Búginde jasy seksenniń seńgirinen asyp, toqsanǵa bet alǵanymen júris-turysy shıraq qarııa men alpystyń bel ortasyndaǵy jigit aǵasynyń ár kezdesý saıyn saǵynyshpen aǵaly-inilideı anadaıdan bir-birine qushaq ashyp, shurqyrasyp jatýy bireýlerge qyzyq kórinse, biletinderdi súısindiredi. Qyzyq kórinetini – úlkeni cheshen, kishisi qazaq. Aralaryndaǵy munshalyqty baýyrmaldyq sezimniń syry nede eken degen oı árkimdi tańdandyryp qalady.
Jaqyndaǵy bir júzdesýleri de osylaı boldy. Kishisi úlkeniniń Qurqopa aýylyndaǵy záýlim úı tabaldyryǵyn attaǵan bette: «Zııa ata, Gúláz ájeıdiń naýqastanyp qalýyn estip, Ámına kelinińizben hal-jaǵdaılaryńyzdy bilýge keldik», degen. Sonda olardyń daýysy qulaǵyna jetken tórdegi keıýana: «Aınalaıyndar-aı, ekeýińniń alyp-ushyp jetetinderińdi júregim sezip otyr edi. Senderdi kórýim syrqatymdy jeńildetip tastaǵandaı boldy-aý. Anań jaryqtyq, Qońyrqazymdy jalǵyzsyratpańdarshy, kózderińniń qıyǵynda júrsinshi deýshi edi. Amanaty oryndaldy», dep kezek-kezek keýdesine qysýy úı toly jan kóńilin tolqytpaı ótpedi. Shúpirlegen bala-shaǵa atasy men ájesiniń qazaqsha aǵyl-tegil sóıleı jónelýine tań. Ortaǵa kenetten kirgen jandanysqa qýanyshty kelinder dastarqan jaıyp ábiger.
Keıbir jaqyn aǵaıyndardyń ózi bir-birine sýynyp, jatbaýyr bolyp ketkendeı qazirgi kezde túr-túsi bólek jandardyń ejelden etene týysqandardaı árdaıym osylaı tabysýy jurtqa ǵajaıyp kórinis. Mundaı dostyqtyń túp tamyry sonaý qıyn-qystaý shaqta barsha halyqtyń basyna túsken aýyrtpalyqta ushtasyp, tereńdeýi kópshilik bile qoımaıtyn áńgime bolatyn. Bilmegenge, óskeleń urpaqqa úlgi ete aıtý jón sııaqty.
Zııa Ýmarov qarttyń eske túsirýinshe, Kavkazdan Qazaqstanǵa jer aýdarylǵandarynda 13 jasta eken. Qaqaǵan qystaǵy aq qar, kók muzda shanaǵa qystyrylǵan, aryp-ashqan bulardy Nura boıyndaǵy qazaq aýylyna ákelip tastaıdy. «Bizdi Nájmıden Ashýov degen kisi úıine ornalastyrdy. Ortany bólgen pesh túbindegi eki qorjyn bólme. Bireýin bizge bosatyp berdi», dep áńgimesin jalǵastyrǵan qart ózderiniń de jaǵdaıy onsha emes olardyń ortalaryna alǵan tórt janmen barymen bólisip, qamqorlyq kóńilderin aıamaýy arqasynda etek-jeńderi tez jınalyp, qatarǵa qosylyp ketkenderin bir aıtyp ótip tynystaǵanda «Atamnyń men úılengende bas quda bolǵany da bar» degen inisine «Beý, Qońyrqaz-aı, áli umytpaýyńa rahmet. Ol ákeń aldyndaǵy boryshym, jaqsylyǵyna jaqsylyq óteýim edi», dedi.
Bul sóz, shyndyǵyn aıtqanda, turǵylas Qońyrqaz Ashýovpen aralas-quralastyǵymyz bolsa da birinshi ret estilip, quda, sonyń ózinde ózge ult adamynyń bas quda bolýy eleń etkizdi.
– Osy Qońyrqaz mektep bitirisimen bir kúni úılenem dep úıge kelip tur. Ákesi Nájekenniń, anasynyń dúnıeden ótkenine biraz ýaqyt bolǵan kez.
Ákem men sheshemniń ornyna qudalardy bastap barasyz, deıdi. Aldynda jary bolmaq Ámınany tanystyryp qoıǵany da bar-tyn. Aramyzda erkindeý ósken, erkeleý, eń etjaqynyndaı baýyr basqan inimniń tilegin qalaı qııarsyń. Sodan Nájekeń otbasy meıirin kórgen taǵy bir cheshen týysymdy ertip, bizge naǵashylary qosylyp, irgedegi Etek degen aýylǵa qudalyqqa bardyq. Uzatylǵan qyzdy Qurqopamyzǵa alyp kelip, óz úıime túsirdim. Toıdy úıimizde jasadyq. Qońyrqaz ben Ámına bizben birge biraz turǵannan keıin ekeýi de oqýǵa túsip, óz joldaryn taýyp ketti. Shirkin, dúnıe-aı: «Adamǵa adam jat emes», dep qazaq aıtatynyndaı, soǵan ne jetsin! – degen Zııa aqsaqal áńgimesi qaı halyqtyń da syılasqanǵa jany keńdigin, meıirim-qaıyrymy kóldeıligin aıǵaqtaı tyńdaýshylardy uıytty.
Taǵdyrdyń qıyndyǵymen balań shaǵynda Qurqopaǵa tap bolǵan ol mine, jetpis jyldan astam osy aýylda taban aýdarmastan turyp keledi. Uıadan ushqan úıelmeli-súıelmeli on balanyń bári áke-sheshe maqtan eterlikteı azamattar. Qazaq shańyraqtarynyń semiz soǵym soıǵanda jan-jaqtaǵylarynyń basy qosylyp, máz bolyp qalatynyndaı, Zııa ata úıinde de qys basynda sondaı qýanysh. Aýyldastaryn omyrtqaǵa shaqyrý dastarqanyn jaıý berik dástúr.
Qoǵamymyzdyń qasterli qundylyǵyna qalyptasqan, ýaqyt dáleldegen, jańa zaman únine odan saıyn jarasty ultaralyq baýyrmaldyqtyń osynaý naǵyz jarqyn mysaly basqa da aımaqtardaǵydaı qaraǵandylyq san ulttar arasynda da bir bul emestigi búginde kim-kimge aıan. Sonyń birin aıttyq, aıtyla beretinderi de taýsylmastaı. Úlken dostyqtyń urpaqtan urpaqqa jalǵasqan, ózgelerge úlgi bolarlyq úrdisi bekı berýin tileıdi aǵaly-inilideı Zııa Ýmarov pen Qońyrqaz Ashýov.
«Ata, nemeremniń toıyna da bas quda bolyp barýǵa daıyndalyńyz», dedi inisi qoshtasarda. «E, nesi bar, tájirıbem bar, Qońyrqazjan», dep qopańdap qaldy qart.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy,
Nura aýdany.
Jaqyndaǵy bir júzdesýleri de osylaı boldy. Kishisi úlkeniniń Qurqopa aýylyndaǵy záýlim úı tabaldyryǵyn attaǵan bette: «Zııa ata, Gúláz ájeıdiń naýqastanyp qalýyn estip, Ámına kelinińizben hal-jaǵdaılaryńyzdy bilýge keldik», degen. Sonda olardyń daýysy qulaǵyna jetken tórdegi keıýana: «Aınalaıyndar-aı, ekeýińniń alyp-ushyp jetetinderińdi júregim sezip otyr edi. Senderdi kórýim syrqatymdy jeńildetip tastaǵandaı boldy-aý. Anań jaryqtyq, Qońyrqazymdy jalǵyzsyratpańdarshy, kózderińniń qıyǵynda júrsinshi deýshi edi. Amanaty oryndaldy», dep kezek-kezek keýdesine qysýy úı toly jan kóńilin tolqytpaı ótpedi. Shúpirlegen bala-shaǵa atasy men ájesiniń qazaqsha aǵyl-tegil sóıleı jónelýine tań. Ortaǵa kenetten kirgen jandanysqa qýanyshty kelinder dastarqan jaıyp ábiger.
Keıbir jaqyn aǵaıyndardyń ózi bir-birine sýynyp, jatbaýyr bolyp ketkendeı qazirgi kezde túr-túsi bólek jandardyń ejelden etene týysqandardaı árdaıym osylaı tabysýy jurtqa ǵajaıyp kórinis. Mundaı dostyqtyń túp tamyry sonaý qıyn-qystaý shaqta barsha halyqtyń basyna túsken aýyrtpalyqta ushtasyp, tereńdeýi kópshilik bile qoımaıtyn áńgime bolatyn. Bilmegenge, óskeleń urpaqqa úlgi ete aıtý jón sııaqty.
Zııa Ýmarov qarttyń eske túsirýinshe, Kavkazdan Qazaqstanǵa jer aýdarylǵandarynda 13 jasta eken. Qaqaǵan qystaǵy aq qar, kók muzda shanaǵa qystyrylǵan, aryp-ashqan bulardy Nura boıyndaǵy qazaq aýylyna ákelip tastaıdy. «Bizdi Nájmıden Ashýov degen kisi úıine ornalastyrdy. Ortany bólgen pesh túbindegi eki qorjyn bólme. Bireýin bizge bosatyp berdi», dep áńgimesin jalǵastyrǵan qart ózderiniń de jaǵdaıy onsha emes olardyń ortalaryna alǵan tórt janmen barymen bólisip, qamqorlyq kóńilderin aıamaýy arqasynda etek-jeńderi tez jınalyp, qatarǵa qosylyp ketkenderin bir aıtyp ótip tynystaǵanda «Atamnyń men úılengende bas quda bolǵany da bar» degen inisine «Beý, Qońyrqaz-aı, áli umytpaýyńa rahmet. Ol ákeń aldyndaǵy boryshym, jaqsylyǵyna jaqsylyq óteýim edi», dedi.
Bul sóz, shyndyǵyn aıtqanda, turǵylas Qońyrqaz Ashýovpen aralas-quralastyǵymyz bolsa da birinshi ret estilip, quda, sonyń ózinde ózge ult adamynyń bas quda bolýy eleń etkizdi.
– Osy Qońyrqaz mektep bitirisimen bir kúni úılenem dep úıge kelip tur. Ákesi Nájekenniń, anasynyń dúnıeden ótkenine biraz ýaqyt bolǵan kez.
Ákem men sheshemniń ornyna qudalardy bastap barasyz, deıdi. Aldynda jary bolmaq Ámınany tanystyryp qoıǵany da bar-tyn. Aramyzda erkindeý ósken, erkeleý, eń etjaqynyndaı baýyr basqan inimniń tilegin qalaı qııarsyń. Sodan Nájekeń otbasy meıirin kórgen taǵy bir cheshen týysymdy ertip, bizge naǵashylary qosylyp, irgedegi Etek degen aýylǵa qudalyqqa bardyq. Uzatylǵan qyzdy Qurqopamyzǵa alyp kelip, óz úıime túsirdim. Toıdy úıimizde jasadyq. Qońyrqaz ben Ámına bizben birge biraz turǵannan keıin ekeýi de oqýǵa túsip, óz joldaryn taýyp ketti. Shirkin, dúnıe-aı: «Adamǵa adam jat emes», dep qazaq aıtatynyndaı, soǵan ne jetsin! – degen Zııa aqsaqal áńgimesi qaı halyqtyń da syılasqanǵa jany keńdigin, meıirim-qaıyrymy kóldeıligin aıǵaqtaı tyńdaýshylardy uıytty.
Taǵdyrdyń qıyndyǵymen balań shaǵynda Qurqopaǵa tap bolǵan ol mine, jetpis jyldan astam osy aýylda taban aýdarmastan turyp keledi. Uıadan ushqan úıelmeli-súıelmeli on balanyń bári áke-sheshe maqtan eterlikteı azamattar. Qazaq shańyraqtarynyń semiz soǵym soıǵanda jan-jaqtaǵylarynyń basy qosylyp, máz bolyp qalatynyndaı, Zııa ata úıinde de qys basynda sondaı qýanysh. Aýyldastaryn omyrtqaǵa shaqyrý dastarqanyn jaıý berik dástúr.
Qoǵamymyzdyń qasterli qundylyǵyna qalyptasqan, ýaqyt dáleldegen, jańa zaman únine odan saıyn jarasty ultaralyq baýyrmaldyqtyń osynaý naǵyz jarqyn mysaly basqa da aımaqtardaǵydaı qaraǵandylyq san ulttar arasynda da bir bul emestigi búginde kim-kimge aıan. Sonyń birin aıttyq, aıtyla beretinderi de taýsylmastaı. Úlken dostyqtyń urpaqtan urpaqqa jalǵasqan, ózgelerge úlgi bolarlyq úrdisi bekı berýin tileıdi aǵaly-inilideı Zııa Ýmarov pen Qońyrqaz Ashýov.
«Ata, nemeremniń toıyna da bas quda bolyp barýǵa daıyndalyńyz», dedi inisi qoshtasarda. «E, nesi bar, tájirıbem bar, Qońyrqazjan», dep qopańdap qaldy qart.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy,
Nura aýdany.
