Tergeýshiniń áńgimesin 1991 jyly «Torǵaı tańy» gazetiniń tilshisi Tólegen Seıdahmetov pen aýdandyq radıonyń qyzmetkeri Sultanǵalı Beısekeev jazyp alǵan.
Hamza Nurjanov 1904 jyly 1 qańtarda sol kezdegi Qaratorǵaı bolysy, búgingi Amangeldi aýdanynyń Baıǵabyl aýylynda dúnıege kelgen. Alǵash bolys Túrkebaıdyń Baımuraty ashqan aýyl mektebinen saýat ashqan zerek shákirt keıin Batpaqqaradaǵy eki synyptyq mektepti támamdap, odan Torǵaıdaǵy Ivanov mektebinen 4 klastyq oryssha bilim alyp shyǵady. 1927-1930 jyldary Orynbordaǵy rabfakta oqıdy. Odan elge kelip, partııa jumysyna aralasady. 1931 jyly aýdandyq qaýipsizdik komıteti bastyǵynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalǵan H.Nurjanov Batpaqqara kóterilisine qatysty qylmystyq isti tergep kózge túsip, kóp uzamaı Almatydaǵy ishki ister halyq komıssarıatyna tergeýshi qyzmetine aýystyrylǵan eken.
– Byltyr sáýir aıynda alǵash bolyp Alashtyń rýhanı kósemi Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyna arnalǵan «Uly dalanyń uly tulǵalary» atty kóshpeli kórme uıymdastyrdyq. Osy shara barysynda seksen jastaǵy tergeýshiniń óz aýzynan dıktofonǵa jazylyp alynǵan áńgimeni tyńdadyq. Kórmeniń ashylý rásimine arnaıy kelip qatysqan Almatydaǵy Ahmet mýzeı-úıiniń dırektory Raıhan Imahanbetke osy aýdıojazbanyń kóshirmesin tartý ettik. Hamza Nurjanov – Amangeldi Imanov, Keıki batyr, Ábdiǵapar han syndy tarıhı tulǵalardyń kózin kórgen adam. Búginde tergeýshiniń esteligi eń qundy jádigerlerimizdiń qatarynda tur, jan-jaqtan surap, qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandar da kóp, – dedi mýzeı basshysy Marǵulan Ospanov.
Tarıhı estelikti biz de bastan-aıaq muqııat tyńdap shyqtyq. 1933 jyldyń qarashasynda H.Nurjanov qyzmet babymen Aral óńirine aýysypty. Odan Almatyǵa shaqyrtylady. Munda bir jyldyq jedel tergeýshiniń oqýyn úzdik bitirip, NKVD janynan jumys isteıtin memlekettik saıası basqarmanyń ýákiletti ókili bolyp qyzmetke kiredi.
Estelik «Esterińde bar shyǵar, Shyraqbek Qabylbaev degen ishki ister mınıstri bolǵan, sol ekeýimizdi qyzmetke alyp qaldy. 3-shi bólimde jumys istedik. Bólim bastyǵy – Vahtang Hvorosıan degen podpolkovnık. Sonyń qaramaǵynda istedik. 1937 jyl. Bir kúni qyzmet ústinde sol kisi kabınetine shaqyryp alyp: «Osynda túrmede Ahmet Baıtursynov deıtin eski Alashordanyń bastyǵy otyr. Sonyń tergeýin sen aıaqtaısyń. Saǵan senip tapsyryp otyrmyn. Biraq baıqa, ol «staryı volktyń» naǵyz ózi. Onyń Keńes ókimetine istemegen qastandyǵy, qarsylyǵy qalǵan joq. Úlken daıyndyq kerek. Jan-jaqty daıyndalyp, tergeýdi aıaqtaıtyn bol, dedi. Ahańmen sóılesý úshin arhıv qazdym. NKVD-nyń úlken bir bólmesi tolǵan Alashordanyń qujattary eken. Sol dokýmentterdi qoparyp, Ahmettiń kóptegen kitaptaryn oqyp, eriksizden óleńderin jattadym. 5-6 kúnge deıin qaqyrǵam joq» dep bastalady.
Bul jerde aıta ketetin bir nárse bar. Alash kósemin buǵan deıin tergep, eń aýyr jaza taǵaıyndaýǵa jetkilikti iliktiń bárin muqııat túgendep, jeter jerine jetkizip qoıǵan tisqaqqan bas tergeýshi, 3-bólimniń bastyǵy ákki Vahtang Hvorosıan aldyndaǵy aıyptalýshynyń ekiniń biri emes, telegeı-teńiz bilim ıesi, Orynbor, Qazan, Ýfa, Tashkent tóńiregine belgili qaıratkerler men zııalylardy bylaı qoıǵanda, bútindeı bir halyqtyń arqa tutqan ardaǵy, asa qadirli adamy ekenine ábden kóz jetkizgendikten qudaı men keleshek aldyndaǵy aýyr jaýapkershilikten qorqyp, istiń sońǵy núktesin qoıýdy óz qaramaǵynda qyzmet atqaryp jatqan qatardaǵy tergeýshige ysyrǵan sııaqty.
Bulaı deıtinimiz, Ahań óziniń sońǵy tergeýshisi qoıǵan suraqtarǵa jaýap bergende aqtalýǵa esh umtylmaıdy. Orys óktemdigine qarsy ekenin búkpesiz aıtady. «Qaraǵym-aı!», «Shyraǵym-aı!» degen qaratpalardy qystyra otyryp, aldynda NKVD ókili emes, jas bala otyrǵan sııaqty jaýap qatady. Soǵan qaraǵanda, suńǵyla aqyl ıesi óz taǵdyrynyń áldeqashan sheshilip qoıǵanyn Hamza tergeýshini kórip, bilmeı turǵanda-aq sezse kerek.
Qart tergeýshi múdirmeı jatqa oqyp, aýdıojazbada qaldyrǵan shyǵarmalardyń mazmunyna úńilsek, tergeýshiniń Ahańnyń «qylmysyn» dáleldeýge septigi tıip qalady-aý degen kósemsózder men óleńderdi iriktep jattaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Oıymyzdy rastaý úshin qysqasha úzindi keltire keteıik.
«Men Ahańa siz 1917 jyly Orynborda ótken Birinshi jalpyqazaq sezine qatystyńyz. О́kimetke qarsy boldyńyz. Keńes ókimetine. Ne sebepti qarsy boldyńyz? Sizdiń «Kók esekterge» degen óleńińizde: «Ne jazyp em, Qudaı-aý, men qazaqqa, múbtala salǵandaı bul azapqa, adamshylyq esebine kirisip, qoly jetsin degendik pe azatqa? Bar ma, qazaq, munan basqa qylǵanym? Neńdi shashtym, neńdi buzdym, bylǵadym?», depsiz. Al «Anama hatyńyzda»: «Bara almaı, ótirikshi bolyp ábden, Semeıdiń túrmesinde otyr balań. Mal urlap, kisi óltirgen aıyby joq. О́kimet, ór zorlyqqa ne bar sharań!» dep taǵy jazypsyz. Eńbekshilerdiń ókimetine nege qarsy boldyńyz? Aq patsha Aqtas, Baıtursyn ákelerińizdi ıtjekkenge aıdatyp edi ǵoı. Sol kezde 13 jasta ekensiz. Jýannan qorlyq kóre tura kedeıdiń ókimetine nege qarsylyq bildirdińiz?, dep edim tolyq jaýap bere qoımady. Tek «Aı, shyraǵym-aı, qazaq derbes ókimet bola ma degen umtylys qoı. Ár nárseniń óz zamany bolady!» dep qysqa qaıyrdy, – deıdi ardager tergeýshi.
Qart chekıstiń aıtýyna qaraǵanda, Ahmet Baıtursynuly óte mádenıetti, sypaıy adam bolǵan. О́leńderin jattap alǵan tergeýshige «Zerek bala ekensiń», dep rızashylyq bildiripti. Sol kezde Hamza Nurjanov 33 jasta bolsa, Ahań 65-te eken.
– Ahań ekeýmiz joldas boldyq biraz kún tergeýde, árıne. Jasyratyny joq, ókimetke qarsy boldy ǵoı. О́zi «halyq jaýy» bola tura, maǵan alǵys aıtty. Siz ǵalym adamsyz, átteń biraq óz óleńińiz ózińizge qarsy aıǵaq berip tur deımin. Ahań: «Zereksiń», dep jymıǵan bolady. Sózge ustalyǵy, sóıleý máneri erekshe edi. О́te ornyqty adam bolatyn. Asyp-sasý degendi bilmeıtin sabyrdan somdalǵan jan edi. Ol kezde egde tartyp qalsa da, únemi saqalyn qyryp, ózin óte taza ustaıtyn. Qystyryp qoıatyn kózildirigi bar. Altyn shynjyryn qulaǵyna ilip qoıady. Orys kempiri bar, on kún-on bes kún saıyn toqtaýsyz kezdesýge kelip júrdi. Kabınettiń shetine otyrǵyzam. Ekeýi áńgimelesip, shúıirkelesip, tamaǵyn berip otyrady. Ábden sóılesip bolǵan soń, «Aha, boldyńyzdar ma?», deımin, «Boldyq», deıdi. Men de ózimdi sypaıy ustadym. О́ıtkeni, danyshpan adam ǵoı. Túrmede basqa tergeýshi jaýap alyp jatqandarmen birge otyrdy ǵoı. Eń sońǵy kezdeskenimizde: «Basqa tergeýshilerge barǵandar zábir kórip keledi eken, qaraǵym. Ádil adam ekensiń, ne zorlyǵyń joq, ne sógisiń joq. Úı-ishimmen kezdesý surasam, bir sózge kelmeı ruqsat berip turdyń. Qudaı beretin adamsyń, shyraǵym!», dedi. Ahańnyń bergen batasy qabyl bolǵan shyǵar. Qudaıǵa shúkir, búginde óz kindigimnen taraǵan jetpiske tarta urpaǵym bar, – depti tergeýshi.
Qyzyl kommýnıst Hamza aqsaqal 98 jasynda dúnıe saldy. О́miriniń sońyna deıin Amangeldi aýdanyndaǵy Baıǵabyl aýylynda turdy.
– Endi NKVD-da neshe túrli tergeýshiler bolǵan ǵoı. Biraq sonyń ishinde meniń ákem – qazaqsha taza sóıleıtin, Ahmet Baıtursynovtyń búkil shyǵarmashylyǵyn jaqsy bilgen kisi. Orys-qazaq tilin birdeı bildi. Ákem marqum: «Ahańnyń isin maǵan ber dep surap alǵan joqpyn. Revolıýsııa jaýyngeri retinde bas salyp tapsyrady. Sony isteısiń, mindetińdi durys atqarmasań, basyń ketedi. Tergeýshi de qyl ústinde, baqylaýdyń ústinde baqylaý ǵoı. Sol kezde kóptegen tergeýshi jaýapqa tartylyp ketti» deıtin. Biz Ahańnyń óleńderin bala kezimizden ákemizden estip, bilip óstik. Ákem jaryqtyq Ahańnyń shyǵarmalaryn jatqa aıtyp, ónegesin bizge ósıet etip otyratyn. «Ahmet danyshpan, áýlıe adam edi. Jany men ary, oıy men boıy taza edi. Ol kisimen kezdesip, az kún áńgimeleskenim qudaıdyń maǵan bergen syıy dep bilemin. «Shyraǵym» dep sóıleıtin» dep otyratyn ákem. Ákem Ahańnyń batasyn alǵan adam. Ákeme deıingi tergeýshiler Bádrısapa anamyzdyń túrmege alyp kelgen tamaǵyn bergizbeı, kezdestirmeı ustapty. Basqa tergeýshilerdiń kóbi uıyqtatpaı tergeý tásilin qoldanǵan. Bizdiń ákemiz kerisinshe ekeýin kezdestirip, tamaǵyn bergizip, erli-zaıyptylardyń uzaǵyraq birge bolýyna múmkindiginshe jaǵdaı týǵyzýǵa tyrysqan. Ahań ákem otyrǵan keńsege jeti saıyn jaýapqa kelip, jeti saıyn Bádrısapamen kezdesip otyrǵan. Soǵan razy bolǵan Alash kósemi ákeme «Qashanda osyndaı adal bol! О́rkeniń óssin, úbirli-shúbirli bol! Bilimdi jastar, sender aman bolyńdar, halyqtyń ıgiligine jumys isteńder», dep aq batasyn beripti. Sodan, mine, ákemiz kindiginen taraǵan 4 ul, 4 qyzdy baǵyp-qaǵyp, jaqsy tárbıe berip ósirdi. Ákem Ahań zamannyń qalybyna syımaı ketti deıtin. Men ózim – qurylys ınjenerimin. Jumys babymen Ahańnyń Aqkóline jıi baryp turdym. Kezinde Arqalyqta «Torǵaı aýyl qurylysy» degen bolǵan. Sol mekeme Aqkólde jańa mekteptiń qurylysyn bastap, sodan ol turyńqyrap qalǵan eken. Qostanaı oblysynda departament basshysy bolyp jumys istep júrgende, Aqkólge qurylys jobalaýshy mamandardy aparyp, jergilikti halyqpen kezdesip, mektepti aıaǵyna deıin saldyrtyp bergenmin. Muny da taǵdyrdyń ózime degen syıy shyǵar dep joramaldaımyn, – dedi búginde Qostanaı qalasynda turatyn tergeýshiniń ortanshy uly Jomart Nurjanov.
Mýzeıdegi aýdıojazbada: «Ahmettiń sotyna qatysa aldyńyz ba? Soty qalaı ótti? О́kim qalaı shyǵaryldy? Oryndalýy qalaı boldy?», dep suraǵan tilshige qart kommýnıst «Ondaıǵa bizdi qatystyrmaıdy. Áskerı sottyń kóshpeli alqasy degen keledi. «Úshtik» deıdi ony. Kileń joǵarǵy shendi ofıserler. Ahmettiń soty bastalyp jatqanda meni de aldyrtty. Ahań tur, áıdikter otyr. Bir ofıser: «Tergeýshiniń qolyndaǵy qujatqa zorlyqpen qol qoıǵan jerińiz boldy ma?», dep surady. Ahań: «Joq, maǵan bul tergeýshi eshqandaı zorlyq jasaǵan joq. О́zimniń aıtqanymdy jazdy», dedi. Osydan keıin meni sot bolyp jatqan jerden shyǵaryp jiberdi. Sot ne úkim shyǵardy, Ahańdy qaıda jiberdi, onda sharýamyz joq. Úkimdi jańalaıtyn bolsa, oǵan deıingi tergeýshiniń júıkesi buzylady, durys tergemeıdi dep qatystyrmaıdy olar. Tártibi solaı. Úkimdi oryndaýshylar jazalanýshyny basqa jaqqa alyp ketedi. Al Ahmetke qatysty birneshe tergeýdiń qorytyndysy bar. Aldynda sottalǵan. Maǵan deıingi tergeý qujattary bar. Úkim shyǵarar kezde sonyń bári eskeriledi. Ol endi belgili Keńes ókimetine qarsy adam. Odan basqa ne deısiń endi?», dep jaýap beripti.
Asyl Ahań, osylaısha, qandy qapastan qaıta shyǵar jol joq ekenin anyq bile tura, ymyrasyz maıdannyń qarsy shebinde turǵan jas kommýnısti jamandyqqa qımaǵan. Kerisinshe, tergeýshiniń amandyǵyn tilep, batasyn arnap, alǵys aıtyp ketipti.
Qostanaı oblysy
