Keshegi Joldaýdyń negizgi usynystary – Parlamenttiń rólin kúsheıtý, prezıdenttik modeldi sál ózgertý, máslıhattardyń jáne saılaý zańnamasynyń ózgerisi. Konstıtýsııa boıynsha Parlamenttiń eki qyzmeti bar edi ǵoı. Zań shyǵarýshy jáne ókilettik róli. Zań shyǵarýshy qyzmetin osy ýaqytqa deıin atqaryp kelgenimen, ókilettik róli álsirep qalǵan edi. Sondyqtan osy qyzmetin qazir jandandyrý kerek. Osyǵan oraı meniń birneshe usynysym bar. Birinshi, Parlamentarızm mádenıetin qaıtarýǵa tıispiz.
Esterińizde bolsa, birinshi Joǵarǵy Keńes tusynda úlken eıforııa boldy. El aǵalary muny jaqsy biledi. Bir palataly Parlament quryldy. Depýtattar erekshe energııamen, erekshe rýhpen jumys istedi. Parlamentarızm uǵymy jolǵa qoıyla bastady. Sol mádenıetti kúsheıtýimiz kerek, joǵaltpaýǵa tıispiz.
Sondyqtan ókilettik fýnksııasyn Parlament tolyqqandy qolyna alýy qajet. Qazir majorıtarly, proporsıonaldy júıege kóship jatyrmyz. Osyndaı kezeńde halyqtyń ishinen shyqqan naqty pozısııasy bar tulǵalar, tipti popýlızmge súıengender kóptep shyǵady. Oǵan biz daıynbyz ba? Iаǵnı Parlament ishki mádenıeti, qalyptasqan reglamenti men dástúri, tártibi popýlısterdi tárbıelep, óziniń ishki mádenıetine sińdirýi qajet. Sondaı-aq olardyń usynystaryn qoldap, óz jumysyn ashýǵa tıis. Parlamenttiń ishinde ashyq debattar, fraksııalardyń, túrli-túrli depýtattyq toptyń bolýyna ózimiz daıyn bolýymyz kerek.
Sondyqtan birneshe usynysym bar. Birinshisi, qazirgi tańda Parlamenttiń álsiz tusy – onyń saraptamalyq, derbes, táýelsiz kúshi joq. Bizde mýltıdıssıplınarly sala – áleýmettaný, saıasattaný, ekonomıka salalarynda mamandar óte az. Parlament kópsalaly formatta jumys isteýi kerek.
Qazirgi tańda depýtattyń zary, problemasy nede? Búkil aqparat Úkimetten keledi. Úkimet ne beredi, sony paıdalanamyz. Depýtattyq saýal joldaımyz, ózimizdiń tanystarymyzdan aqparat ala alamyz. Biraq Parlamenttiń derbes, táýelsiz, Úkimettiń aqparatyna júginbeıtin myqty saraptamalyq qyzmeti bolýy kerek. Máselen, AQSh-tyń Kongresin alyp qaraıyq. Congressional Research service jáne Kongrestiń kitaphanasy bar. Sol kitaphanasynyń aıasynda myqty saraptamalyq qyzmet ortalyǵy jumys isteıdi. Úkimet músheleri Kongreske «dirildep» barady. Olarda senatorlar «meniń ózimniń aqparatym bar, men sizge senbeımin. Sizdiń bergen aqparatpen sáıkes kelmeıdi. Meniń zııatkerlik qaınar kózim bar. Pozısııamdy tikeleı bildiremin» deı alady. Sondyqtan ishki saraptamalyq-aqparattyq zertteý ortalyǵyn qalyptastyrý kerek degen oıdamyn.
Ekinshi usynys – Reseıden kelgen tájirıbe. Birneshe jyl buryn olar «Sarapshy saǵaty» degen format kirgizdi. Oǵan myqty-myqty sarapshylardy tartady. Nege deseńiz, qazir depýtattar qoǵamdyq úrdisterden, tehnologııalardan artta qalyp barady. Sondyqtan bizge ózimizge «lıkbez» kerek. Iаǵnı parlamentarızm ınstıtýtyn nyǵaıtyp, ózimizdiń ishki ınsaıdtarymyz bolýy qajet.
Prezıdent Joldaýynda málimdegendeı, Jańa Qazaqstan modelinde Parlamentke kóp aýyrtpashylyq túsedi. Parlament soǵan daıyn bolýy kerek. Ishki resýrstaryn rettep, formattaryn, reglamentterin jańadan qarastyrý qajet. Qoǵamdyq palata ma, sondaı dúnıelerdi ashý kerek. О́ıtkeni Parlamentke úlken aýyrtpashylyq júktelip otyr.
Saıasat NURBEK,
Májilis depýtaty
