Taǵdyrly týma talant

Ata-babalarymyz álimsaqtan beri ónerdi erekshe qadir tutqan. Ásirese, qazaq halqynyń tasqa qashap, órnek salý óneri baǵzy zamandardan bastaý alsa kerek. Onyń ishinde sýret salý nemese keskindeme óneri kóp taralǵany kúni búginge jetken san ǵasyrlyq tarıhymyzdan belgili. Sýret salý ermek emes, adamdy, tabıǵat kórinisterin, mańaıymyzdy qorshaǵan neshe túrli oqıǵalardy beıneleý, shym-shytyryq ómir, jaınaǵan tabıǵat qubylystaryn qylqalam arqyly keskindeme sulbasyn túsirý ekiniń birine buıyra bermeıtin kıeli óner desek qatelespegen bolar edik. Syzyq, jaryq pen kóleńke, tús, boıaý taǵy basqa tásilderdi paıdalaný arqyly sýretshi bolmystaǵy san alýan oqıǵalardy tizbek-tizbek etip kóz aldymyzǵa keltiredi, erekshe estetıkalyq tolqý, oı-sezimin týǵyzdy.

Uly sýretshi I.Repın: «Keskindeme jany boıaý emes, ıdeıa, tek ıdeıa!» degen pikir aıtqan eken. Adamdy beıneleý, onyń ishki syryn ashyp, rýhanı ómirin kórsetý, qoǵamdaǵy tartysty, kúresti sıpattaý – sýret ónerindegi basty taqyryp. Qaı sýretshi de kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolatyndaı obrazdar jasaýǵa tyrysady. Sondaı daryndy da talantty sýretshilerimiz qasıetti Naryn ólkesinde de az bolmaǵan. Solardyń ishinen Atyraýdyń abzal uldarynyń biri, belgili qylqalam sheberi, daryndy sýretshi, KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi, týma talant ıesi Shaımardan Tilemisulynyń esimin erekshe atar edik. Áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan keıipkerimizdiń ómir joly qıyn da qıly buralań jyldarǵa toly desek bireý sener, ekinshisi senbeýi múmkin.

1937 jyly Atyraý oblysynyń No­vobogat aýdanynyń (Isataı aýdany) Za­býryn aýylynyń Amangeldi eldi m­e­ke­ninde dúnıege kelgen ol 1954 jyly N­o­vobogat aýylyndaǵy Amangeldi (Ǵ.Másá­li­mov atyndaǵy) orta mektepti bitir­gennen keıin, komsomoldyq joldamamen Arqa jerindegi Qaraǵandy qalasyna attanady. Boıynda jastyqqa tán qyzbalyq ta, órshildikte qatar órbigen jas jigit qo­ly­na qaıla alyp, shahtaǵa túsedi. Sonda júrip ol ómirdiń máni naǵyz eńbekte ekenin túsinedi. Sodan keıin Shalqııa ken barlaý ekspe­dı­sııasynda (Jezqazǵan oblysy) jumys isteıdi. Osylaısha, ómirtaný mektebiniń alǵashqy dáristerinen sabaq alyp, qara eńbekke shyńdalǵan ol áskerı ómirdiń de dám-tuzyn tatyp úlgeredi. Osynda onyń bala jastan armandaǵan sýretke degen qushtarlyǵy oıanady. 1961 jyly Ýkraınanyń Harkov qalasyndaǵy kórkemsýret ınstıtýtyna túsip, ony 1965 jyly bitirip shyǵady.

Sol kezden-aq Sh.Sarıevtiń totalı­tar­lyq júıe men keńestik qoǵamǵa degen ózindik kózqarasy men oılaý paıymy ózgeshe qalyptasa bastaǵan bolatyn. Oǵan ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary da tuspa-tus keldi. Bul jyldarda jer sharynda mádenı dúmpýler júrip jatqan kez edi. Kosmosqa adam balasy aıaq basyp, mýzyka mádenıetinde de tóńkerister bolyp jatyr edi. Bul ózgerister tek osy salalardy ǵana sharpyǵan joq, poezııa, beıneleý ónerinde de tóbe kórsetken-di. Poezııada ataqty M.Maqataev, J.Nájimedenov, Q.Myrza Áli, O.Súleımenov, T.Aıbergenov, M.Otaralıev, О́.Nurǵalıev syndy «býntarlar» boı kórsetse, beıneleý ónerinde de S.Aıtbaev, Sh.Sarıev, A.Sydyhanov, S.Ǵumarov, T.Toǵysbaev, t.b. osy syqyldy úrkerdeı top reformatorlyq deńgeıge kóterilgen-di.

1962 jyly Almaty qalasyna barǵan Shaımardan «О́ner» kombınatynda jumys istep, búkilodaqtyq, res­pýblıkalyq kór­me­lerde alǵashqy ju­mystaryn kórsete bastaıdy. Onyń qyl­qalamynan shyqqan alǵashqy týyndylary astana jurtshylyǵy arasynda zor iltıpatpen baǵalanady. Sh.Sarıevtiń 1967 jylǵy «Turar», 1969 jylǵy «Shopan», 1971 jylǵy «Gýrev balyqshylary» jáne basqa da qundy týyndylary Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner murajaıynyń qorynda saqtalyp, jıi-jıi kórmelerge qo­ıylyp otyrǵan. Tipti onyń «Sary kıimdi áıel» men «Qyzdar» atty týyndylaryn Parıj ben Máskeý kórmeleri qaıta-qaıta suratyp alǵan kórinedi. Elden erek ja­ra­tyl­ǵan shyn talant ıesiniń ónerdegi minezi men ómirdegi minezin jaratpaǵan qyzǵanshaq, órkókirek bılik basyndaǵylar men aıaqtan shalýshylar ony qoǵamnan alas­tatýdy oılastyrady. Aqyry órshil talant ıesin «KSRO Sýretshiler odaǵy múshesiniń ary men ataǵyna kir keltiretin qoǵamǵa jat qy­lyqtar jasaǵany úshin» degen syltaýmen Shaımardan Tilemisulyn KSRO Sýretshiler odaǵy músheliginen shyǵaryp tastaıdy. О́ner adamyna budan artyq qorlyq bar ma edi?

Áıtse de boıaý men qylqalam sýretshiniń qolynan túsken joq. Ol óz áleminiń ortasynda qaldy. Bul álemnen Sarıevti eshkim de alystata almasy anyq. Onyń jazǵan kartınalary, grafıkalyq serııa­lary kórmelerden kórinýge quqy bolmaı, sheberhanaǵa aınalǵan aıadaı ǵana qorjyn páteriniń bir bólmesine jınalyp, qattalyp jatty. Kenepke, qaǵaz-qatyrmaǵa zárý bolǵan sátterdegi muqtajdyq pen dármensizdikke tap bolǵan has sheber, shabyty býyrqanǵan shaqtarda sýretterin burynǵy kartınalarynyń ekinshi jaǵyna saldy. Al «Álem» atty kartınasyn Shákeń bir aıaýly sýretshi dosynyń mekenjaıynyń qabyrǵasyna estelik retinde jazyp qal­dyrǵan. Shaımardan aǵa ulttyq keskindeme mektebin qurýdy armandaǵan ǵoı. Sol armanynyń oryndalǵanyn kóre almaı ketkeni ókinishti, árıne. Ár sýretshiniń óz boıaýy bar. Shákeń sary boıaý, qyzǵylt sary, qońyr sary, aqsary, kúreń sary, tobylǵy sary, shym sary boıaýlardy jıvopıs pen grafıkada kóp qoldanǵan eken. Ol sonymen birge portrettik shyǵarmalarǵa da den qoıǵan. Onyń portretterinen, ásirese ádilettilikke yntyzar adamdardy birden jazbaı tanısyń. Adamnyń ishki jan dúnıesin sol qalpynda móldiretip be­re­tini tańǵaldyrady. Mysaly, «Lebiz» portretin alaıyq. Balalyq kirshiksiz beınede tirshiliktiń kúnádan pák rýhy bar, kún men aýanyń nury janyńyzdy aıalap, shýaq pen jyly samalǵa keýdeńizdi tosyp turǵandaı sezinesiz. Talanttyń qudi­rettiligine bas ıesiz.

Taǵdyrly sýretshi ómiriniń sońǵy ke­zinde týǵan aýylyna kelip, birneshe qundy kartınalardy dúnıege ákelgen. 1988 jyly halyq júreginen oıyp turyp oryn alǵan erekshe dara tulǵa máńgilikke kóz jumdy. Biraq týǵan jeri esh umytqan emes. 1988 jyly Almatydaǵy ǵalymdar úıiniń foıesinde Sh.Sarıevtiń alǵashqy derbes kórmesi ótkizildi.

Osy jerde aıta ketýimiz kerek, Shaımar­dan aǵa jubaıy Kúlpash Sarıeva jeńgemiz ekeýi – Ertas, Lebiz, Qýanysh, Jaıdary, Nurdáýlet degen bes ul-qyzdy ómirge ákelgen abzal áke. Jeńgemiz Kúlpash aǵa­myz­dyń artynda qalǵan muralaryn sary maıdaı saqtap, ony el arasyna nası­hat­taýda kóp eńbek sińirip júr. Peda­go­gı­ka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent K.Sa­rıeva qazir Almaty qalasynan 2003 jyl­dan beri úsh aıda bir shyǵatyn «Ádisker-Metodıst» atty respýblıkalyq ǵylymı-pedagogıkalyq jýrnalǵa basshylyq jasaýda.

Daryndy ulynyń esimin este qaldyrý maqsatynda Isataı, H.Erǵalıev aýylynyń bir kóshesine esimi berildi. Ǵ.Másálimov atyndaǵy mektep janynan Sh.Sarıevtiń ónertaný bólmesi ashyldy. Atyraý qala­synda Sh.Sarıev esimimen atalatyn ob­lystyq óner murajaıy bar. Jyl saıyn aýdan mektepterinde jas sýretshilerdiń baıqaýy ótkizilip turady. Tek bir «áttegen-aıy» aǵamyzdyń mereıtoıy eshbir jerde atalyp ótken emes. Muny jergilikti basshylar oılanýǵa tıis dep esepteımiz.

Sh.Sarıevtiń zamandasy ári jerlesi, ardaqty ustaz О́tepqalı Zulqashev bylaı dep eske alady: «Shaımardanmen bir mektepte oqydyq. Mektepte júrgen kezinde-aq sýretti sheber salatyndyǵymen kózge túsip edi. Shaımardan daryndy sýretshi edi, kózi tirisinde óziniń laıyqty baǵasyn ala almady ǵoı». Al qurbysy Nureden Esmaǵanbetov: «Marqum Shaımardan Tile­misuly qazaq beıneleý ónerinde ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan dara tulǵa, KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi, jaryq juldyzdaı jarq etip, janyp, sóngen qubylys edi», dep tebirenedi.

Aıtsa aıtqandaı, biz ony kózi tirisinde qurmetteı almadyq, óner qudiretin baǵalaı almaǵan ekenbiz. Oblys nemese respýblıka kóleminde de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı eshteńe jasaı almaǵanymyz da ókinishti.

Aıapbergen SALIHOV,

jýrnalıst