Darhan Jazyqbaev: Maqsatymyz – el ıgiligine qyzmet etý

– Darhan Medeǵalıuly, Mem­leket basshysy «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jań­ǵyrý joly» atty halyqqa Jol­­daýynda elimizde mem­leket­tik basqarýǵa qatysty birqatar saıa­­sı reformanyń júrgizi­letinin jarııa etti. Sizdiń piki­rińizshe, Jańa Qazaqstandaǵy mem­le­ket­tik qyzmet qalaı uıym­­dasty­rylýy kerek?

– Prezıdent Joldaýynda usynylǵan birqatar saıası reforma qoǵamnyń qajettiligi men suranysyna negizdelgen. Memleket basshysy «Bizdiń muratymyz – Jańa Qazaqstandy qurý. Jańa Qazaqstan degenimiz – egemen elimizdiń bolashaqtaǵy beınesi» dep basty baǵdardy anyqtap berdi. Bul qoǵamdyq sanaǵa serpin berip, eldiń erteńgi kúnge senimin arttyrýda.

Memleket basshysy atap ót­ken­deı, biz «memleket pen qoǵam­nyń ózara senimine jáne qur­metine negizdelgen jańa saıası má­denıetti qalyptastyramyz». Al bul maqsatqa jetý úshin «ár­bir adam jáne búkil qoǵam, qun­dy­lyqtarymyz túbegeıli jańarýǵa tıis».

Prezıdent «Adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» dep únemi aıtyp kele­di. Osyǵan sáıkes, Jańa Qazaq­standaǵy memlekettik qyz­met bıýrokratııaǵa jol bermeı­tin, servıstik sıpatta uıymdas­tyrylýy kerek. Bul – halyqtyń talabyna saı bolý, eldiń qaje­tinen shyǵa bilý degen sóz.

Búginde halyq tarapynan memlekettik organdardyń qyzmet kórsetýine qatysty keıbir kó­ńil­tolmaýshylyqtardyń bary jasyryn emes. Osy olqylyq­tardyń ornyn toltyrý – biz­diń alda atqarar qyzmetimizdiń bas­ty baǵdary. Ol úshin ashyq, ádil, adal, adamǵa baǵdarlanǵan mem­lekettik apparat qalyp­tas­tyrýymyz qajet. Maqsatymyz – el ıgiligine qyzmet etý. Jańa Qazaq­standaǵy memlekettik qyz­met­ti uıymdastyrý osy baǵytta júrgiziledi.

– Joldaýda jergilikti ózin ózi basqarýdy orta­lyq­syz­dandyrý jaıly aıtyldy. Osyǵan qatysty oıyńyzben bólise ketseńiz...

– Joldaýda aıtylǵan jergi­likti ózin ózi basqarýdy orta­lyq­syzdandyrý eń aldymen saıa­sı jańǵyrýdy nátıjeli júze­ge asy­rýǵa jáne azamattyq qoǵam­dy damytýǵa baǵyttalyp otyr.

Memleket pen jergilikti ózin ózi basqarý ınstıtýttarynyń ózara mindetterin naqtylaý bular­dyń rólin kúsheıtip, jaýap­kershiligin arttyrady. Sebebi atalǵan ınstıtýttar qa­byldanǵan sheshimderge tike­leı jaýapty bolady. Olardyń derbes sheshim qabyldaýyna múmkindik berý azamattardyń turǵylyqty jer­lerdegi máse­lelerdi sheshýge tikeleı atsalysý belsendiligin arttyrady. «О́zim degende, ógiz qara kúshim bar» deıdi ǵoı hal­qy­myz. Ár azamattyń óz qala­sy, óz aýdany nemese óz aýy­ly úshin belsendilik tanytyp, jaýap­kershilikti sezinip, úle­sin qosýyna jáne tıimdi nátı­je­­lerge qol jetkizýine jańa múm­kindikter týyndaıdy.

Osy tusta óńirlerdi qarjy­landyrý júıesin ári qaraı je­til­dirý, ıaǵnı jergilikti ózin ózi basqarý organdaryn ti­keleı qarjylandyrý tási­lin en­gizý olardyń joǵary tur­ǵan ákim­dikterge qarjylyq táýel­­sizdi­gin báseńdetip, óńir basshylyǵy­­nyń jergilikti ahýalǵa yqpal etý múm­kindigin jáne jaýaptyly­ǵyn arttyrady.

Nátıjesinde, Joldaýda aıtylǵan sharalardy júzege asyrý, jurtshylyqty ózin tol­ǵandyrǵan problemalardy oń­taıly sheshý isine jumyldyra ala­tyn, jaýapkershiligi mol jer­gilikti kóshbasshylardyń shy­ǵýyna septigin tıgizedi. Sony­men qatar azamattardyń jer­gi­likti basqarýǵa yqpaly men belsen­diligi artyp, jergilikti ózin ózi basqarý júıesi nyǵaıa túsedi. Bul – memlekettik basqarý júıesin demokratııalandyrýdyń ashyq kórinisi.

– Jyl basynda Memleket basshysy agenttikke birqatar tapsyrma berdi. Sol tapsyrmalar boıynsha qandaı jumystar atqarylyp jatyr?

– Memleket basshysy mem­le­kettik qyzmetke kirý jáne odan shyǵý rásimderin jeńildetý, bıýro­­kratııaǵa jol bermeý, merıtokratııa qaǵıdatyn ilgeriletý­ge qatysty agenttiktiń aldyna jańa mindetter qoıǵan bolatyn. Qazir bul máseleler zerdelenip, usynystar ázirlenýde.

Búginde agenttik tarapynan memlekettik qyzmetke irikteýdi jeńildetý boıynsha birqatar usynys daıyndaldy. Máselen, joǵary oqý oryndary men kolledjderde memleket esebinen bilim alyp, oqý úlgeriminiń or­tasha baly (GPA) joǵary kór­set­kishtegi maman ıesi atanǵan jastarymyzdy aýdandyq jáne aýyldyq deńgeılerdegi eń tó­mengi laýazymdyq memlekettik qyz­metke konkýrstyq irikteýsiz qabyldaý usynylyp otyr.

– Osy tusta naqtylaı ketsek, sonda bul arnaıy jastar úshin qarastyrylyp otyrǵan jeńildikter me?

– Solaı dese de bolady. Bi­rin­­shiden, bul jas maman­dar­dyń el óńirlerine oralyp, onyń damýyna úles qosýǵa jol ashsa, ekinshiden, aımaqtarda kadr tapshylyǵyn azaıtýǵa yq­pal etedi dep kútilýde. Qazirgi ýa­­qyt­ta agenttik tarapynan mem­­lekettik qyzmetke irikteýdi je­ńil­detý boıynsha basqa da usy­nystar daıyndalyp jatyr.

Memlekettik qyzmetten shyǵý rásimderin jeńildetýge qatysty suraqqa kelsek, qoldanystaǵy erejege sáıkes, qyzmetshi eki jyl qatarynan teris baǵa­laýǵa ıe bolǵannan keıin ju­mys­tan bosatylýy múmkin eke­nin atap ótken jón. Osy máse­leni baǵalaý quralynyń rólin arttyrý arqyly sheshý usyny­lady. Osylaısha toqsan saıyn­ǵy baǵalaýdy engizgennen keıin, eki toqsan qatarynan qana­ǵat­­tanarlyqsyz baǵa alǵan qyz­met­shilerdiń laýazymyn tómen­detý, al tómen turǵan bos la­ýazym bolmaǵan jaǵdaıda olardy laýazymynan bosatý usy­nylady. Bul tıimsiz memle­ket­tik qyzmetshilerdiń jaýapker­shili­gin arttyra otyryp, olardy qyz­metten bosatý rásimderin jeńil­detedi dep kútilýde.

Merıtokratııa qaǵıdatyn il­geri­letý máselesine keler bol­saq, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáı­kes, memlekettik qyzmetshiden laýazymyn joǵarylatý úshin konkýrsqa qatysýy talap etiledi. Bul rette memlekettik qyzmette konkýrssyz mansaptyq ilgerileý tómen turǵan laýazymdaǵy eki jyl eńbek ótilinen keıin ǵana múmkin.

Biz memlekettik qyzmet­shi­ler­di mansaptyq ilgeriletý ba­ry­­synda olardyń qyzmetiniń tıim­diligine berilgen baǵany esepke alýdy usynyp otyrmyz. Osylaısha toqsan saıynǵy baǵa­laýǵa kóshý qyzmetshi ju­my­synyń tıimdiligin eki jyl kú­tpeı-aq, tezirek baǵa­laý­ǵa múm­kindik beredi. Sáı­kesin­she, qatarynan tórt toq­san boıy jo­ǵary baǵa alǵan qyz­met­shilerdi tikeleı taǵaıyn­daý­men laýazymyn joǵarylatý usyny­lady. Belgili bir qyzmetshini kóter­meleý maqsatynda baǵa­laýǵa formaldy kelýdi boldyrmaý úshin mundaı taǵaıyndaý agenttikpen kelisiledi.

Osy aıtylǵandarmen qatar, memlekettik basqarýda bıýro­kratııaǵa jol bermeý, ony bol­dyrmaýǵa qatysty birqatar usy­nys ázirlendi.

– Jaqynda memlekettik qyzmetshilerdiń Ádep kodeksi jańa redaksııada qabyldan­dy. Jańa redaksııadaǵy Ádep kodeksiniń burynǵy nusqadan basty aıyrmashylyqtaryna toqtala ketseńiz...

– Jańa redaksııada qabyl­dan­ǵan memlekettik qyz­met­shi­ler­diń Ádep kodeksi qyzmettik ádep nor­malaryn durys túsinýde já­ne qoldanýda erekshe mańyzǵa ıe.

Birinshiden, burynǵy Ádep kodeksinde memlekettik qyzmet­shilerge qoıylatyn moraldyq-adamgershilik talaptar men olardyń minez-qulqynyń negizgi qaǵıdattary birge qaralyp kelgen edi. Al jańa redaksııa­da bul olqylyqtar joıylyp, mem­lekettik qyzmetshige qoıy­latyn ádep talaptary memle­ket­tik qyzmetshiniń qyzmettik ádebine qatysy joq erejelerden bólek, óz aldyna jeke qarastyrylyp otyr.

Jańa Ádep kodeksi – eń aldymen qyzmettik ádep stan­dart­taryn belgileýge baǵyttal­ǵan jáne memlekettik qyzmet­shilerdiń boıynda moraldyq-adamgershilik qasıetterdi o­r­nyq­tyrýdyń negizi.

Ekinshiden, jańa redaksııada Kodekstiń qurylymy ózgertilip, «Memlekettik qyzmettiń ádeptik qaǵıdattary» dep atalatyn taraý engizilip otyr. Osyǵan sáıkes, memlekettik qyzmetshilerdiń qyzmettik ádebi alty qaǵıdatqa negizdelgen. Olar – ashyqtyq, ádildik, adaldyq, sypaıylyq, adal nıettilik jáne klıentke baǵdarlaný. Sáıkesinshe, mem­lekettik qyzmetshiler mem­lekettik qyzmettiń negizgi tu­tyný­shysy sanalatyn halyq­tyń talabyna barynsha ıkem­di, jurtshylyqpen jumys isteý­ge daıyn bolýy jáne óz ju­my­synyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýi tıis.

Osy qasıetter Jańa Qazaq­stannyń memlekettik qyzmet­shileriniń bolmysynan kórinip turýy kerek. Bul ustanymdar memlekettik apparattyń jumy­syna jańa mazmun beredi dep kútilýde.

Úshinshiden, Ádep kodeksiniń jańa redaksııasyna saı agent­tik pen onyń aýmaqtyq organ­dary, qyzmettik ádepti buzý­dyń profılaktıkasyn úıles­tirýshi organdar retinde aıqyn­dalyp otyr. Osyǵan baılanysty aldaǵy ýaqytta Ádep jónindegi ýákilderdiń, komıssııalar men keńesterdiń ádep buzýshylyqtardy eskertý jáne aldyn alý boıynsha jumystary jandandyrylady. Negizgi óz­gerister – osy.

– Keıingi kezderi qoǵamdyq ókilder, sarapshylar tarapynan kadr máselesi jıi qozǵalyp júr. Agenttik osy máselege qatysty qandaı jumystar atqarýda?

– Curaǵyńyz – qazirgi ózekti máse­lelerdiń biri. Memle­ket basshysy 2019 jyly «Prezı­denttik jastar kadr rezervin» qalyptastyrý týraly bastama kótergen edi. Sodan beri agenttik osy baǵytta jumystar atqaryp keledi.

Memleketti anyqtaıtyn – adam men qoǵam. Jańa Qazaq­stannyń kadrlyq áleýeti myqty bolsa, rýhy bıik, táýelsizdigi be­rik el bolyp damıtyny kúmánsiz.

Prezıdent atap ótkendeı, «Jastar kadr rezervi – memle­ket­­tiń rezervi». Rezervti qalyp­tastyrýdaǵy basty maqsat – kókiregi oıaý, kózi ashyq jastardy memlekettik basqarýǵa tartý, memlekettik apparat jumysyna jańa serpin berý.

Prezıdenttik jastar kadr rezervi búgingi tańda óz tıim­di­ligin kórsetip otyr. Osy ju­­mys qolǵa alynǵannan beri kad­r­­lyq rezervke eki ret i­rik­­­­teý ótti. 2019 jyly ótkizilgen irikteý memlekettik, sondaı-aq kvazımemlekettik sektorǵa baǵyttalǵan bolsa, 2021 jyly ótkizilgen irikteý tek memlekettik qyzmetke baǵyt­talyp, nátıjesinde rezervke 50 adam alynyp otyr. Osy jol­ǵy irikteýde úmitkerlerge memlekettik tildi mindetti túrde meńgerý talaby engizildi.

Biz Prezıdenttik jastar kadr rezervine bilimdi, alǵyr, bastamashyl, ınnovasııalyq oılaı alatyn jastardy irik­teý­di turaqty jolǵa qoıý arqyly memlekettik qyzmetshilerdiń jańa býynyn qalyptastyrýdy bastadyq.

«Aqyl – jastan, asyl – tas­tan» dep beker aıtpasa kerek halqymyz. Bilimdi, eńbekqor, otanǵa qyzmet etýdi paryz sanaıtyn jastar – elimizdiń turaqty damýy men órkendeýiniń basty qozǵaýshy kúshi.

Qazirgi tańda barlyǵy 350 rezerv ókilinen 222 adam túrli salada qyzmet atqarýda. Olardyń qatarynda birinshi irikteýden – 203, ekinshi irikteýden ótken 19 rezerv ókili bar.

Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervine úmitkerlerdiń basty maqsaty jeke mansaptyq ambı­sııalarǵa emes, eń aldymen qoǵam­dyq múddelerge negizdelýi kerek. Kadrlyq rezervke enýdiń máni – úlken bastyq bolý emes, el ıgi­ligi úshin qyzmet atqarý. Osyn­daı ustanymmen ǵana biz ha­lyq­qa sapaly memlekettik qyz­met kór­­se­tetin memlekettik bas­­qarý me­ned­­jerlerin qalyp­tastyra alamyz.

Bıik maqsatqa umtylǵan, eń­bek­qor, kreatıvti jas býyn – qashan­da eldiń arqasúıer tiregi. Eń bastysy, biz jastarymyzdyń bo­ıyn­daǵy tasqyndaǵan kúsh-jiger men bilimdi el múddesine qyzmet etýge baǵyttasaq degen nıettemiz.

Jalpy, kadrlyq áleýetti arttyrý baǵytynda sapaly turǵydan ózgeris qajet. Jańa Qazaqstannyń memlekettik kadr­larynyń bo­ıynda el­dik múddeni oılaı­tyn, prınsıp­shildik ustanymdar bolýy kerek. Sol arqyly ǵana biz mem­lekettik basqarý apparatyn qalyp­tastyrýda sapaly ózgeristerge qol jetkizemiz. Sapaly kadrdy bizge eshkim ákelip bermeıdi, olar – qoǵamnyń ishinde. Bizdiń mindet – solardy taýyp, memlekettik apparatqa tartyp, iriktep alý arqyly kásibı memlekettik qyzmetkerlerdiń jańa legin qalyptastyrý.

– Aldaǵy ýaqytta Prezı­denttik jastar kadrlyq rezerv ókilderimen jumysty ári qaraı ilgeriletý boıynsha agenttik qandaı is-sharalardy josparlap otyr?

– Prezıdenttik Jastar kadr rezervin ilgeriletý maqsatynda Memlekettik qyzmet isteri agent­tigi óz tarapynan birqatar is-sha­rany júzege asyrýda. M­áse­len, jaqynda rezervti odan ári jetildirý boıynsha atqary­latyn is-sharalardyń jospary bekitildi. Áleýetti jumys berýshilerdiń rezervshilermen ózara is-qımyl rásimderin reglamentteý maqsatynda agenttik tarapynan rezervshilerdi ju­mysqa ornalastyrý, olardyń man­saptyq ósýin qadaǵalaý jáne baǵalaý máselelerin qam­tıtyn rezervshilerdiń rekrý­tıng algorıtmi ázirlendi. Sony­men qatar agenttik «PJKR ofısi­men» birlesip, rezerv aıasynda jumysqa ornalasý úshin re­zer­shilerdiń mansaptyq nıet-tilekteriniń kartalary jasalyp, olar rezervshilerdi tartý boıynsha tıisti jumystardy júrgizý maqsatynda memlekettik organdar men kvazımemlekettik uıymdarǵa jiberildi.

Usynylǵan mehanızm bo­ıynsha memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń bos laýazymdaryna ornalasý agenttik jiber­gen rezervshilerdiń mansaptyq tilekterine negizdeledi. Mansap kartasyn agenttik únemi jańar­typ otyrady.

Qazir agenttik tarapynan mem­lekettik organdarmen jáne kva­zımemlekettik sektor uıym­darymen kezdesýlerdiń tıisti kestesi ázirlendi. Iаǵnı osy sáýir aıynan bastap ár apta saıyn, memlekettik organ­dar men kvazımemlekettik kom­pa­nııalardyń basshylarymen ótetin kezdesýler kestesi jasaq­taldy. Bul kezdesýlerdiń basty maqsaty – Memleket basshy­synyń tapsyrmalaryn utymdy júzege asyrý jolynda jańa ıdeıalar men kózqarastardy toptastyratyn alań qurý.

Agenttikke qarasty Memle­ket­tik basqarý akademııa­sy­nyń Kovorkıng ortalyǵynda Prezı­denttik jastar kadr rezervi­niń ofısi ashyldy. Onda Pre­zıdenttik jastar kadr rezervi ókilderiniń kezdesip, oı bólisip, jańa jobalardy talqylaýyna, kózqarastaryn ortaǵa salýyna múmkindikter jasalǵan.

– Osy oraıda taǵy bir suraq týady. Memlekettik basqarýdy damy­týdyń 2030 jylǵa deıin­gi tujyrymdamasynda mem­lekettik apparat shtatyn oń­taılandyrǵannan keıin kelisimsharttyq qyzmet­shiler ıns­tıtýtyn engizý mindeti qo­ıylǵan. Osy kelisim­shart­tyq qyzmetshiler ınstıtýty jaıly aıta ketseńiz.

– О́zińiz aıtyp otyrǵan tujy­rymdamaǵa sáıkes, ulttyq, sala­lyq jáne ózge de jobalardy iske asyrý kezeńine arnaıy bili­mi bar kásibı mamandardy tar­týǵa múmkindik beretin kelisim­sharttyq qyzmetshiler ınstıtýtyn engizý josparlanyp otyr.

Memlekettik organdardaǵy kelisimsharttyq qyzmetshiler mem­lekettik qyzmetshiler bolyp sanalmaıdy. Alaıda keli­sim­shartqa sáıkes olarǵa naq­ty mindetterdi sheshýde belgili bir quzyretter beriledi. Kelisim­sharttyq qyzmetshilerdiń qyz­meti men mindetteri bir jyldyq merzimge jasalatyn eńbek shartynda aıqyndalady.

Kelisimsharttyq qyzmetshiler elimizdiń zańnamasynda buryn joq jańa laýazymdyq sanat bolǵandyqtan, ony zańnamalyq turǵydan engizý boıynsha tıisti is-qımyl jospary ázirlendi. Bul baǵyttaǵy jumysty 2023 jyly aıaqtaýdy josparlap otyrmyz.

Kelisimsharttyq qyzmetshi­lerdi tartý birqatar mindetti sheshýge yqpal etedi dep kútiledi. Atap aıtsaq, memlekettik bastamalar men salalyq jobalardy tabysty iske asyrýdy; naqty salada, ekonomıka segmentinde, áleýmettik salada biregeı, tabys­ty, ózindik tájirıbeni taratý jáne engizýdi; jańa tehnologııa­lar transfertin qamtamasyz etýdi; ınnovasııalyq oılaýdy damytýdy; memlekettik bastamalar men salalyq jobalardy iske asyrý kezinde praktıkalyq ózara is-qımyl arqyly memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrýdy; memlekettik apparatty basqarýdyń ıkemdi modelin damytýdy retteı alady.

Kelisimsharttyq qyzmetshi­ler­di tartý jobasyn júzege asy­rý qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý barysynda jańa jaǵ­daılarǵa jeńil beıimdelýge jáne memlekettik qyzmet sala­syn­da ıkemdi kadr saıasatyn júrgizýge múmkindik beredi dep otyrmyz.

– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»