Facebook: Beıádep sóz otqa maı quıǵanmen teń

Jelide kemsitý – qalypty jaǵdaı emes

Bul máseleniń paıda bolǵany búgin emes. Áleýmettik jelilerdi qoldana otyryp ózgege til tıgizetin, ar-namysyn qorlaıtyn, orynsyz ǵaıbat sóz aıtatyn qoldanýshy kóbeıdi. Elimizde bolǵan sońǵy oqıǵalar áleýmettik jeliniń, ásirese Facebook-tiń qısynsyz sóz ben qysyr áńgimeniń alańyna aınalǵanyn anyq kórsetti. Árıne, bárine birdeı topyraq shashýdan aýlaqpyz. Áleýmettik jeliniń azamattyq qoǵamnyń, belsendi azamattardyń oılaryn búkpesiz aıtýyna, ádiletsiz áreketterdi áshkereleýine qosqan úlesi orasan. Naqtylaı aıtqanda, sóz bostandyǵy kenjelep kelgen qoǵamǵa zamanaýı medıa alańdar jańa serpilis ákeldi. Biraq jelidegi júıesiz, jónsiz sózderdiń qoǵamǵa tıgizip otyrǵan teris áseri de jeńil másele bolmaı tur.

Onlaında aıtylǵan beıádep áńgi­meler pandemııa bastalǵannan beri 20 paıyzǵa artqan. Bul kórsetkish AQSh pen Ulybrıtanııa qoldanýshylarynyń 2019 jyldan 2021 jyldyń ortasyna deıin jarııalaǵan 263 mıllıon jazbasyn zertteý arqyly anyqtalǵan. Rasyn­d­a pandemııa kezinde jalǵan aqparat pen konspırologııaǵa shek bolǵan joq, ony arnaıy «ınfodemııa» uǵymy­men bekittik. Sol zertteýdi júrgizgen Uly­brı­­tanııadaǵy Ditch the Label atty álim­­­jettikke qarsy qaıyrymdylyq uıy­­­mynyń basshysy Laıam Haket bul máseleniń mańyzdy bóligi – onyń qa­lypty nársege aınalýynda ekenin, jeli­de belgili bir topqa, adamǵa ǵaıbat sóz aıtýdy, kemsitýdi, dóreki bolýdy ómirde kezdesetin qalypty kórinis retin­de qarastyrmaý kerek ekenin aıtady.

Rasynda, onlaın keńistikti formasy bólek demeseńiz, kádimgi qoǵamdyq orta dep qarastyrýǵa bolady. Al tártipti qadaǵalaıtyn «saqshysy» joq jerde oqıǵa basqasha órbıdi. Bul týraly eń aldymen damyǵan Batys elderi men BUU sekildi halyqaralyq uıymdar birneshe jyl buryn dabyl qaǵa bastady.

Facebook kompanııasy men Mark Sýkerbergtiń basy sońǵy jyldary daýdan aıyrylmady. Birese prezı­dent saılaýyna aralasty, birese qoldaný­shy­lardyń jeke derekterin satty degen sekildi aıyptaýlar ústi-ústine aıtyla berdi. Al alpaýyt kompanııa ókilderi áleýmettik jelini retteý úshin barlyq kúsh-jigerin salyp jatqanyn aıtyp aqtaldy. Facebook 2020 jyly qańtar-naýryz aralyǵynda qaýymdastyq talaptaryna saı kelmeıtin 2 mıllıard kontentke shara qoldanǵanyn habarlady. Sol jazbalardyń 10 mıllıonǵa jýyǵy múldem óshirilgen. 2017 jylmen salystyrǵanda kompanııa joıýǵa májbúr bolǵan alaýyzdyq týdyratyn jazbalar sany 6 ese artqan. Áleýmettik jelidegi baqylaýdyń qatańdaı túsýin jan-jaqtan taǵylǵan aıyp pen el úkimetteriniń qysymymen baılanystyrýǵa bolady.

Máselen, Eýroodaqtyń quqyqtyq shekteýiniń aldyn alǵan tehnologııalyq alpaýyt kompanııa Ádep kodeksine kelisti. Ol boıynsha Facebook qoldanýshylar belgi qoıyp ketken jazbalardy qarap, EO standarttaryna saı kelmeıtinin 24 saǵat ishinde óshirýge mindettelgen. Germanııa bul máselege odan da qatal bolyp otyr. El zańnamasynda kórsetilgen talaptarǵa saı kelmegen jazbalardy iri áleýmettik jeli platformalary bir táýlik ishinde óshirýi kerek. Bul sharaǵa sóz bostandyǵyn shekteıdi degen synı pikirler de aıtyldy.

Úndistan úkimeti de áleýmettik jeli­ler týraly zańǵa sáıkes qoǵamdyq tártipke qaıshy kelgen nemese basqa da erejelerge saı kelmeıtin kontentti 24 saǵat ishinde aldyryp tastaı alady. Al Japonııada ózge damyǵan elder­men salystyrǵanda áleýmettik jelidegi alaýyzdyq týdyratyn habarlar týraly kópshilik 2013 jylǵa deıin bilmeı, asa kóp mán bermeı kelgen. Tek 2014 jyly jelide belgili bir topty, tulǵalardy ultyna qatysty kemsitýge qatysty sharalar qabyldaý kerektigi aıtyldy. Sodan keıin Japonııa onlaın tártipke qatysty Eýroodaq qabyldaǵan erejege uqsas shekteý-qujat qabyldady.

Facebook eshqandaı áreket etpegen

Áleýmettik jeliler, atap aıtqanda, Facebook beıádep sóz qoldanyp, qoǵamda alaýyzdyq týdyratyn nemese jeke tulǵany, topty kemsitetin oı-pikirler men habarlamalardy azaıtý úshin aıanbaı eńbek etip jatyrmyz degenimen, sońǵy kezdegi oqıǵalar men derekter bul sózdi joqqa shyǵaryp otyr.

Byltyr Facebook-tiń ishki qujattary tarap ketip, kompanııa úlken daýǵa qalǵan. Kompanııa qyzmetkerleriniń biri Facebook, Whatsapp, Instagram jelilerinde taraǵan aqparatty saraptaı kele kompanııa ishinde jasalǵan baıandamalardy syrtqy derekkózderge bergen. Osylaısha, The Wall Street Journal basylymy osy qujat negizinde burynǵy Facebook, qazirgi Meta kompanııasynyń bylyǵyn asha bastady. Onda Instagram-ǵa tirkelgen jasóspirimderge keltirilgen zalal, Facebook-tiń damýshy elderdegi qaqtyǵystar men jaýyzdyq áreketterge qosqan úlesi, jalǵan aqparat taratyp, ashý týdyratyn jazbalardyń artqanyn bile tura eshqandaı áreket jasamaǵany anyq kórinedi.

Kompanııanyń burynǵy qyzmetkeri Frensıs Haýgen AQSh Senatynyń kishi komıteti aldynda kýálik bergen­de áleý­mettik jeliniń adamzatqa tıgiz­­gen zalaly áldeqaıda aýyr degen pikir bildirgen. Onyń aıtýynsha, «Facebook demokratııany shektep, bala­lary­myz­ǵa qaýip tóndiredi jáne búkil álemde etnostyq alaýyzdyq týdyra­dy». Sarap­shy­lar kompanııanyń qupııa qujat­tary jarııalanǵannan keıin Mıanmada, Úndi­standa jáne Efıopııada platforma óz­ge­lerdi kemsitip, arasyna jik salatyn pikir­lerge erkindik berip, tipti onyń adam ólimi bolǵan qaqtyǵystarǵa ulasýyna jol bergen degen qorytyndy shyǵardy.

Al kompanııa ózi mundaı mátindegi jazbalarǵa qarsy ekenin aıtady. Wall Street Journal-ǵa jaýap bergen Facebook ókili Endı Stoýn platformada zańǵa qaıshy keletin kontentti anyqtaıtyn tehnologııaǵa qyrýar qarjy quıylǵanyn aıtqan. Ol sondaı-aq biz ómir súrip jatqan qoǵamda bireýge qatysty jekkórýshilik sezimniń bolýy da zańdy degen. Árıne, ásirese áleýmettik jeliler keı jaǵdaıda dástúrli medıany ysyryp, tanymaldylyqqa ıe bolǵanda árkim ózin alańdatqan máselesin jazyp, kópshiliktiń nazaryna usynatyny túsinikti.

Alaıda kompanııanyń burynǵy qyzmetkeri másele qoldanýshylardyń ashýly nemese yzaly bolýynda emes deıdi. Onyń aıtýynsha, másele kóp qaral­ǵan, myńdaǵan pikir jınap, qoldaný­shylardy qyzyqtyrǵan kontentti platforma betine jıi shyǵaratyn tehnologııada eken. Burynǵydaı dostaryń­nyń sońǵy jarııalaǵan jazbasyn emes, jelide kóp qaralym jınaǵan posttardyń jańalyqtar tizbegine birinshi shyǵaty­nyn bárimiz baıqadyq. Facebook-te ózine «+» qoıýdy ótingen qoldanýshylardy kezdestirgenińiz sózsiz. Olar «lentadan» joǵalyp ketpes úshin Facebook algorıtmine beıimdelip, osylaısha óziniń bar ekenin bildirip, jelidegi tolqynǵa ilesýge tyrysady.

2018 jyly jańa júıeni engizgen Mark Sýkerberg bul ózgeristen tek jaqsy­lyqtyń nyshanyn kórip, qoldanýshy­lardyń bir-birimen burynǵydan da jaqynyraq aralasýyn kózdedi. Alaı­da onyń ornyna ishki saraptama kórset­kendeı, platforma narazylyq pen ashýǵa toly, ózgelerdi jek kórip, kemsitý­ge tyrysatyn kontentti algorıtm alǵa shyǵa­ryp, keńinen taratyp júr. Shyndy­ǵyn­da, qandaı mazmundaǵy jazba, sýret nemese vıdeo kóp qaralym jınaıdy? Árıne, ótirik-shyny aralas, aıqaı-shýǵa quralǵan nemese ashýyńdy týdyryp, «bes tıynyńdy» qospaı kete almaıtyn, qoldanýshylardyń kóńil tetigin dál basatyn posttardyń tanymal bolatyny osydan. Facebook urys-keris pen beıádep sózden kóz ashpaıtyny osydan. Muny kúnde oqyp, kórgennen qandaı kúıge túsetinin qoldanýshylar jaqsy biledi. Soraqysy, sýısıdke deıin aparǵan jaǵdaılardy bilemiz.

Kompanııanyń joǵaryda aıtylǵan taralyp ketken qupııa qujattarynda basshylyq, onyń ishinde Mark Sýkerberg jańa algorıtmniń saldaryn jaqsy bilgenin kórsetedi. Kompanııa qyzmetkeri AQSh Senatynda bergen jaýabynda 2020 jyly Sýkerberg bul algorıtmdi isten shyǵarý týraly usynystan bas tartqanyn aıtqan. Tipti Tıgraı qaqtyǵysy bolǵan Efıopııa sekildi turaqsyz, kóterilistiń aldynda turǵan óńirlerde óshirýge de qarsy bolǵan.

Batystan ózgeleri qaýqarsyz

Qupııa qujattar Facebook jyldar boıy Batystan basqa aımaqtardaǵy ahýalǵa beıjaı qarap, mıllıondaǵan qoldanýshyny jalǵan aqparat pen alaýyz­dyq týdyratyn jáne jaýyzdyqqa ıter­meleıtin kontenttiń astynda qaldyr­dy dep aıtyp kelgen belsendiler men azamat­tyq qoǵamnyń aıyptaýlaryn rasta­ǵan­daı boldy. Qujattar kompanııa basshy­lyǵy Efıopııa, Úndistan, Izraıl, Palestına, Fılıppın, Vetnam, Mıanma, Taıaý Shyǵys sekildi aımaqtardaǵy ahýaldy bile tura, mıllıondaǵan aýdıtorııany arandatýǵa jol bermeýdiń ornyna qol qýsyryp qarap otyrǵanyn anyq kórsetedi.

Máselen, 2020 jyldyń maýsymyn­da Efıopııadaǵy azamattyq soǵys bastal­ǵanǵa deıin, Facebook qujattarynda Efıopııa platformadaǵy eń qaýipti el­der­­diń biri dep kórsetilgen eken. Ishki sa­raptamada Efıopııadaǵy eń kóp taral­ǵan amhar jáne oromo tilderinde ja­zyl­­ǵan kontentti zerttep, zańsyz nemese alaýyzdyq týdyratyn zııandy habar­­­la­malardy anyqtaı alatyn avto­mat­tan­dyrylǵan júıeniń joq ekeni aıtylǵan.

Belsendiler aıtqandaı, Batys el­deri­­nen ózgemiz nege nazardan tys qa­lyp qoıdyq. Sebepterdiń biri – aǵyl­shyn tilinde. Jelidegi beıádep sóz ben zań­syz áreketterdi anyqtaıtyn, Facebook qyrýar qarjy quıyp ázirlegen teh­no­lo­gııalardyń kóbi aǵylshyn tilindegi jaz­balardy saralap, baqylap otyrady. Al óz tilinde jazatyn damýshy elderdegi qoldanýshylardy baqylap otyrǵan bireý ne tetik bar ma?

BUU bul máseleni kótergenine biraz ýaqyt boldy. Uıymnyń hate speech (jek kórýshilik, alaýyzdyq týdyratyn sózder – B.M.) taqyrybyndaǵy kóptegen qujatynyń birinen baqylaý, anyqtaýǵa arnalǵan quraldardyń kóbi monotildi, ıaǵnı aǵylshyn tilinde degen jeri joǵaryda aıtqanymyzdy rastaıdy. «Búgingi qoldanylatyn quraldar­dyń kóbisi monotildi, kóp jaǵdaıda aǵyl­shyn tilimen shektelgen. О́zge tilderdegi mundaı kontentti anyqtaý úshin taǵy zertteý kerek. Sondaı-aq jelidegi kemsitý men orynsyz balaǵatty anyqtaýǵa arnalǵan zertteýler kóbine AQSh pen Eýropaǵa baǵyttalǵan. О́zge elderde derekter men quraldardyń jetkiliksizdigine qosa, ol aımaqtardaǵy ahýal, jaǵdaıdyń qalaı órbip jatqany jaıly túsinik te joq. Bul másele óte ózekti», delingen BUU qujatynda.

Shaǵyn toptardyń nemese halqy az ulttardyń ana tilin bylaı qoıǵanda, 500 mln adam sóıleıtin arab tilindegi jazbalardyń ózin durys baqylaı almaıtyn tehnologııa men kompanııaǵa ne dersiz? Instagram arab tilindegi balaǵat pen kemsitýge toly habarlamalardyń 6 paıyzyn ǵana anyqtaı alǵany belgili boldy. Bul zertteýdi júrgizgen mamandar Facebook-tiń arab áleminde kúsh-jigeri esh nátıje berip otyrǵan joq degen qorytyndyǵa kelgen.

Irlandııada Google kompanııasynyń kontentin baqylap, zańǵa qaıshy saıttar men paraqshalardy anyqtaý boıynsha birneshe jyl qyzmet etken otandasymyz Aıjan Danabekovadan prosestiń qalaı júretinin surap kórdik. «Bireýdi etnostyq, násildik tobyna qaraı kemsitip, shamyna tıetin kategorııaǵa jatatyn arnaıy sózderge qaraımyz, sondaı-aq mátin boıynsha maǵynasyna mán beremiz. Men qazaq, orys jáne aǵyl­shyn tilderindegi saıttardy qaradym. Pandemııa kezinde vaksınaǵa qatysty túrli aqparattyń ishinde jalǵany bar ma dep tekserdik. Shara retinde saıttar buǵat­tala­dy nemese jarnamadan qıylady. О́zimdi qaljyńdap ınternettiń sanıtary dep tanystyratynmyn», deıdi jas maman.

Baıqaǵanymyzdaı, arnaıy tehnologııadan bólek sózdiń astaryn túsiný úshin jekelegen mamandar da qajet. Alaıda onyń úlken adamı resýrsty qajet etetini túsinikti.  

Tabysy ortasha nemese tómen elderdiń azamattary men úkimetteri qansha dabyl qaqqanymen, tehnologııalyq alpaýyt kompanııa óz degeninen qaıtpaı otyr. Álemde bolǵan qaqtyǵystarda áleýmettik jeliniń róline úńilgen zertteýshiler onyń jaýyzdyqqa bastaýy múmkin ekenin de aıtady. Kóptegen damýshy eldegi adam ólimi tirkelgen azamattyq soǵys, kóterilister men qaqtyǵystardy zertteı kele, osyndaı qorytyndyǵa kelgen. Alaıda áleýmettik jelini buǵattap, jumysyn shektegen qoǵamnyń áreketi sóz bostandyǵyn buzýmen para-par keledi, halyqaralyq qoǵamdastyqta bedeli túsip, damýyna kóldeneń keletin qıyndyq­tar týyndaıdy. Ázirge tehnologııalyq jańalyq ashqan adamzat onyń jaǵymsyz jaqtarymen kúresýde qaýqarsyz bolyp otyr. «Bylaı tartsań ógiz óledi, bylaı tartsań arba synady» degen sóz dál osy jaǵdaıǵa arnalyp aıtylǵandaı.

Áleýmettik jeli sekildi baqylaýsyz ortada ózgege til tıgizý, beıádep sóz aı­typ, bireýlerdi balaǵattaý, orynsyz ǵaı­­­battaý, kemsitý keńinen taralyp, qa­lyp­ty jaǵdaıǵa aınalyp bara jat­qany alańdatady. Betpe-bet aıtylsa ár adam óz sózine jaýap bereri haq, al jal­ǵan akkaýnttyń artyna tyǵylyp aýzyna kelgendi onlaın aıtý talaıdy kúıdiretini shyndyq. «Sózge toqtaý» degen uǵym búgin salmaǵyn joǵaltyp, jaı sóz bolyp qalady dep kim oılaǵan.

Joǵary halyqaralyq deńgeıdegi máselelerdi ózgerte almaǵanymyzben, ózimiz ómir súrip jatqan qoǵamdy jeli­degi beıádep, balaǵat, kemsitý sózden aryl­typ, qısynsyz sóz ben qysyr áń­gimege ermeýge tárbıeleýge bolady. Alyp­tardyń kúresinde qarapaıym qol­daný­shy qaýqarsyz kóringenimen, jeliniń tártibine ermeı, tehnologııa men algorıtmge toıtarys berýge bolady.