BUU-ǵa reforma jasaý qajet pe?

Bas keńsesi Jenevada ornalasqan keńestiń quramynda 47 memleket bar. Oǵan múshelikke úsh jyl merzimge bólip saılaý arqyly júredi. Uıymǵa Afrıkadan – 13, Azııa men Tynyq muhıty elderinen – 13, Shyǵys Eýropadan – 6, Latyn Amerıkasy jáne Karıb teńizi elderinen – 8, Batys Eýropa men basqa elderden 7 memleket kiredi.

Múshelerdi úshke bólip, jyl saıyn merzimi jetkenderdi almastyryp otyrady. Mysaly, byltyr 18 memleket Keńeske úsh jylǵa saılandy. Olardyń qatarynda Qazaqstan da bar. Bıyl jyl sońynda taǵy osynsha el qaıta saılanady. Osylaısha, jyl saıyn uıymǵa músheler aýysady.

Endi Reseı máselesine oralsaq. Sol­tústiktegi kórshimiz 2023 jylǵa deıin Keńeske múshe. Qazirgi tańda Bas Assam­b­leıada Reseıdiń merzimin joıý jónin­degi másele qaralady. Kreml bıligin man­datynan aıyrý úshin BUU-ǵa múshe mem­leketterdiń úshten ekisi sheshimdi qoldaýǵa tıis.

Batys dıplomattary aldaǵy daýys berý kezinde Reseıdiń BUU Adam qu­qyq­tary keńesinen shyǵarylatynyna senim­di. О́ıtkeni buǵan deıin Bas Assambleıa Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirý áreketin aıyptaǵan eki qarar qabyldaǵan bolatyn. Bir qujatty 140, ekinshisi qujatty 141 memleket qoldap daýys berdi.

AQSh-tyń Birikken Ulttar Uıy­myndaǵy turaqty ókili Lında Tomas-Grın­fıld Reuters agenttigine bergen suh­batynda mundaı qadamnyń maqsatyn túsin­dirdi. «Reseıge mundaı jazasyz áre­ket etýdi jalǵastyrýyna jáne osyndaı is-áreketke barýyna jol bermeıtinimizdi, adam quqyǵyn qurmetteıtinin aıtý mańyzdy», dedi ol.

Reseı tarapy daýys berýge qatysty óz pikirin bildirdi. Reıters agenttiginiń habarlaýynsha, Kreml bıligi qarardy qoldaǵandar men qalys qalǵandardyń áreketin «dushpandyq qadam» dep qabyl­daıtynyn eskertken. Birikken Ulttar Uıymyndaǵy Reseıdiń turaqty ókildigi álem elderin «Reseıge qarsy qarardy qabyldamaýǵa» shaqyrǵan kórinedi. О́kildik jibergen habarlamany qansha eldiń alǵany ázirge belgisiz.

«Aıta ketetin jaıt, mundaı bastamany qoldaý ǵana emes, sonymen qatar daýys berý kezinde beıtaraptyq ustaný (qalys qalý nemese qatyspaý) dushpandyq áreket retinde qarastyrylady. Sonymen qatar ekijaqty qarym-qatynastardy damytýda da, BUU aıasynda ol úshin mańyzdy máseleler boıynsha jumys isteýde de árbir eldiń ustanymy eskeriletin bolady», delingen hatta.

Reıters agenttigi Reseıdiń Birikken Ulttar Uıymyndaǵy turaqty ókildigi hatqa qatysty túsinikteme berýden bas tartqanyn jetkizdi. Jalpy, buǵan deıin Mýamar Kaddafıdiń sherýshilerge qarý qoldanǵanyna baılanysty Lıvııany múshelik quqyǵynan aıyrǵan edi.

Sondaı-aq álemdik arenada Reseıdi BUU Qaýipsizdik Keńesinen shyǵarýǵa shaqyrǵandar kóbeıe bastady. Máselen, OpenPetition.eu saıtynda jarııalanǵan petı­sııaǵa 57 myńǵa jýyq adam qol qoı­ǵan. Budan bólek, BUU Bas Assambleıasyna joldaǵan vıdeo úndeýinde Ýkraına pre­zıdenti Volodımır Zelenskıı Reseıdi Qaýipsizdik Keńes quramynan shyǵarý qajet dep málimdedi.

Degenmen Adam quqyqtary keńesine qaraǵanda Qaýipsizdik Keńesiniń máselesi qıyndaý. UNHRC músheliginen bosatý úshin BUU-ǵa múshe 192 memlekettiń úshten ekisi qoldap daýys berýge tıis. BUU Qaýipsizdik Keńesinde másele basqasha. Bul uıymnyń mindeti – álemde beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý, bitimgerlik mıssııasyn atqarý, halyqaralyq sanksııalar salý jáne QK qararlary arqyly áskerı is-qımyl máselelerin sheshý.

Keńes – BUU quramyndaǵy negizgi alty mekemeniń biri sanalady. Qaýipsizdik keńesi BUU-ǵa múshe basqa memleketterdiń oryndaýy mindetti sheshim shyǵarýǵa quqyly. Irgeli uıymǵa múshe bolǵan el óziniń bastamalaryn usynýǵa jáne múd­desin qorǵaýǵa, mańyzdy dep sanaǵan máse­lelerge álemniń nazaryn aýdartýǵa múm­kindigi bar. Qysqasha aıtqanda, Qaýipsizdik keńesi – óz ustanymynyń ózektiligin dáleldeýge arnalǵan biregeı alań.

BUU Qaýipsizdik keńesi quramynda 15 memleket bar. Onyń beseýi turaqty múshe. Atap aıtqanda, AQSh, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa jáne Fransııa. Qalǵan turaqty emes 10 múshesi eki jyl saıyn aýy­syp otyrady. Qazirgi tańda Afrıkadan uıym­ǵa Gabon, Gana men Kenııa, Azııadan Birik­ken arab Ámirlikteri men Úndistan, Shy­ǵys Eýropadan Albanııa, Latyn Amerı­kasynan Brazılııa men Meksıka, Batys Eýropadan Irlandııa men Norvegııa saılanǵan.

Osy oraıda, 2017-2018 jyldary Qazaqstan da BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bolǵanyn, 2018 jylǵy qańtarda uıymǵa tóraǵalyq etkenin aıta ketken jón. Osy mártebeli merzim kezinde elimiz jahandyq qaýipsizdik pen beıbitshilikti saqtaýǵa qatysty kóptegen bastama kótergeni esimizde. Qaýipsizdik keńesindegi Qazaqstan basymdyq bergen baǵyttyń biri – ıadrolyq qarýdy taratpaý máselesine arnaldy.

BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty músheleriniń ereksheligi – veto qoıý quqyna ıe. Iаǵnı 14 memleket qarardy qoldasa da, bes memlekettiń bireýi oǵan qarsy shyqsa, qujat qabyldanbaıdy. Keńes qurylǵan 1946 jyldan beri 293 ret veto quqyǵy qoldanylǵan eken.

Keńes Odaǵy, keıinnen Reseı jalpy sany 143 márte daýysqa salynǵan qarar­dy qabyldamaı tastaǵan. AQSh mun­daı qu­qyǵyn 83 márte paıdalanǵan. Uly­brı­tanııa 32 ret veto qoısa, Qytaıǵa 16 ve­to tıesili. Fransııa 19 ret BUU Qaýip­siz­dik keńesiniń qararyna qarsy daýys bergen.

Veto máselesine beker toqtalyp otyr­ǵanymyz joq. О́ıtkeni kez kelgen mem­leketti BUU quramynan da, BUU Qaýip­sizdik keńesi quramynan da shyǵarý úshin BUU Qaýipsizdik keńesiniń qoldaýy qajet.

BUU jarǵysynda Qaýipsizdik keńesiniń turaqty múshesin shyǵarý jóninde aıtylmaǵan. Áıtse de, memleketti BUU Bas Assambleıasy quramynan Qaýipsizdik keńesiniń usynysymen shyǵarý jóninde qarastyrylǵan.

Jarǵynyń 6-babynda: «Osy Jarǵyda qamtylǵan Qaǵıdalardy turaqty túrde buzǵan Birikken Ulttar Uıymynyń múshesin Qaýipsizdik keńesiniń usynysy boıynsha Bas Assambleıa Uıymnan shyǵaryp jiberýi múmkin» delingen.

Endeshe, Reseıdi BUU Qaýipsizdik keńesi quramynan da, BUU Bas Assam­bleıasy quramynan da shyǵarý múmkin emes. О́ıtkeni Reseıdiń veto qoıý quqy­ǵy bolǵandyqtan, ony uıymnan shyǵa­rý jónindegi kez kelgen qujatty qabyl­dat­paıtyny aıtpasa da túsinikti.

Nemese Reseı halyqaralyq arenadaǵy óziniń búkil kúshinen bas tartyp, óz-ózin shyǵarý týraly qarardy qabyldaýy qajet. Biraq qazirgideı kezeńde de, keleshekte de bolýy ekitalaı.

Keıbir múshe memleketter BUU-da reformalar júrgizýge, ásirese turaqty múshelerdiń genosıd jasaǵan kezinde veto qoıý quqyǵynan aıyrýǵa shaqyryp júr. Bul máseleniń BUU qabyrǵasynda talqylanyp júrgenine biraz ýaqyt ótti. Máselen, 2005 jylǵy Dúnıejúzilik sammıtten keıin «Kishi bestik» (S5) dep atalatyn Kosta-Rıka, Iordanııa, Lıhtenshteın, Sıngapýr jáne Shveısarııa turaqty múshelerdiń genosıd, soǵys qylmystary men adamzatqa qarsy qylmystarǵa qatysty máselelerde veto qoıý quqyǵynan bas tartýǵa shaqyrdy.

Degenmen S5 uıymy 2012 jyly taratyldy, biraq olar kótergen másele áli kúnge deıin kún tártibinde tur. Qazirgi tańda BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaq­ty mú­sheleri Fransııa men Ulybrıta­nııa uıym­ǵa reforma jasaý máselesin qoldaıdy.

Taıaýda jýrnalıster osy máseleni Aq úıdiń baspasóz hatshysy Djen Psakıden suraǵan edi. Onyń aıtýynsha, Reseıdiń Keńestegi turaqty ustanymy qıyndyq týǵyzady.

BUU Qaýipsizdik keńesine reforma jasaý máselesi talqylanyp kele jatqanyna birneshe jyldyń júzi boldy. Kóterilgen ózgeristiń biri – turaqty músheler sanyn kóbeıtý. Úmitker elderdiń qatarynda Brazılııa, Germanııa, Úndistan, Japonııa (G4 elderi) jáne Ońtústik Koreıa aıtyldy. Sonymen qatar jartylaı turaqty múshe degen uǵymdy engizý týraly bastama kóterildi.

G4 elderi 2017 jyly BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty músheligine saılansa, veto qoıý quqyǵynan aıyrýdy kóteretinin málimdedi. Qazirgi tańda turaqty múshe 5 memleket pen G4 elderi ekonomıkasy da­my­ǵan álemdegi 10 memlekettiń ishine kire­di. Sonymen qatar qorǵanys salasyna mol qarjy quıatyn memleketter tiziminde tur.

Qoryta aıtqanda, BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty múshesin keńes qura­my­nan da, BUU Bas Assambleıasynan da shyǵarý ońaı sharýa emes. Aldaǵy ýaqytta uıymǵa reforma jasalýy ekitalaı ekenin eskersek, múldem múmkin emes der edik.