Máshhúr Júsip Kópeev jaıly qandaı da bir derek qajet bolsa, ǵalamtorǵa úńilýdiń qajeti joq. Qundy aqparattardy urpaqtarynyń óz aýzynan estigenge ne jetsin?! Búginde Baıanaýyl aýdany, Jańajol aýyly, Eskeldi shatqalynda uly oıshyldyń kesenesi menmundalap tur. Syr saqtaǵan jádiger toly mýzeı de sol jerde oryn tepken. Mýzeıdiń meńgerýshisi, Máshekeńniń shóberesi Áset Pazylov Máshhúr Júsip Kópeevtiń jazbalaryndaǵy Naýryznama jaıly derekterdi áńgimelep aıtyp berdi.
– Naýryznama – Naýryz merekesiniń birneshe kún toılanýynyń aıǵaǵy. Kóktemniń alǵashqy aıynyń 10-nan 16-na deıingi aralyǵynda atalyp ótken. Al Máshhúr Júsip jıyrma toǵyz jasynda Ǵabdolla han ótkizgen naýryznama 8 kún toılanǵanyn jazady. Oǵan «Jıyrma toǵyz jasymda Buqarı sháripte Ǵabdolla hannyń Naýryznama toıynyń ishinde segiz kún boldym» degen sózderi dálel bolmaq. Taǵy bir jazbasynda: «Úısin Tóle bıdiń zamanynda Naýryznamanyń qadir quny astan, toıdan ilgeri (joǵary) bolǵan» degen derek keltirgen. Ádette Naýryznamany baı, aýqatty kisiler jasaǵan. Biraq ár shańyraqta toılaý da dástúrge aınalǵan. Jyldyń alǵashqy kúninde qar jaýsa «aqsha qar», jańbyr jaýsa «nur jaýdy» dep shattanǵan. Naýryznamanyń negizgi kórki jastar, uıymdastyrýshysy aýqatty adamdar, berekesi aýyl aqsaqaldary, yrzyǵy aq dastarqan bolǵan. Jastar altybaqan quryp, toıdyń sánin kirgizedi. Ertedegi dástúr boıynsha Naýryznamanyń segizinshi kúni «toı tarqar» bolady. Munda at jarys pen kúres uıymdastyrylyp, syılyqtar úlestiriledi. Máshhúr Júsip shyǵarmasyna taǵy bir kóz júgirtsek: «Dál segizinshi kún mazarshárıf delinedi. Qoja Báhýaldın áýlıeniń basyndaǵy kólshikke qant tógip, qant tatyǵan sýdy jurt jabyla iship, toı tarqar bolady», dep jazady.
Naýryzdyń Ulystyń uly kúni dep atalýy jaıynda el arasynda saqtalǵan ańyzdar jeterlik. Ańyzdyń túbinde árdaıym shyndyq jatatynyn umytpaýymyz kerek. Sonyń birine toqtalyp ótsek: «Bir kúni Nuh paıǵambardyń kemesi Qazyǵurt taýyna kelgen sátte jerdiń betin jaılaǵan topan sý keri qaıtady. Sol sát jer betine tabany tıgen barlyq tirshilik ıeleri kók aspannan túsken qasıetti qazannan birge dám tatady. Nuh paıǵambardyń kemesi Qazyǵurttyń basyna toqtaǵan kún – kún men tún teńelgen sátine týra kelgen. Bul Allanyń sheberligi dep tanyǵan Paıǵambar sol kúndi merekeleýdi, tilek tileýdi jón kóripti. Máshhúr Júsip: «Haziret Nuh ǵalaıssalamnyń kemesi sýdan shyǵyp, qurǵaqqa aıaq basqan kúni Mahyram aıynyń onynshy kúni eken. Sonan ol kún: «Ǵashur kúni» atalyp, Ǵarab jurty (ıurty) jyl basyn «Mahyram» dep sanap Ǵashyr kúnin meıram qylǵan sebebi sol. Juldyz hysabynda (hisebinde) hamalynyń birinshi kúni bolyp, Ǵyjym jurty (ıurty) hındıstan hakimleri «Jańa kún» dep atyn «Naýryz» qoıyp, jyl basy dep sanaǵan», dep arab jurtynyń boljamyn keltirip, Naýryzdyń jyl basy ekenin tuspaldaıdy, – deıdi Áset Pazylov.
Máshhúr Júsiptiń «Naýryznama» degen eńbeginde Naýryznamanyń Baıanaýla tóńireginde toılanǵany da jazylǵan. Edige bı Baıanaýlanyń baýyrynda júz kisi bolyp, Qyzyltaýdaǵy Sáti tasynda otyrǵan Myrzaǵul balasy Sáti myrzaǵa baryp, «naýryzdy qyldyramyn» dep atqa minipti. Sáti myrza úıde joq eken. Qansonar bolǵan soń, búrkit alyp, ań aýlaýǵa shyǵyp ketken eken. Baıaý degen báıbishesi «Myrzańyz as-sýdy alyp ketken joq» dep, as ta tók, shash ta tók Naýryznama qylypty. Baıaý báıbishe Edigege: «Siz bir jaqtan bir jaqqa bara jatqan jolaýshy emessiz, ádeıi Naýryznama qyldyra keldińiz. Udaıy segiz kún qylmaǵan soń, muny qylýǵa ne sándigi bar?» – dep segiz kún kútip syılap, bir kúnnen bir kúnin asyra beripti. Sáti myrza aldyrǵan túlkileriniń ishinde bir qara túlkisi bar, Naýryznamanyń ústine kelip qalypty. Qara túlkini alǵanyna bir qýanyp, «Naýryznama qyldyramyn» dep kelgen Edigeniń at basyn burǵanyna eki qýanyp: «Bul Naýryznama Baıaýdiki boldy. Men urǵashynyń Naýryznamasyna ortaqtaspaımyn!» dep, Edigeniń ózine túıe bastatqan toǵyz, birine túıe, birine at, júz kisiden bir kisini qur shyǵarmaı, eń aıaǵy atshylarǵa deıin bir-bir matadan úlestirip: «Mine, meniń Naýryzym!» dep syı qylypty.
Máshhúr Júsip Kópeevtiń taǵy bir jazbasynda: «Ol kúni qojalarǵa oqytatuǵyn, Naýryzǵa arnalǵan kitap bolady. Naýryz jaıyn uqtyratuǵyn ol kitaptyń atyn «Saldama» deıdi. Ol kúnde tili oramdy, sózge sheshen shaldardyń batasy bolady. Qoja kitap oqyǵanda, shaldar bata qylǵanda, jurt jylap, shýlap: «Amın!» dep otyrady. Sonan soń olardyń aıtqany aıtqandaı kelip halyq, jurt ilgeri basyp, maly da ósip, basy da ósip berekeli bolady. Mal soıyp, Naýryznama qylýǵa shamasy kelmeıtin kedeıler jalǵyz qoı soısa da, naýryz kúni bir qazan kójege salyp: «Aýylǵa tatyramyz!» dep, basyn saqtap qoıady. Baılardyń báıbisheleri irimshik pen maıdan jasap, qaryn-qaryn jent saqtaıdy. Qystygúni: «Bul jentińizdi qashan bastaımyz, bizge qashan bastaısyz, bizge qashan tatyrasyz?» deýshige: «Shyraqtarym, Samarqannyń kók tasy jibigende, bul jent te ózi balqyp, bosaıdy. Sonda bastaımyn! Osy kúnde qaıyrshaqtaı qap-qatty pyshaq óte me?» deýshi edi. Mine, men osy jentti jasatyp, dál Naýryz degen kúni bastatyp kórgen kisimin...», degen eken.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
