«Kókeıkesti» estilgende...

Ol kezde Táttimbettiń kúılerimen, ásirese «Kókeıkestimen» «aýyryp» qalǵanbyz. Arqa jurty Tátekeń ataıtyn kúı atasynyń «Saryjaılaýy», «Bes tóresi», qyryq býyn «Qosbasar­la­rynyń» qaı-qaısysy bolsyn tyń­darmannyń qulaq quryshyn qandyrary sózsiz ǵoı. Biraq osylardyń arasynda «Kókeıkestiniń» orny bólek. Ony Tát­timbet kúılerin jetkizýshi, akademık Ahmet Jubanov «qazaqtyń on saýsaǵy» ataǵan ataqty kúıshi Ábiken Hasenovtiń ózi barlyq kúıdiń sońynan tartady eken. «Kókeıkestiden» keıin kúı tartylmaıdy» dese kerek. Bir áńgimelerde Táttimbet óler aldynda turarǵa murshasy bolmaı, dombyrany keýdesine qoıyp shertipti bul kúıdi desedi. Alaıda kúıshi Qaırat Aıtbaev dushpandary úzeńgisine ý jaǵyp jibe­rip, Tátekeń kenetten qaıtys bolǵan, osy turǵydan kelgende bul áńgime aqylǵa qona qoımaıtynyn aıtady. «Biraq shertpe kúı atasy kemeline kelgen shaǵynda shyǵarǵanyna shúbá joq» deıdi. Taǵy bir derekterde bylaı: Táttimbet uzaq bir saparda júredi. Bir úıge tússe, tórde dombyra ilýli tur­ǵan kórinedi. Bel jazyp otyryp, álgi dombyrany kúılep, osy kúıdi tartyp shyqsa kerek. Sóıtse arǵy bólmede jatqan qyz da kúıshi bolsa kerek, «apyr-aı, myna kúıdiń áserin-aı, kókeıimdi tesip jiberdi ǵoı», dep­ti. Muny estigen Tátekeń onda bul kúıdiń aty «Kókeıtesti» bolsyn dep­ti-mys. Qazaqtyń «kókeıińdi ne testi?» deıtinin de bilemiz. Biraq bizdiń aıtpaǵymyz bul emes.

Osy týyndynyń maıdaqońyr le­bine «elitip» júrgenimizde, birde Tá­tekeń týraly derekti fılmge kózi­miz tústi. Álgi dúnıeniń arasyn­da Táttimbet jaıynda roman jazǵan belgili jazýshy, kúıshi, ónertanýshy Talasbek Ásemqul shertpe kúı shebe­riniń týyndylaryna toqtalyp otyryp, «shekti shalǵanda qoldy silkip shertiletin «Kókeıkesti» saýsaq ushy­na tepken qan arqyly tartylady» dep qalady. Júrektiń sherli basynan tógilgen ystyq qan qoldy sil­kip shalǵanda, saýsaq ushyna teýip, shekti qaýyp túserin estigende, esimiz shyqqan. Qaperimizde osy lepes qalyp qoıdy. Buǵan deıin atalǵan shyǵarmany tek Ábiken Hasenovtiń oryndaýynda tyńdap júrgen biz bul kúıdi qazir kim mánerine keltirip shalar eken dep qarastyra bastadyq. Belgili kúıshi Qaırat Aıtbaev aldymyzdan sonda shyǵa kelgen. «Kókeıkestiniń» túpnusqasy, búginge jetken áýelgi bas­taýy Ábiken atamyzdyń qaǵysynda desek, Qaırattyń kúıdi tolǵap tartýy soǵan jýyqtaıdy. Al Ábikendi kúıshiler óz arasynda kúı óneriniń Áýezovine balaıtyny belgili. Bul jerde basty nazarǵa alatyn dúnıe – úndegi uqsastyq emes. Belgili bir kúıdi tartqan soń, ol týyndynyń ejelgi dybystyq jazbasy turǵan soń, ana kúıshi men myna kúıshiniń orynda­ýynda únniń aıyrmashylyǵy shamaly bolatyny onsyzda túsinikti. Másele úndegi rýh týystyǵynda sııaqty. О́ıt­keni «Kókeıkesti» shertilgende terbele syńqyldap bastalǵan áýen orta tusyna qaraı kóterilip baryp, bir kezde óksýge aınalardaı bosaıtyn jeri bar. Asa bir jaılylyqpen terbelgen dalanyń qońyr úni qalyqtap kele jatyp, qońyr qazdaı ishin tartyp óksigendeı bolyp, qaıta jazylady. Egilmeıdi, biraq. Jasyǵan dybys emes. Dombyrany tartyp oty­r­ǵanda, shanaqtan shyqqan únge as­pap­tyń ózi ıip ketip, tebirengendeı kúıge qaldyrady. Shekti shalǵandaǵy shanaqtyń úninen bólek taǵy bir saryn baıqalady. Kúıge jan bitirip, alapatyn arttyryp turǵan da baıqaýsyz estiletin álgi saryn. Qazdyń únine kelińkireıdi. Rýh dep otyrǵanymyz sol saryn shyǵar múmkin. Jalpy, dybystan bólek sol úndi shyǵara alýdan kórinetin sııaqty kúıshiniń kúıshiligi. Ábikennen ártarapty estiletin álgi dybys Qaırattyń qaǵysynan da baı­qalyp qalady. Jáne ol týraly kúıshi zertteýinde aıtady: «Biz Tát­tim­bet kúı­lerin tartýshylardyń eń úz­dik sheberi Á.Hasenov ekenin bile­miz. Ábikenniń beıne kamerada saqtal­ǵan taspasy (zapısi) joq, aýdıo tas­pasy ǵana bar. Bir sózben aıtqanda, Ábikenniń kúıshilik tehnıkasy bizge beımálim. Onyń shertý ádisi qalaı boldy?.. Dombyrany tókpeletip tartty ma nemese shertip bastap, keıde tókpe­lep kete me? «Anyǵynda osylaı» dep aıta almaıtyndaı bulyńǵyr kúıde tur.

Mysaly, Táttimbettiń «Bes tóre» kúıin bastaǵanda Ábiken kesip shertý ádisin qoldanady. Dombyra kisinep ketkendeı áser qaldyrady. Osy sher­tisterdiń qaısysyn Ábiken jıi qol­dandy, tipti bir shertisti jıi qolda­nýǵa bola ma, álde bolmaı ma, bul da oılanarlyq másele. Ábikendeı uly kúıshi bir taktyda shertýdiń bir­ne­she túrin qoldanýy da múmkin. Se­bebi shyn kúıshilik jattandylyqty kótermeıdi. «Bozaıǵyrdy» tartqanda dombyrany tókpeletip otyrǵandaı estiledi. Biraq ol tókpeletý shertpege tym jaqyn. Onyń tókpe kúıdegi «tókpeletip qaǵý» ádisinen tym alys ekenin baıqaımyz. «Qońyr» kúıinde qoldanǵan ádis-tásilderin qarasaq múlde bólek. Dombyrany sıpaı qaǵyp, kúńirentip qana otyrǵanymen, kúıdiń sońǵy býynynda tókpelep tartqandaı kórinedi. «Sylqyldaq» pen «Sarjaılaýdyń» da shertilý tásilderi ártúrli. «Sylqyldaq» kúıinde kóbinese astyńǵy ishekti dara­laı tartady da, kósip shertý ádisin keń qoldanady. «Saryjaılaý» kúıinde qos ishekti tutas shertý ádisi kóp kezdesedi. «Saryjaılaý» jigerlenip shertip otyrǵandaı kóringenmen, dybysy jumsaq estiledi. Bul kúıde de keıde tókpelep alatyndaı kórinedi. Tek tókpeletkende bilekpen tarta ma, álde Ábikenniń suq saýsaǵynyń qýaty erekshe kúshti me degen ekiudaı oıda júremin. Bizge túsiniktileýi «Kó­keıkesti» kúıindegi teris qaǵys qana. Ol kúıde de tek joǵary qaǵý ádi­­sin qoldana ma, álde alma-kezek qaǵys­tar basym ba degen másele bar. Osy kúnge deıin Ábiken myna kúıdi bylaı shertti dep batyl aıtqan mýzykant bolǵan emes (kózben kórme­gennen keıin batyl pikir aıtý da ońaıǵa soqpaıdy ǵoı). «Aıdos», «Qosba­sardyń» birneshe túri, «Azamat qoja», «Sekirtpe» kúıleriniń bireýiniń de shertisin tutas taldaǵan kúıshi-ǵalym ókinishke qaraı, bolǵan joq», depti. Kúıge asqan jaýapkershilikpen qaraıtyny, talǵampaz ekeni osydan ańǵarylady. Osy bir shaǵyn úzindiniń ózinde kúıdiń qanshama máselesi, izdenem degen adamǵa silter baǵyt-baǵdar jatyr. Bajaılap, «lýpamen» oqyǵanǵa, árıne. «Kókeıkesti» kúıi de tap sondaı talǵampazdyqty, jiti qaraýdy talap etetini baıqalady. Degenmen Qaırat teris qaǵys baryn naqtylap tur. Ábikenniń sıqyryna bir taban jaqyn degen sóz.

Osyndaı kúı tóresiniń alǵashqy, negizgi ataýyna baılanysty kóp áńgi­meniń núktesin Talasbek Ásemqul Asqar Súleımenov týraly jazbasynda qoıady. Onda «Kókeıkestiniń» negizgi ataýy «Jantelim» ekeni taıǵa tańba basqandaı kórsetiledi. Kezinde Begimsal kúıshi «Bes tóreni» «Kenesary-Naýryzbaı» dep tartqany sekildi, «Kókeıkestini» Arqanyń kúıshileri «Jantelim» dep tartqan kórinedi. Tarıhyn Asqar Súleımenov bylaı áńgimelepti Talasbekke: «Men Áýezov teatrynda qyzmette júrgende estigenmin. Teatrdyń shańyraǵyn kótergen veteran akterlerdiń aıtysy. Ábiken Hasenov osy teatrda jumys istep júrgende Ahmet Baıtursynovpen, Sáken Seıfýllınmen, Muhtar Áýezov­pen kóp aralasypty. Qansha ret das­tarqandaryna baryp kúı shertken. Bir kúni osy kúıdi tartady. Ahmet aǵamyz «Ábiken, bul kúıdiń aty ne?» dep suraıdy. «Jantelim» deıdi Ábiken. Sonda Ahmet aǵamyz aıtypty, «mynaý Táttimbettiń kókeıin kesken kúı eken. «Jantelim» dep qazaq et jaqyn adamyn erkeletip aıta beredi. Bul kúı budan bylaı «Kókeıkesti» bolsyn» deıdi. Keıin radıoǵa solaı dep jazylyp, búkil qazaqqa sol atpen tarap ketken ǵoı. Asqaq mahabbatty jyrlaǵan kúı.

– Iá, – dedim men, – Táttimbet bozbala kezinde ǵashyq bolǵan Aq­suńqar degen qyzǵa arnapty», deıdi «Kemeńgerdiń ómirinen bir úzik syr» eńbeginde.

Biz keltirgen kúı týraly ańyz­dar­dyń bir legi osyndaı. Budan da basqa ańyzdary bary anyq. Olar­dy izdep jatpaımyn, keı-keıde Qaı­rat Aıtbaıdyń oryndaýynda «Kókeı­kestini» bir tyńdasam, ańyzǵa bergisiz kúı keshtiredi. Siz de qapy qalmańyz.