekara bólimshelerine tanysý saparlaryna shyǵý keńinen qolǵa alynǵan. Buǵan qosa óskeleń urpaqtyń otansúıgishtik tárbıesinde biz qurǵan Jas áskerıler birlestikteriniń respýblıkalyq shtabynyń atqaryp jatqan róli zor. Atalǵan shtabtyń usynysymen Prezıdent janyndaǵy jastar saıasaty jónindegi keńespen áskerge shaqyrylymǵa deıingi jastarǵa baılanysty birqatar mańyzdy jobalar júzege asqan, sonymen qatar osy jyldyń mamyrynda Memleket basshysynyń qatysýymen áskerı-patrıottyq forým ótkizý josparlanyp otyr.
-Munyń bári durys qoı, degenmen áskerdegi qylmysty aldyn alýdyń jaı-kúıine toqtalyp ótseńiz eken?
Biz quqyq buzýshylyq pen qylmystyń aldyn alýdy basty talap etip qoıdyq. Osy rette «túzetýden góri eskertý jaqsy» degen qaǵıdatty ustanamyz. Búgingi kúnde árbir quqyq buzýshylyq boıynsha arnaıy qyzmettik tekserýler júrgiziledi jáne eskertý, ıaǵnı aldyn alý sharalary qoldanylady. Bul bizge áskerı qyzmetshilerdiń qaza bolýyn 26 paıyzǵa, onyń ishinde jol-kólik oqıǵalaryn 15 paıyzǵa, al jaýyngerlik daıarlyqty tómendetýdi múldem joıýǵa qol jetkizdi. Sóıtip áskerı qyzmetshilerdiń jaraqat alý faktilerin 11 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik berdi. Alaıda, jasyratyny joq, sońǵy úsh jyl boıy óz-ózine qol jumsaý oqıǵalary sol deńgeıde tur. О́tken jylda bundaı oqıǵanyń 25-i oryn alsa, onyń 3-i ǵana jarǵydan tys qarym-qatynastar nátıjesinde bolǵan. Atalǵan faktilerdiń barlyǵyna tergeý júrgizilip, kináliler jaýaptylyqqa tartylýda.
Quqyq buzýshylyqtar men qylmystardyń aldyn alý máselelerinde zań buzýshylyqtardy joıýǵa engizilgen yqpal etý aktilerin qamtý tájirıbesi eleýli ról atqarýda. Biz tergeýshilermen engizilgen zań buzýshylyqty joıý týraly usynystardyń qaralýynyń 100 paıyzǵa jýyǵyna áskerı prokýrorlardyń qatysýyn qamtamasyz ettik. Olardy qarastyrý nátıjesinde 880 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýaptylyqqa tartyldy. Qabyldanǵan sharalar Qarýly Kúshterdegi qylmys deńgeıiniń turaqtalýyna qol jetkizdi, onyń sońǵy tórt jyldaǵy deńgeıi 600 qylmysqa jýyqtap tur. Degenmen, ótken jylda aýyr jáne asa aýyr qylmystar sanynyń kóbeıýi baıqaldy.
- Endi Shekara qyzmetine baılanysty aıtyp ótseńiz?
- Ulttyq qaýipsizdik komıteti basshylyǵymen Shekara qyzmetiniń damýyna jáne memlekettik shekarany qorǵaýdy kúsheıtýge basty nazar aýdarylýda. Birinshi kezekte kadrlyq quramdy kúsheıtý máselesi tur. Shekaralyq saıasatty jáne aımaqtardaǵy ınfrastrýktýrany jetildirý boıynsha tıisti sharalar qoldanylýda. Áli de bolsa, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystaryndaǵy shekara zastavalaryn sáıkestendirý máseleleri ashyq tur. Baıqońyr keshenindegi shekaralyq baqylaýdy uıymdastyrý problemalary tolyǵymen sheshimin tappaǵan. Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Túrkmenstanmen demarkasııalyq jumystar aıaqtalmaǵan.
- О́kinishke oraı, bundaı faktilerden tolyǵymen arylǵan joqpyz. Atalǵan problemamen basshylyq qurammen qosa, tıisti jedel-izdestirý qyzmetterimen birlese shuǵyldanýdamyz.Mysaly, qazirgi ýaqytta Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Qaplanbek» shekara baqylaý bólimshesiniń qyzmetkerleriniń qatysýymen uıymdasqan qylmystyq topqa qatysty qylmystyq isti tergeý aıaqtaldy. Atalǵan top zańsyz kóshi-qon arnasyn uıymdastyrǵan.Osyǵan uqsas taǵy da birneshe qylmystyq ister tergelý barysynda. Tergeýdiń nátıjesi mindetti túrde jurtshylyqqa habarlanatyn bolady.
- Elbasy óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda zor ókilettilik pen quqyq ıelengen shendiler joǵary kásibı deńgeıimen ǵana emes, minsiz minez-qulqymen erekshelenýge tıis dep taǵy bir ret basa kórsetti. Biz qashanda bolsa osy qaǵıdattardy basshylyqqa ala otyryp áskerı prokýratýra organdaryndaǵy kadrlyq saıasatty júrgizýge tyrystyq. Jeke qurammen jumystyń dástúrli formalarymen qatar, moraldik-psıhologııalyq ahýaldy kúsheıtýge, qyzmetkerlerdiń áskerı-taktıkalyq, saptyq jáne dene daıarlyqtaryna kóp nazar aýdaramyz. Qorǵanys mınıstrimen jáne Ishki áskerleriniń Bas qolbasshysymen kelisilgen Qurlyq jáne Ishki áskerleriniń áskerı ınstıtýttarynyń bazalarynda áskerı prokýratýra qyzmetkerlerin oqytý júrgizilýde.
Turǵyn úı máseleleri de óz sheshimin tabýda. Búgingi tańda 45 áskerı prokýratýra qyzmetkeri turǵyn úıdi jalǵa alǵany úshin ótemaqy alady. Prokýratýranyń bedelin joǵarylatý jáne prokýrorlyq kásipti nasıhattaý máselelerinde bizben №71 lıseı-mektebiniń dırektorymen birlese tarıhta alǵashqy ret «Áskerı prokýratýra kadeti» arnaýly synybyn ashý týraly jańa joba júzege asýda. Bizdiń kadetter sáıkesinshe kıim-keshekpen, oqý-ádistemelik quraldarymen jáne qarýdyń maketterimen qamtamasyz etilgen. Olardyń beıindi daıyndyqtarymen bilikti prokýrorlyq qyzmetkerlerden quralǵan arnaıy top shuǵyldanady. Atalǵan joba oıdaǵydaı iske asatyn bolsa biz osy sekildi synyptardy basqa da aımaqtarda ashamyz degen oıdamyz.
-Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr Tasbolatov.
Derekkóz: Egemen.kz.
Foto: Egemen.kz.
