Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Energetıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, vedomstvo Kaspıı qubyr konsorsıýmymen teńiz termınalynyń jumysyn qalpyna keltirý merzimderi boıynsha konsýltasııalar ótkizip jatyr. Sondaı-aq mınıstrlik balama baǵyttar boıynsha munaıdy eksportqa jóneltý múmkindikterin qarastyryp jatqanyn da málimdedi. Sarapshylardyń aıtýynsha, KQK jumysynyń ýaqytsha bolsa da doǵarylýy ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı soqqy bolyp tımek.
Tengenomika sarapshylarynyń aıtýynsha, mundaıda balama jol retinde temirjol tasymalyn qarastyrýǵa bolar edi, alaıda elimizde mundaı kólemdegi qajetti syıymdylyqqa ıe temirjol sısternalary joq.
«2021 jyly Qazaqstannyń munaı jáne gaz kondensatynyń óndirisi 85,9 mln tonnany, eksport 67,6 mln tonnany qurady. Novorossııskidegi apatqa baılanysty eldegi munaı jáne gaz óndirisi 9 paıyzǵa nemese 80 mln tonnadan tómengi deńgeıge quldyrap ketýi yqtımal. Bul búkil álem boıynsha munaıǵa degen suranys tómendegen 2020 jylǵy kórsetkishten de tómen (90-nan 85,7 mln tonnaǵa deıin quldyraý). Munyń saldarynan bıyl Qazaqstannyń IJО́-si 0,9-dan 1,6 paıyzdyq tarmaqqa deıingi aralyqta tapshylyqqa ushyraıdy. Budan belgili bolǵandaı, teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy qunsyzdanýymen birge bıyl Qazaqstannyń dollarmen kórsetilgen jan basyna shaqqandaǵy nomınaldy IJО́-niń aıtarlyqtaı tómendeýin kóremiz», deıdi sarapshylar.
Bul rette sarapshylar mınıstrliktiń «balama joldar izdep jatyrmyz» degenine asa úmit qylmaıdy.
«Qazaqstan KQK arqyly 53 mln tonna munaı eksporttaıdy. Bul degenińiz – búkil eksporttyń 80 paıyzdan astamy. Qazir 3-4 mln tonnany balama marshrýt arqyly jónelter, biraq qalǵan munaı kólemi qaıta qurylymdaý men irgeli salymdardy qajet etedi. Tipti múmkin bolǵannyń barlyǵyn qaıta qurylymdaǵannyń ózinde maksımým 10-15 mln tonnany kádege jaratarmyz. Al qalǵan munaıdy qaıtemiz? Bálkim, Qyrǵyzstan men О́zbekstandaǵy ortasha tehnologııalyq zaýyttarǵa jiberermiz. Sonyń ózinde 2 mln tonnany ıgeremiz. Erekshe kúshpen munaı-hımııa jáne munaı óńdeý zaýyttaryn salýǵa, basqa sýbstansııalarǵa munaı óńdeý jáne munaı-hımııa ónimderin eksporttaýǵa bolady. Teńizshevroıl, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaqtaǵy seriktestermen osynyń bárin isteýge bolady, biraq oǵan da 3-4 jyl ýaqyt kerek. Odan da jańa qubyr jelisin salǵan tezirek», deıdi «Bank SentrKredıt» basqarma tóraǵasy Ǵalym Qusaıynov.
23 naýryz kúni konsorsıým termınalda munaı júkteýdi tolyqtaı toqtatqanyn málimdedi. Qubyr jelisiniń jumysy uzaq ýaqytqa deıin qalpyna kelmeýi múmkin. О́ıtkeni sheteldik seriktester jóndeý jumystaryna qajetti qosalqy bólshekter jiberýden bas tartyp jatyr.
«Seriktesterimiz barlyq úlgidegi jáne kólemdegi júzbeli shlangilerdi, gıdrokompensatorlardy, óz osiniń aınalasynda shyǵarylatyn aılaqtyq qurylǵylardy aınaldyrýǵa arnalǵan sharnırlerdi jetkizýden bas tartyp otyr. Qurylǵylardy jetkizýmen aınalysatyn Imodco, Blue Water jáne Gall Thomson Environmental Ltd kompanııalary KQK-men ári qaraı jumys isteýdi úzetinin jáne buǵan deıin josparlanǵan barlyq jetkizýlerdiń kúshin joıatynyn málimdedi. KQK barlyq operasııalardy 2021 jyldyń jeltoqsan aıynda-aq avanspen tólep qoıǵanyna qaramastan olar osyndaı qadamǵa baryp otyr», dedi KQK-nyń bas dırektory Nıkolaı Gorban.
Qazaqstan munaı servıstik kompanııalar odaǵynyń tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqov KQK jumysynyń kenetten toqtap qalýynda saıası mán bar dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, Reseı osylaısha, eýropalyqtarǵa qyr kórsetpek.
«KQK 25 jyl boıy úzilissiz jumys istep keldi. Eki jyl buryn ǵana 600 mln dollarǵa aılaqtyq qurylǵylardy kúrdeli jóndeýden ótkizdi. KQK bir kúnde táýligine 1,5 mln barrel munaı tıeıdi, onyń 1,2 mln barreli (álemdik suranystyń 1,2 paıyzy) – Qazaqstannyń munaıy. Al qubyr jelisi jumysynyń toqtap qalýynan birinshi kezekte bizdiń bıýdjet qatty zııan shegedi. Jaqyn arada 12 mln tonna munaıymyzdy eksporttap otyrǵan Atyraý-Samara munaı qubyrynyń da jumysy toqtaýy múmkin. KQK-nyń isten shyǵýy Eýropaǵa ǵana emes, sonymen qatar beıtarap pozısııa ustanyp otyrǵan Qazaqstanǵa da ses kórsetý», dep baıyptaıdy óz pikirin R.Jaqsylyqov.
Pikirdiń jany bar, sebebi eki jyl buryn konsorsıýmnyń resmı saıty qubyr jelisi eshqandaı boran-daýylǵa qyńq etpeıdi dep málimdeme jarııalaǵan-dy.
«2001 jyly paıdalanýǵa berilgen alǵashqy eki jyljymaly aılaqtyq qurylǵy Qara teńiz túbindegi kez kelgen jaǵdaı men relef úshin arnaıy joba boıynsha salyndy. Jáne olar munda sońǵy 100 jylda bolǵan eń kúshti daýyldardyń ózine tótep bere alady. Úshinshi aılaqtyq qurylǵy 2014 jyly KQK-ny keńeıtý aıasynda turǵyzyldy», delingen aqparatta.
«Qara teńizde shynymen daýyl turdy, biraq «sońǵy 100 jyldaǵy eń kúshti daýyl emes». Qashan jóndep biteri belgisiz. О́ıtkeni úsh aılaqtyq qurylǵyny da sheteldikter (alǵashqy ekeýin – Nıderlandy, úshinshisin – BAÁ) saldy. Sanksııalarǵa baılanysty qazir sheteldik seriktester qyzmet kórsetýden jáne qosalqy bólshek berýden bas tartyp otyr. Ádette ár aılaqtyq qurylǵyny jóndeýge 2-3 apta ketedi. Al qazirgi jaǵdaıda jóndeý jumysy sanksııalar alynǵansha sozylyp ketýi múmkin», deıdi sarapshy Andreı Chebotarev.
Qazir KQK-ǵa eń birinshi keregi – qubyr jelisin jýýǵa arnalǵan tankerler. Al seriktester birde-bir tanker jibermeıdi. Biraz kúnnen soń tanker keldi degenniń ózinde bir jyljymaly aılaqtyq qurylǵyny jóndeýge kemi úsh apta ýaqyt qajet bolady. Qazaqstan 2022 jyly KQK arqyly 55 mln tonna munaı jóneltýdi josparlaǵan. 2001 jyldan beri osy kúnge deıin Teńiz-Novorossıısk munaı qubyry júıesi arqyly álemdik naryqqa 766 973 131 tonna munaı shyǵarylǵan. Sonyń ishinde 668 967 665 tonnasy – qazaq munaıy. Bizdiń «qara altyndy» negizinen Italııa, Fransııa, Qytaı, Nıderland, Túrkııa, Ispanııa, Ońtústik Koreıa, Úndistan elderi tutynady.
Sheteldik sarapshylardyń aıtýynsha, Novorossııskiden munaıdyń álemdik naryqqa shyqpaı qalýy «qara altyn» baǵasyn qymbattatýy múmkin. Qazirdiń ózinde Brent pen WTI munaıynyń 5 paıyzǵa óskeni baıqalady. Trafigura Group shıkizat kompanııasy jetekshileriniń biri Ben Lakok munaı jazda barreline – 150, jyl sońyna qaraı 200 dollarǵa jetýi ábden múmkin deıdi. Qazaq munaıynyń álemdik naryqqa shyqpaı qalýy otandyq ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı soqqy bolady jáne teńge baǵamyna jaǵymsyz áser etedi deıdi sarapshylar.
