Qutty qoǵam qandaı bolýy kerek?

Asan qaıǵynyń Jeruıyqty izdep talaı jerdi sharlaǵaly beri zamana kóshi talaı-talaı kezeńdi bastan ótkizdi, tórtkúl dúnıe de san márte ózgeristi bastan keshti. Qazaq eli de taǵdyrdyń sandaǵan synaǵyna tótep berdi, jeke-dara handyq ta qurdy, otarlyqtyń buǵaýynda da boldy. Jeke-dara respýblıka boldy demeseńiz, Keńes ókimeti tusynda azshylyqqa ushyrap, ulttyq bolmysynan ajyraýdyń az-aq aldynda qaldy. Jarylqaýshysy bar eken, áıteýir táńir qoldap ótken ǵasyrdyń sońynda kóppen birge táýelsizdikke qol jetkizdi.

Áıtse de, á degennen toǵy­zyn­shy terrıtorııadaǵy qudaı bergen mol qazynanyń qyzyǵyn kórip, dáýletti ómir súremiz deý esekdáme bolyp shyqty. Jańa memlekettiń aıaǵynan nyq turyp ketýine kedergi ataýly jetkilikti eken, syrtqy yqpaldy kúshterdi aıtpaǵan kúnniń ózinde, tól bıligińniń qoǵam qurýdaǵy ustanymyna kóp másele baılanysty ekenin endi ǵana túsinip, paıymdap otyrǵan jaıymyz bar. Táýelsizdiktiń ótken otyz jylyndaǵy jibergen orny tolmas olqylyqtar men keıbir kemshilikterden sabaq ala otyryp, Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy basty maqsat, Alash balasynyń áriden kele jatqan armany – qutty qoǵamda ómir súrýi. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Re­formalarymyzdyń túpki mejesi – ulttyń sapasyn jaqsartý. Sebebi halqy myqty el ǵana qýatty memleket qura alady. Al ultymyzdyń kemeldenýi úshin árbir azamat óresi bıik, parasatty bolýǵa umtylýy qajet» dep aıtatyny da sondyqtan. Parasatty tulǵa – myqty halyqtyń tiregi, al myqty halyq – qýatty memlekettiń temirqazyǵy. Temirqazyǵy myqty memlekettiń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy abyroıy asqaq, bedeli bıik bolmaqshy.

Alash jurty ǵana emes, táýelsiz el bolýdy, erkindikti sandaǵan halyq armandaǵany belgili. Sol jolda, týǵan halqynyń azattyǵy úshin kúresken talaı-talaı tulǵalar bolǵany tarıhtan málim. Jáne olar da bizdiń tarıhı tulǵalar tárizdi, Alash qaıratkerleri syndy eliniń egemendigi úshin kórmegendi kórgen, talaı tar jol, taıǵaq keshýdi bastan ótkizgen. Sol sebepti olardyń táýelsizdik tóńiregindegi, dáýletti qoǵam jónindegi aıtary da bólek. Osy tusta biz úndi halqynyń kúresker perzenti Mahatma Gandıdiń «Jeti áleýmettik kúná» týraly tujyrymdary haqynda oı órbitpekshimiz.

Jeti degen qazaq úshin qasıetti san ekeni belgili. Bul búginde úndi halqyna da, úndiniń rýhanı kósemi Mahatma Gandıdiń ilimine den qoıǵan basqa jurtqa da jat emes kórinedi. Prınsıpsiz saıasat; Eńbeksiz baılyq; Ar-uıatty joǵaltyp rahatqa batý; Imandylyqsyz saýda; Izgiliksiz ǵylym; Qudaıǵa qurbandyqsyz qulshylyq etý – Gandı tápsirlegen, qoǵamǵa orasan zardap ákeletin «kúnálardyń kókesi». Iаǵnı osy «jetilik» qoǵamdy jaılaǵan kúnde, atalǵan qoǵamda ártúrli daǵdarystar men qaıshylyqtar oryn alatyn kórinedi. Úndi qaıratkeriniń pikirinshe, árbir áleýmettik kúná dúnıetanymnyń bólshegi sanalady, ol óz kezeginde etıkalyq kodeks­ke qarama-qaıshy bolǵandyqtan, qoǵamnyń birligin ydyratyp, áleýetin álsiretip jiberedi.

Prınsıpsiz saıasat ataýlyǵa toqtalatyn bolsaq, onyń zalaly men zardaby sońǵy jyldary qazaq qoǵamynda da kórinis bergeni anyq. «Áýeli – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» degenimiz naǵyz prınsıpsiz saıasat bolyp shyqty. Qurǵaq ýádemen, asqaq uranmen halyqty aldaýsyratyp kelgen bılik halyqtyń seniminen aıyrylyp, eń aqyrynda buqaranyń áleýmettik talaby qandy qaqtyǵysqa ulasty. Prınsıpsiz saıasattyń qasireti de, kúnániń aýyrlyǵy da osynda.

«Halqy qalasa, han túıesin soıady». Baǵzydan kele jatqan, áli kúnge arhaızm­ge aınala qoımaǵan maqal. Zaman ózgerse de, Alash balasynyń uǵymy áli osy tóńirekte toqaılasady. Basqasha baıandar bolsaq, bılik halyqtan úlken emes. Retti jerinde, ıaǵnı «halqy qalaǵan» tusta, onyń qalaýyn oryndaıdy degen tujyrym bul. Keshegi keńestik kezeńdegi ámirshildik júıe qazaqty osy uǵymnan ajyratyp, «bıliktiń aıtqany – aıtqan, degeni – degen» qulaqkesti buıryqqa baılap bergen-di. Jónsiz buıryqtyń, halqymen sanaspaǵan, eldiń pikirin eskermegen júıeniń qurdymǵa ketetinine tórtkúl dúnıe kýá boldy emes pe. Keńes Odaǵynyń kúıreýi osynyń aıqyn dáleli. Endeshe, bılik pen qoǵam arasyndaǵy dıalog qana qutty qoǵam ornatýǵa negiz bolary haq. Árıne, ol úshin elimizde kóppartııalylyq, saıası básekelestik, oı-pikir erkindigi naqty júzege asýǵa tıis. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent mártebesindegi 2019 jylǵy alǵashqy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Memleket basshysy retinde elimizde kóppartııalylyqty, saıa­sı básekelestikti jáne oı pikirdiń san alýandyǵyn damytýǵa yqpal etýdi óz mindetim dep sanaımyn» dep aıtatyny da sol.

Oı-pikir san alýandyǵy demekshi, azamattar memleket basqarý isine belsene aralasýy, ıaǵnı kóppartııalylyq pen saıası básekelestik barysynda baǵdarlamasy oıynan shyqqan saıası partııalarǵa da­ýys berý arqyly qoǵamnyń jaqsy baǵytta ózgerýine yqpal etedi. Ádiletti qoǵam qurý osyndaı qadamdardan bastaý alatyny málim. Árıne, qazir kópshilikte á degennen jaqsylyq bola qoımady degen tózimsizdik bar, ótken otyzjyldyqtaǵy jiberilgen kemshiliktiń ornyn áp-sátte toltyrǵysy keledi. Bul birtindep júzege asatyn prosess. Eń bas­tysy, eski súrleýge qaıta túsip, taǵy da ýaqyt joǵaltyp almaý qajet. Birizdilikpen tabandy túrde júzege asyrylǵan ornyqty saıasat qana órkenıetti memleket qurýǵa, qutty qoǵam ornatýǵa ustyn bolatyny anyq.

Eńbeksiz baılyq. M.Gandıdiń osy aıtqanyn, atalǵan «kúnániń» zardabyn qazaqstandyqtar dál qazirgi sátte jaqsy túsinedi. Qazirgi kezde qazaq qoǵamynda eń kóp talqylanyp jatqan «kúnániń» úlkeni de osy bolyp tur. Ál-Farabı aıtqan «qaıyrymdy qala basshylary dırhamǵa qyzyqpaýy tıis» degen talaptyń aıaq asty bolǵaly qaı zaman. Qaıta sońǵy kezderi «Eń baı tulǵalardyń» tizimine kirýge umtylatyndar shoǵyry kóbeıdi. Adal eńbegimen baıyp jatsa, bir basqa. Halyqtyń qazynasyn tonaý arqyly baıyǵandardy qaıtesiz?

Elimizdiń en baılyǵynyń jartysyna 162 adam ıelik etetin kórinedi. Ǵalymdardyń zertteýinshe, el baılyǵynyń 55 paıyzyn 162 adam ıelenip otyr. Olardyń ishinde 112 adamnyń tabysy 50 mıllıon dollar men 80 mıllıon dollar aralyǵyn qamtysa, 45 adamnyń tabysy 80 mıllıon dollar men 800 mıllıon dollar shamasynda. Al 5 adamnyń tabysy 2 mıllıard dollar men 3 mıllıard dollar aralyǵyn qamtıdy. Qysqa merzim ishinde baıýdyń tóte joly – halyq qazynasyn urlaý, jeke múddesine paıdalaný. Sońǵy kezderi qoǵamda jıi aıtylatyn olıgopolııa uǵymy el ekonomıkasyn shaǵyn toptyń baqylaýynda ustaýy ekenine kópshilik te ábden kóz jetkizdi. M.Gandı eskertken «kúnániń» biri – eńbeksiz baılyq qoǵamda qordalanǵan problema. Olıgopolııa ókilderi osy «kúnádan» qalaı arylady, ony bılik zańdyq turǵydan qalaı sheshedi, ol qutty qoǵam qurýdyń basty synaǵy bolmaq. Osy synaqty sátti tapsyrý halyqtyń búgingi bılikke degen senimin kúsheıte túsedi. Al aldaǵy ýaqytta adal eńbeksiz baıýǵa jol bermeý, ıaǵnı osy «kúnádan» aryltý Jańa Qazaq­stannyń buljymas talaby bolýǵa tıis.

Ar-uıatty joǵaltyp raqatqa batý. Bul «kúná» da aldyńǵysymen sabaqtas. Jahandy jalpaǵynan basyp júrýge umtylýshylar raqat ómirin kórsetý arqyly jalpy jurttyń narazylyǵyn týdyrady. Bul bıliktegi tulǵalardan bastap, toılardan nesibesin týrap júrgen ánshilerge deıingi aralyqty qamtıdy. Ásirese qazirgideı ınternettiń, áleýmettik jeliniń arqasynda áp-sátte «raqat ómir» kórinisi dúnıeni sharlap kete barady. Ulan-asyr toılardan túsirilgen vıdeolar, qonaqúılerge bergisiz kottedj-saraılardy kórsetip maqtaný, ul-qyzdaryna arnalyp ótkizilgen asta-tók sharalar – osynyń barlyǵy ar-uıattan bezgendiktiń belgisi. Qoǵamnyń kúnáǵa batqandyǵynyń nyshany. Sultanmahmuttyń «Bir adamǵa» atty óleńindegi «Keseni qolyma alyp qaraı berdim, Ishinde naqaq kózden jas bar ma» degeni tárizdi, asyp-tasqan baılyqtyń qaıdan kelgeni de kúmán týdyrady. Adal eńbekpen, mańdaı termen kelgen kúnniń ózinde «raqat ómirin» qalyń jurtqa jarnamalaý qanshalyqty qısyndy bolmaq? Qoǵamda isherge as, kıerge kıim taba almaı otyrǵan qanshama otbasy bar, álgideı kórinis olardyń áleýmettik narazylyǵyn týdyrmaıdy deısiń be? Keshegi qańtar oqıǵasynda beıbit sherýge shyqqandar da basqalar sııaqty «raqat ómirdi» armandaıtyndar...

Qutty qoǵamda ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq berilýge tıis. Olaı bolsa, qazaqtyń «uıat bolady» ustanymyn ornyqtyrǵan abzal. Ras, qazirgi kezde ulttyq qundylyqty ulyqtaıtyndardy «uıatmender» dep ájýalap, «erkin ómir súrýdi» nasıhattaıtyndar shoǵyry qalyptasty. Olar Batystyń qundylyqtaryna basymdyq berip, ulttyq qundylyqtardy birtindep joıýǵa jantalasyp álek. Ulttyq ıdeologııanyń negizi ulttyń bolmysy deıtuǵyn bolsaq, babalardan jetken asyl qundylyqtardy jańǵyrta otyryp, zaman talabyna ıkemdep, qoldanysqa engizgenimiz jón. Ulttan uıat ketken kúnde qoǵamnan da bereke ketedi, M.Gandı aıtqan daǵdarystyń kókesi sonda bolady.

Imandylyqsyz saýda. «Saýdaǵa dostyq júrmeıdi». Qazaqtyń osy maqaly Gandıdiń aıtqanymen qabyspaıtyny anyq. Myń jerden saýdanyń máni paıda tabý desek te, Abaı aıtpaqshy, «Saqalyn satqan káriden eńbegin satqan bala artyq». Iаǵnı qazaq qoǵamynda saýda da ımandylyqqa negizdelýi, aldap-arbaýdan aýlaq bolǵany jón. Saýda da ádilettilik ornasa, satýshy da, satyp alýshy da rıza bolady. Yrzalyq úılesimdi qoǵamnyń bir nyshany.

Memleket basshysynyń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń VI otyrysynda: «Shyn máninde, jańǵyrý tárbıeden bastaý alady. Sondyqtan biz urpaq tárbıesine basa mán berýimiz kerek.

Jastardyń boıyna eń izgi qasıetterdi sińire bilgen abzal.

Bul – ımandylyq pen adamgershilik, otanshyldyq pen ultjandylyq, bilimge qushtarlyq pen eńbekqorlyq, uqyptylyq pen tııanaqtylyq», dep aıtqanynda qutty qoǵam qurýdyń alǵysharttary jatyr. «Eń izgi qasıetterdi» boıyna darytqan urpaq saýdada bolsyn, meıli qaı salada bolsyn adamgershilik qasıetten aýytqymaıdy, ultjandylyǵynyń arqasynda eliniń órkendeýine eleýli úles qosady. «Imandylyqsyz saýda» kúnásin boıyna darytpaǵan býyn memlekettiń ekonomıkasyn, ónerkásibi men saýdasyn damytýdaǵy úlesi de qomaqty bolmaqshy.

Izgiliksiz ǵylym. Mahatma Gandı sanamalaǵan jeti «kúnániń» biri osy. Árıne, el damýynyń negizgi lokomotıvi retinde ǵylymnyń atqaratyn róli erekshe. Ǵylymy damyǵan eldiń órkenıet kóshindegi orny aldyńǵy qatarda bolady. Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty elderdiń ónegesi osynyń dáleli.

«Ǵylymdy damytý – bizdiń mańyz­dy basymdyǵymyz. Bul saladaǵy túıt­kilderdiń sheshimin tabý úshin jyldyń sońyna deıin zańnamaǵa ózgerister engizý qajet. Eń aldymen, jetekshi ǵalym­darymyzǵa turaqty jáne óz eńbegine laıyqty jalaqy tóleý máselesin sheshý kerek. Muny ǵylymǵa bólinetin bazalyq qarajat esebinen qamtamasyz etken jón», dedi Qazaqstan halqyna byltyrǵy Joldaýynda Qasym-Jomart Toqaev.

Ras, sońǵy kezderi otandyq ǵylymǵa qyrýar qarjy bólinip keledi. Jetekshi ǵalymdardyń eńbegine laıyqty jalaqy tóleý de qolǵa alyna bastady. Alaıda ǵylymǵa bólingen qarjynyń túpki maqsatqa jumsalýy kúmán týdyrady. Kóp jaǵdaıda ǵylym óndirispen ushtaspaı jatady. Ashylǵan ǵylymı jańalyqtar týraly jıi jazylady, tipti mekteptegi oqýshylardyń, joǵary oqý ornyndaǵy stýdentterdiń, jas ǵalymdardyń tyń jańalyqtary, jańashyl kózqarastary tóńireginde el jurttan súıinshi suralady. Odan soń álgi jańashyl jastardyń izdenisinde únsizdik ornaıdy da, ǵylymı jańalyq sol kúıinde, aqparattyq jańalyq kúıinde qalady. Ǵylymǵa, jańalyqqa, izdeniske qushtar jandardy qoldap, ashylǵan jańalyqtyń óndiriske engizilip, memleketke qyrýar paıda ákelip otyrǵandyǵyn Ǵylym jáne bilim mınıstrligi qadaǵalap otyr ma, joq pa, ol belgisiz kúıinde qala beredi.

Ǵylymǵa bólingen qarjy izgilik jolymen, óz maqsatyna jumsalatyn bolsa, onyń elge tıgizetin paıdasy da zor bolar edi. Osy tusta mynadaı bir oı keledi. Ǵylym salasyn eldiń jan-jaqty órkendeýine tirek bolarlyq sala deıtuǵyn bolsaq, ony qazirgi kezde jeke mınıstrlik retinde qurýdyń qajettiligi týyndap otyr. Ǵylym jáne tehnologııalar mınıstrligi elimizde buryn da bolǵan. Ony qaıta jańǵyrtý qajet. О́ıtkeni atalǵan salaǵa bólingen qarjynyń maqsatty túrde jumsalýyn, ashylǵan jańalyqtardyń el ekonomıkasyna qyzmet etýin úılestirý irgeli vedomstvonyń basty mindeti bolsa kerek-ti. Bizdińshe, izgilikke negizdegen ǵylym degenimiz osy.

Qudaıǵa qurbandyqsyz qulshylyq etý. «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń; Adamshylyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań Allanyń súıgen quly bolasyń» deıdi uly Abaı. Qudaıǵa qurbandyq arqyly, ıaǵnı jurtqa adal qyzmet etseń qulshylyǵyń qabyl bolady degen sóz bul.

«Adal eńbek etý – bárimizge ortaq mindet. О́kinishke qaraı, keıde jurt, ásirese jastar mańdaı terin tógip, jumys istegisi kelmeıdi. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrgendi jón kóredi. О́ıtkeni olar bizde adal eńbek laıyqty baǵalanbaıdy dep oılaıdy. Jastar bastyqtar men aýqattylarǵa jaqyn júretin túrli alaıaqtardyń, jemqorlardyń shalqyp ómir súrip jatqanyn kórip otyr. Tipti solarǵa qarap boı túzeıtin boldy. Qoǵamda tabysqa jetýdiń tóte joly osy degen qate túsinik ornyǵýda. Oǵan qosa, taǵy bir jaǵymsyz úrdis bar. Keıbireýler adal eńbekpen jetistikke jetetin múmkindik joq ekenin kórgen soń esh áreketsiz qol qýsyryp otyrady. Jumys isteýdiń ornyna jaqyndaryna da, memleketke de masyl bolýda. О́zine járdemaqy men jeńildik talap etip, alaqan jaıýdan arlanbaıdy. Tipti jergilikti bılikke qoqan-loqy kórsetýden de ta­ıynbaıdy. Ultty jegideı jeıtin osy keselder elimizdi keri tartýda. Mınıstrden malshyǵa, qarjygerden qara jumysshyǵa deıin árqaısysymyz bul týraly tereń oılanýymyz kerek. Tıisti qorytyndy jasap, durys áreket etýimiz qajet. Sonda ǵana biz órkenıetti qoǵam qura alamyz». Qazaqstan Prezıdenti Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda osylaısha aqtaryla sóılegen edi. Qoǵamnyń qazirgi kórinisi. Biz joǵaryda sóz etken «kúnálardyń» deni adaldyqty, ádilettilikti aıaq asty etýden týyndap otyrǵany belgili. Osy tusta taǵy da uly Abaıdyń aıtqanymen oıymyzdy túıindegimiz keledi. «Endi adamzat kúsh jarystyryp emes, aqyl jarystyryp órge basa alady. Al aqyldylyqtyń ólshemi – ádilettilik. Ádilet eshkimdi kemsitpeıdi, eshteńeniń obalyna qalmaıdy», deıdi aqyn. Bul da qutty qoǵam qurýda erekshe eskeretin qaǵıdat.

Bárin aıt ta, birin aıt demekshi, bizdiń búgingi maqalamyzdyń barometrine aınalǵan Mahatma Gandı aıtqan «jeti áleýmettik kúnádan» qazaq qoǵamy arylatyn bolsa, eldiń de dáýleti tasyp, azamattary da erkin elde ómir súretini anyq. Qutty qoǵam qurý úshin jaman qasıetterden, onyń ishinde joǵaryda sóz bolǵan «jeti kúnádan» arylýymyz kerek-aq. Endeshe, qutty qoǵam qurýdaǵy, Jańa Qazaqstan qurýdaǵy qolǵa alǵan isimiz baıandy bolsyn.