Aqbókenniń Oral popýlıasııasy sanyn retteý máselesi qalaı sheshiledi? Edil men Jaıyq arasyndaǵy myńǵyrǵan kıiktiń bir bóligi Qazaqstannyń basqa aýmaǵyna kóshirile me? Rezervat qashan ashylady? Osy jáne basqa saýaldardyń jaýabyn jaqynda Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginde ótken arnaıy jıynnan bildik.
Mamandar Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda sońǵy jyldary kıik sany qarqyndy óskenin aıtady. Aqbókenniń Oral popýlıasııasy Batys Qazaqstan oblysynyń 6 aýdanynda, jalpy kólemi 4 mln gektar aýmaqta kóship-qonyp júr. Resmı sanaq boıynsha 2011 jyly óńirdegi kıik sany 17,7 myń bas bolsa, 2019 jyly 217 myńǵa jetken edi. Al 2021 jylǵy júrgizilgen áýe sanaǵy Oral kıik popýlıasııasynyń sany 545 myń basqa jetkenin kórsetken.
Sońǵy jyldary Batys Qazaqstanda bolǵan qýańshylyq pen sý tapshylyǵy kezinde jergilikti turǵyndar kıik sanynyń tym kóbeıip ketkenine narazylyq bildirip, olardyń janaıqaıy Parlament pen Úkimet qabyrǵasyna deıin jetken edi. О́ıtkeni oblysta kıik jaılaǵan jerlerde Jánibek aýdanynan – 258, Jańaqala aýdanynan – 199, Bókeı orda aýdanynan – 274, Qaztalov aýdanynan 353 sharýa qojalyǵy mal ósirip, aýyl sharýashylyǵymen aınalysyp otyr. Olar tórt túliktiń jaıylymy, mal azyǵyn daıyndaý, basqa da máselelerde kóptegen qıyndyqqa tap boldy.
Paıdalanýǵa bolmaıdy
Onyń ústine kıikti qorǵaý sharalarynyń eń joǵary shegine baılanysty týyndaıtyn másele kóp. Mysaly, brakonerlerden tárkilengen nemese daladan tabylǵan kıik múıizin resmı paıdalanýǵa tyıym salynǵan. Batys Qazaqstan oblysy ákimdigi 2021 jyly 11 tamyzda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine hat joldap, zańsyz oljalanǵan kıikterdiń sot tárkilegen múıizderin paıdalaný jaıly másele kótergen edi. Alaıda mınıstrlik «Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda kıikterdi, olardyń bólikteri men derıvattaryn paıdalanýǵa 2023 jylǵa deıin tyıym salynýyna baılanysty tárkilengen kıik múıizderin paıdalanýǵa, satýǵa, ótkizýge, óńdeýge múmkinshilik joq. Sot sheshimderimen tárkilengen múıizder tolyq joıylýǵa tıis», dep jaýap qaıtarǵan.
Aqbókendi qorǵaýmen aınalysatyn arnaıy top jetekshisi mynadaı bir oqıǵany aıtyp bergen edi: Tún ishinde aýyr júk kóligine soǵylyp, mertikken birneshe kıiktiń ústinen shyqqan ınspektorlar janýarlardy aram óltirmeı, baýyzdap, jaqyn mańdaǵy aýylda turatyn muqtaj otbasylarǵa taratyp bermekshi bolǵan. Biraq bul árekettiń zańǵa qaıshy ekeni anyqtalyp, bas tartqan. «Amalsyzdan aqbókenderdiń qansyrap ólgenin, jany shyqqanyn kútip turdyq. Sosyn olardy jınap, jaqyn mańdaǵy mal molasyna jetkizip, órtedik», degen edi ınspektor.
Rezervat qashan ashylady?
Ákimdiktegi jıynda óńirde qurylmaq rezervat jaıynda da jańa aqparattar málim boldy. Batys Qazaqstan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń mindetin atqarýshy Qaırat Qadeshevtiń aıtýynsha, «Han Orda» qoǵamdyq qory qarajat bólip, bolashaq «Bókeıorda» rezervaty aýmaǵynda kıikterge jasandy sýat daıyndaý jumysy bastalǵan. «Jaıyqgıdrologııa» mekemesi jobalaý-izdestirý jumystaryn júrgizip, birneshe qudyq qazylǵan. Qazirgi tańda dál sol aýmaqta 150 myńdaı aqbóken baýyr basyp, mekendep qalǵan. Alaıda aýmaqtyq ınspeksııa basshysynyń aıtýynsha, jerasty sýyn alý jáne kıikti sýarý úshin jasandy sý qoımasyn qurý kezinde topyraqtyń batpaqtaný jáne tuzdaný qaýpi baıqalǵan. Sondaı-aq jerasty sýynyń qory da óte tómen bolyp shyqqan. Jaǵdaıdy jete zerttegen mamandar rezervat aýmaǵynda 6 shahtalyq qudyq qazyp, sýdy temir, plastık nemese beton astaýlarǵa quıý arqyly jasandy sýat uıymdastyrýdy usynǵan eken. Biraq myńdaǵan jabaıy janýardy astaýdan sýarýdyń tıimdiligi kúmándi.
Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev byltyrdan beri jyr bolyp kele jatqan rezervattyń ashylýy ne sebepti kidirip jatqanyn surady. Q.Qadeshevtiń aıtýynsha, alǵashqy jobaǵa keıbir mınıstrlik tarapynan eskertýler bolǵandyqtan, ol máseleler eskerilip, joba óńdelip, qaıta usynylǵan. «Rezervat máselesi búkil memlekettik organdarmen kelisildi, Úkimet tóraǵasyna usynyldy. Qarjylandyrý máselesi áli sheshilgen joq. Eger joba maquldansa, rezervat shildeden bastap ashylýy múmkin», dedi Q.Temirǵalıuly.
Mınıstrlik usynysy
27 aqpan kúni Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen jáne basqa da múddeli organdarmen birigip, Úkimet basshysynyń atyna Batys Qazaqstan, Aqtóbe jáne Qostanaı oblysy ákimdikteriniń jáne basqa da múddeli organdardyń mamandarynan birqatar is-sharany júrgizý boıynsha jumys tobyn qurý jóninde usynys hat jibergeni belgili boldy. Bul qandaı usynys?
Birinshiden, mamandar kıikti paıdalanýǵa qatysty tyıymdardy alyp tastaýǵa jáne kıik pen onyń derıvattaryn paıdalaný jóninde tıisti bıologııalyq negizdeme daıyndaý qajet dep otyr.
Ekinshi usynys – Batys Qazaqstan oblysy boıynsha kıikti shekteýdi alýǵa bıologııalyq negizdemeni daıyndaý.
Úshinshiden, janýarlar dúnıesi obektilerin qorǵaý, ósimin molaıtý, paıdalaný, jasandy ósirý, esepke alý jáne monıtorıngteý jónindegi respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporyndy memlekettik kásiporynǵa aınaldyryp, aksııalarynyń 50 paıyzynan astamy memleketke tıesili zańdy tulǵalar júzege asyratyn qyzmet túrleriniń tizbesine engizý usynylǵan.
Tórtinshiden, ishki jáne syrtqy naryqta saýda jasaý úshin kıik múıizderi men aınalymyn baqylaýdy uıymdastyrý, kıikter men onyń derıvattaryn alý, paıdalaný jónindegi memlekettik kásiporyn qyzmetin memlekettik monopolııaǵa jatqyzý, kıikter men olardyń derıvattaryn ótkizý mehanızmi, ólgen kıikterdiń múıizderin alýdy arnaıy paıdalanýǵa jatqyzý, kıiktiń múıizin paıdalanǵany úshin tólem stavkalaryn belgileý, múıizderge veterınarlyq saraptama júrgizý úshin qoldanystaǵy zańnamalarǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi kerek.
Myltyǵyń daıyn ba, ańshy?
Qaırat Qadeshev 2023 jyldyń kúzgi kezeńinen bastap, ıaǵnı moratorıı merzimi aıaqtalǵan soń kıiktiń Oral popýlıasııasynyń 3 paıyzdyq kóleminen aspaıtyn sanyna shekteýli lımıt bekitilip, áýesqoı ańshylyqqa kvota berilýi múmkin ekenin aıtady. Mamandar bul bastamany odan ári ulǵaıtyp, qanatqaqty joba túrinde iske asyrýdy usynyp jatyr. Kıik popýlıasııasynyń ósýin eskere otyryp, kıik sanyn retteýdiń ekinshi baǵyty – kommersııalyq ótkizý maqsatynda kıikten alynatyn ónimdi qaıta óńdeýdi qamtamasyz etetin memlekettik kásiporyn qurý, kásipshilik óndirý bolýy múmkin. Bolashaqta aýlanatyn aqbóken mólsherin 10-15 paıyzdyq lımıtke jetkizip, jyl saıyn kásipshilik ańshylyqqa ruqsat berý máselesi de usynylyp otyr eken.
«Bul usynystyń bári mınıstrlik atynan usynys retinde Úkimetke joldanyp otyr. Eger qabyldanǵan jaǵdaıda bir aı ishinde jol kartasy daıyndalyp, naqty jumys jospary engiziledi», dedi Q.Qadeshev.
Jalpy, kıikti óndiristik maqsatta aýlaý – tańsyq dúnıe emes. Keńes Odaǵy kezinde arnaıy ańshylar toby daıyndaǵan kıiktiń arzan ári ekologııalyq taza eti shetelge deıin eksporttalǵan kórinedi.
– 1960 jyldary Edil men Jaıyq arasyndaǵy kıik sany qazirgiden de kóp boldy. Sol kezderi keńshardyń shabyndyǵy men jaıylymyn aqbókennen qoryp, tynym tappaıtynbyz. Túz taǵysynyń qyzyǵyn jergilikti jurt ta kórip jatty. Al qazirgi jaǵdaıǵa júregim aýyrady. Brakonerler tek múıizin kesip alady. Dalada júrip, bir sharshy shaqyrym jerden 25 kıiktiń óligin kórdim. Ony qasqyr da jep taýysa almaıdy, shıbóri men qaraqus qyzyǵyn kórip jatyr. Al bıyl qys jyly boldy, aqbókenniń biraz bóligi qumǵa enip, Jamantaýdy aınalyp, Reseıdiń basqarýyndaǵy Kapýstın Iаr polıgony aýmaǵyna ótip ketti dep estımin. Ol jaqqa qarapaıym halyq bara almaıdy, janýarlardyń qazirgi jaǵdaıy qandaı ekenin bilmeımin. Memleketimiz qanshama qarjy shyǵaryp, saqtap ósirgen soń bul kıiktiń paıdasyn da ózi kórýi tıis qoı, – deıdi «Bókeılikter» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Tólegen О́teshev aqsaqal.
Edil-Jaıyq arasyna syımaı ketken aqbókenniń bir bóligin Azııa betke, Jaıyq ózeniniń sol jaǵyna ótkizý máselesi de kópten aıtylyp júrgen bolatyn. Elimizdiń Zoologııa ınstıtýty bıyl osy máseleni qolǵa alyp, ózenniń kıik ótetin jerlerine zertteý júrgizgen. Q.Qadeshevtiń aıtýynsha, aqbóken kóshi 2023 jyldyń kúz aılaryna josparlanǵan. Jaıyqtan barǵan janýarlarǵa arnaıy jer de ázirlenip qoıǵan kórinedi.
